Adolygu Ffiseg TGAU CBAC
Archwiliwch destunau adolygu Ffiseg TGAU CBAC. Gwiriwch y fanyleb swyddogol ar gyfer holl ofynion blwyddyn eich arholiad a'ch llwybr.
Manylion y cwrs
Asesiad Ar gyfer 2027: dau bapur ysgrifenedig 1 awr 45 munud, 80 marc a 45% yr un; Haen Sylfaenol neu Uwch ar gyfer pob uned. Mae asesiad ymarferol di-haen Uned 3 yn 30 marc a 10%, ar wahân i gynnydd y papurau ysgrifenedig. Defnyddiwch y togl i adolygu cynnwys y ddwy uned; cadarnhewch gofrestriad pob uned gyda’ch athro.
Ticiwch bwynt ar ôl ei adolygu. Caiff y cynnydd ei gadw ar y ddyfais hon yn unig; nid yw’n mesur meistrolaeth.
Canllawiau cwrs wedi’u hadolygu
Pwyntiau adolygu, gyda’r esboniad wrth eu hochr
Agorwch bwynt i ddarllen beth i’w wybod, sut i’w ddefnyddio mewn asesiad, esboniad mewn iaith syml a hunanwirio. Mae’r atebion yn aros ynghudd nes i chi ddewis eu dangos.
Opsiynau a ffynhonnell
Haen ar gyfer Uned 1
- Haen Sylfaenol
- Haen Uwch
Fersiwn 4, Crynodeb asesu a thablau haenau Unedau 1/2; crynodeb asesu a haenu uned-benodol
Haen ar gyfer Uned 2
- Haen Sylfaenol
- Haen Uwch
Fersiwn 4, Crynodeb asesu a thablau haenau Unedau 1/2; crynodeb asesu a haenu uned-benodol
Dewiswch bob opsiwn cwrs perthnasol cyn cyfrif y gofynion sydd wedi’u hadolygu.
Nid oes esboniadau wedi’u cwmpasu’n llawn ar gyfer y dewisiadau hyn eto. Mae’n bosibl y bydd cymorth rhannol isod. Defnyddiwch y fanyleb swyddogol a chyngor eich athro neu athrawes.
Nid oedd modd cadw’r cynnydd yn y porwr hwn. Bydd eich ticiau’n aros ar gyfer y dudalen hon yn unig.
Grŵp testun
Uned 1: 1.1
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.1; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Defnyddiwch symbolau safonol cell, switsh, lamp, foltmedr, amedr, gwrthydd, gwrthydd newidiol, ffiws, LED, thermistor, LDR a deuod. Mae amedr mewn cyfres yn mesur cerrynt drwy gydran; mae foltmedr mewn paralel yn mesur gwahaniaeth potensial ar ei thraws.
- Mewn cyfres, yr un cerrynt sydd ym mhob cydran a swm y folteddau yw foltedd y cyflenwad. Mewn paralel, yr un foltedd sydd ar bob cangen a swm ceryntau’r canghennau yw’r cerrynt cyflenwad. Mae ychwanegu gwrthydd mewn cyfres yn cynyddu’r gwrthiant; mae ychwanegu cangen baralel yn ei leihau.
- Defnyddiwch I = V/R, R = V/I, Rcyfres = R₁ + R₂, P = VI ac E = Pt. Mesurir I mewn A, V mewn V, R mewn Ω, P mewn W, t mewn s ac E mewn J. Nid yw gwrthiant pob cydran yn gyson.
- Mae graff I–V gwrthydd ar dymheredd cyson yn syth drwy’r tarddiad. Mae lamp ffilament yn cynhesu: mae ei gwrthiant yn cynyddu ac mae’r graff yn mynd yn llai serth. Mae deuod yn dargludo’n bennaf i un cyfeiriad. Mae gwrthiant thermistor NTC yn gostwng wrth gynhesu, a gwrthiant LDR yn gostwng wrth gynyddu’r golau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: gwrthyddion 2 Ω a 3 Ω mewn cyfres ar 10 V: R = 5 Ω; I = 10/5 = 2 A; y folteddau yw 4 V a 6 V. Mae’r swm yn 10 V.
- Enghraifft: dyfais 12 V sy’n tynnu 0.25 A: P = 3 W. Dros 2 funud, t = 120 s ac E = 3 × 120 = 360 J. Peidiwch â defnyddio munudau yn E = Pt pan fo P mewn watiau.
- Ar gyfer ymchwiliad I–V, cysylltwch amedr mewn cyfres a foltmedr ar draws y gydran. Newidiwch V gyda gwrthydd newidiol; cofnodwch barau V ac I. Diffoddwch rhwng darlleniadau i reoli tymheredd, ac ailadroddwch. Defnyddiwch gyflenwad foltedd isel; diffoddwch cyn ailweirio a pheidiwch â chyffwrdd â lamp boeth.
Mewn iaith syml
Mae cerrynt yn llifo drwy gydran; mae gwahaniaeth potensial yn cael ei fesur ar ei thraws. Cadwch y ddau syniad ar wahân wrth ddarllen diagram.
Hunanwirio
Mae 6 V ar draws gwrthydd 12 Ω. Beth yw’r cerrynt a’r pŵer?
Dangos yr ateb
I = 6/12 = 0.50 A; P = 6 × 0.50 = 3.0 W.
Gweld diagramau
CellSwitchLampVoltmeterAmmeterFixed resistorVariable resistorFuseLight-emitting diodeThermistorLight-dependent resistorDiodeSymbolau cylched safonol: cysylltwch amedr mewn cyfres a foltmedr mewn paralel. - Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.1; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Ar y diagramau hyn, mae V ar yr echelin lorweddol ac I ar yr echelin fertigol. Mae goledd mwy serth yn dangos mwy o gerrynt am yr un foltedd, felly gwrthiant is.
- Mae lamp yn dangos cromlin oherwydd bod ei ffilament yn cynhesu. Nid yw deuod yn dilyn llinell syth drwy’r tarddiad. Nid yw cyfrifo R = V/I ar un pwynt yn profi bod R yr un peth ym mhob man.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: ar 2 V mae I = 0.20 A; R = 10 Ω. Os yw I = 0.30 A ar 4 V, R ≈ 13.3 Ω: mae’r gwrthiant wedi cynyddu.
- Pan fyddwch yn profi LDR, newidiwch ddwysedd golau gan reoli’r tymheredd a’r trefniant. Ar gyfer thermistor NTC, newidiwch y tymheredd yn ddiogel gan gadw’r golau a’r foltedd cymharu yn gyson.
Mewn iaith syml
Darllenwch siâp y graff yn ogystal â’r rhifau. Mae siâp yn dweud sut mae’r gydran yn ymateb.
Hunanwirio
Pam nad yw graff I–V lamp ffilament yn llinell syth?
Dangos yr ateb
Mae’r ffilament yn cynhesu wrth i’r cerrynt gynyddu, felly mae ei gwrthiant yn cynyddu.
Gweld diagramau
Nodweddion cerrynt a gwahaniaeth potensialMae gwahaniaeth potensial V (V) ar yr echelin lorweddol a cherrynt I (A) ar yr echelin fertigol. Mae gwrthydd ohmig yn llinell syth drwy’r tarddbwynt; mae cromlin y lamp ffilament yn gwastatáu wrth i’r ffilament gynhesu a’i wrthiant gynyddu; dim ond mewn gogwydd ymlaen uwchlaw trothwy dangosol y mae cerrynt deuod yn cynyddu’n gyflym. Cromliniau sgematig yw’r rhain, nid data mesuredig.
Cymharwch y gwrthydd, y lamp a’r deuod gan ddarllen echelinau I a V. - Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 1: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 1 §1.1; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Ar gyfer gwrthyddion paralel, 1/R = 1/R₁ + 1/R₂. Mae’r gwrthiant cyfatebol yn llai na’r gwrthiant cangen lleiaf. Mewn cyfuniad, symleiddiwch y rhan baralel yn gyntaf ac yna adiwch unrhyw wrthydd cyfres.
- Defnyddiwch P = I²R gyda’r cerrynt drwy’r gwrthydd dan sylw, nid cerrynt gwahanol mewn cangen arall.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: 6 Ω a 3 Ω mewn paralel: 1/R = 1/6 + 1/3 = 1/2, felly R = 2 Ω. Gyda 1 Ω mewn cyfres ar gyflenwad 6 V, Rcyfanswm = 3 Ω ac I = 2 A. Mae 2 V ar draws y gwrthydd cyfres a 4 V ar draws pob cangen; 4/6 + 4/3 = 2 A.
- Os yw 2 A drwy wrthydd 1 Ω, P = 2² × 1 = 4 W. Mae dyblu I, gyda R cyson, yn cynyddu P bedair gwaith.
Mewn iaith syml
Mae’n rhaid i’r folteddau a’r ceryntau gyfateb i’r rhan o’r gylched rydych yn ei chyfrifo.
Hunanwirio
Beth yw gwrthiant dau wrthydd 8 Ω mewn paralel?
Dangos yr ateb
1/R = 1/8 + 1/8 = 1/4, felly R = 4 Ω.
Grŵp testun
Uned 1: 1.2
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.2; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae ffynonellau adnewyddadwy yn cynnwys dŵr, gwynt, tonnau, llanw, solar a biomas megis cnydau, gwastraff a phren. Mae tanwyddau ffosil a thanwydd niwclear yn anadnewyddadwy. Cymharwch allbwn, effeithlonrwydd, dibynadwyedd, ôl troed carbon ac effeithiau lleol o ddata dros yr un cyfnod.
- Mae gwynt a solar yn amrywio gydag amodau; mae llanw yn rhagweladwy ond nid yn barhaus. Gall cronfa ddŵr ddarparu allbwn rheoladwy ond newid cynefinoedd. Mae llosgi biomas yn allyrru CO₂: nid yw “adnewyddadwy” yn golygu “dim effaith amgylcheddol”. Mae niwclear yn cynhyrchu gwastraff ymbelydrol; mae llosgi tanwydd ffosil yn allyrru CO₂.
- Mewn gorsaf danwydd, egni cemegol → gwres → stêm yn troi tyrbin → generadur yn cynhyrchu trydan. Mae gwres gwasgaredig yn dal yn rhan o’r allbwn. Mae lled saethau Sankey yn cynrychioli egni: rhaid i’r allbynnau adio i’r mewnbwn.
- Mae’r Grid yn dosbarthu trydan ac yn cydbwyso cynhyrchu â galw. Mae newidydd codi yn cynyddu foltedd trawsyrru; mae newidydd gostwng yn ei leihau ar gyfer defnydd diogel. Ar gyfer yr un P = VI, mae V uwch yn rhoi I is a llai o wres yn y ceblau. Mae foltedd uchel yn galw am ynysiad a mesurau diogelwch priodol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft Sankey: 600 MJ i mewn a 210 MJ o drydan defnyddiol; y gweddill yw 390 MJ. Effeithlonrwydd = 210/600 × 100 = 35%.
- Enghraifft: trosglwyddo 2 MW ar 10 kV yn gofyn am 200 A; ar 100 kV mae angen 20 A. Defnyddiwch yr unedau mewn W a V cyn cyfrifo.
- Wrth ddewis technoleg, dyfynnwch y data a thrafodwch gyfyngiadau’r sampl. Nid yw tabl allbwn un diwrnod yn profi cost neu ôl troed carbon oes-gyfan.
Mewn iaith syml
Rhaid cynhyrchu digon o drydan pan fo pobl ei angen, nid dim ond dros gyfartaledd y flwyddyn.
Hunanwirio
Mae gorsaf yn trosglwyddo 80 MJ o drydan o fewnbwn 200 MJ. Beth yw ei heffeithlonrwydd?
Dangos yr ateb
80/200 × 100 = 40%; mae 120 MJ yn allbynnau eraill.
Grŵp testun
Uned 1: 1.3
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.3; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae egni thermol yn trosglwyddo o dymheredd uwch i dymheredd is drwy ddargludiad, darfudiad neu belydriad. Gall pelydriad isgoch groesi gwactod. Gall lleihau trosglwyddo gwres leihau’r egni sydd ei angen i wresogi cartref.
- Dwysedd = màs/cyfaint. Mae gronynnau nwy ymhellach oddi wrth ei gilydd na gronynnau solid neu hylif fel arfer, felly mae dwysedd nwy yn llawer is. Defnyddiwch unedau cydnaws: kg/m³ neu g/cm³.
- Mae ynysiad llofft a wal geudod yn dal aer ac yn lleihau colled gwres; mae gwydro dwbl yn darparu haen ynysu; mae rhimynnau atal drafft yn lleihau symudiad aer. Cymharwch gost gosod, arbediad blynyddol a hyd oes. Amser talu’n ôl syml = cost gosod/arbediad blynyddol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: bloc 540 g â chyfaint 200 cm³: dwysedd = 2.7 g/cm³ = 2700 kg/m³. Ynysiad £240 sy’n arbed £60 y flwyddyn: amser talu’n ôl = 4 blynedd, os yw’r arbediad yn parhau.
- Mesurwch fàs solid â balans. Ar gyfer solid rheolaidd, cyfrifwch gyfaint o’i ddimensiynau; ar gyfer solid afreolaidd, defnyddiwch y cynnydd mewn cyfaint dŵr. Ar gyfer hylif, tynnwch fàs y cynhwysydd gwag o’r màs llawn a mesurwch gyfaint. Darllenwch y menisgws ar lefel y llygad.
- I ymchwilio i drosglwyddo gwres, cymharwch ddefnyddiau neu arwynebau gan gadw maint, tymheredd cychwynnol, pellter a chyfnod mesur yn gyson. Cofnodwch dymheredd dros amser ac ailadroddwch. Defnyddiwch offer gwresogi cymeradwy; mae gwydr a dŵr poeth yn beryglon.
- Wrth gymharu gwresogi neu drafnidiaeth, defnyddiwch gost fesul yr un faint o egni neu’r un pellter, gyda ffynhonnell a dyddiad. Gall tariff, tywydd a defnydd newid yr amcangyfrif.
Mewn iaith syml
Gall dull arbed egni fod yn effeithiol ond cymryd amser hir i dalu amdano’i hun.
Hunanwirio
Mae dŵr yn codi o 40 cm³ i 65 cm³ wrth drochi solid 200 g. Beth yw ei ddwysedd?
Dangos yr ateb
Cyfaint y solid = 25 cm³; dwysedd = 200/25 = 8.0 g/cm³.
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 1: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 1 §1.3; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mewn dargludiad, mae gronynnau sy’n dirgrynu’n fwy yn trosglwyddo egni drwy ryngweithio â’u cymdogion. Mae electronau symudol mewn metelau hefyd yn trosglwyddo egni, felly mae metelau’n ddargludyddion gwell.
- Mewn hylif neu nwy, mae rhan sy’n cynhesu’n ehangu; mae’r un màs mewn cyfaint mwy, felly mae ei dwysedd yn gostwng. Mae’r hylif llai dwys yn codi a’r hylif oerach yn suddo: cerrynt darfudiad. Nid yw gronynnau solid yn rhydd i lifo fel hyn.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Eglurwch radiator: mae’r aer wrth ei ymyl yn cynhesu, yn ehangu ac yn codi; mae aer oerach yn symud i gymryd ei le. Cysylltwch tymheredd → cyfaint → dwysedd → symudiad.
- Peidiwch ag egluro dargludiad drwy ddweud bod y metel ei hun yn llifo. Cymharwch y mecanwaith â darfudiad.
Mewn iaith syml
Mae dargludiad yn trosglwyddo egni rhwng gronynnau; mae darfudiad yn symud hylif neu nwy.
Hunanwirio
Pam mae electronau symudol yn helpu metel i ddargludo gwres?
Dangos yr ateb
Gallant symud drwy’r metel a throsglwyddo egni i rannau oerach, yn ogystal â’r trosglwyddo rhwng gronynnau.
Grŵp testun
Uned 1: 1.4
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.4; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae kW yn uned pŵer a kWawr yn uned egni. Egni mewn kWawr = pŵer mewn kW × amser mewn oriau; cost = egni × pris yr uned. Mae c.u. yn llifo i un cyfeiriad; mae c.e. yn newid cyfeiriad dro ar ôl tro.
- Mae ffiws yn toddi pan fo gorgerrynt; mae mcb yn datgysylltu ar orgerrynt a gellir ei ailosod. Mae rccb yn canfod anghydbwysedd rhwng cerrynt byw a niwtral, e.e. cerrynt sy’n gollwng i’r ddaear. Nid yw rccb ar ei ben ei hun yn amddiffyn rhag pob gorgerrynt.
- Mae gwifrau byw, niwtral a daear mewn cylched gylch sy’n cyflenwi socedi o’r ddau gyfeiriad. Mae byw yn cyflenwi, niwtral yn darparu’r llwybr dychwelyd a daear yn darparu llwybr nam o gas metel. Mae’r ffiws ar y wifren fyw yn datgysylltu’r ddyfais os oes nam.
- Ar gyfer panel solar neu dyrbin gwynt domestig, cymharwch gostau gosod a chynnal, allbwn dros y tymhorau, arbedion tanwydd a’r amser talu’n ôl. Defnyddiwch fesuriadau uniongyrchol neu ddata eilaidd gyda dyddiad, unedau a chyfyngiadau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: gwresogydd 2000 W am 30 munud: E = 2 × 0.5 = 1 kWawr. Ar 30c yr uned, y gost yw 30c. Enghraifft ffiws: P = 920 W ar 230 V, I = 4 A; dewiswch ffiws addas o’r opsiynau uwchlaw’r cerrynt arferol ac o fewn graddfa’r cebl a’r ddyfais.
- Gall label egni A–G a chyfraddiad pŵer ddarparu data eilaidd. Cymharwch yr un gwasanaeth a phatrwm defnydd: nid yw dyfais lai o bŵer bob amser yn defnyddio llai o egni os yw’n rhedeg yn hirach.
- Ar gyfer tegell, cyfrifwch egni mewnbwn o Pt ac egni defnyddiol y dŵr o mcΔθ; cymharwch y gymhareb a thrafodwch golled gwres. Wrth gymharu tyrbinau, rheolwch gyflymder gwynt neu ddefnyddiwch sampl gynrychioliadol; gall lleoliad a maint newid yr allbwn.
- Defnyddiwch ddiagramau ar gyfer trydan y prif gyflenwad. Peidiwch ag agor dyfais fyw na chynnal arbrawf ar y prif gyflenwad.
Mewn iaith syml
Mae bil trydan yn codi tâl am egni, nid am bŵer yn unig.
Hunanwirio
Beth yw cost defnyddio dyfais 0.5 kW am 4 awr ar 25c/kWawr?
Dangos yr ateb
E = 0.5 × 4 = 2 kWawr; cost = 2 × 25c = 50c.
Grŵp testun
Uned 1: 1.5
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.5; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mewn ton ardraws, mae’r osgiliadau ar ongl sgwâr i gyfeiriad teithio; mewn ton arhydol maent yn gyfochrog, gyda chywasgiadau a phrinelliadau. Osgled yw’r dadleoliad mwyaf o gydbwysedd; tonfedd λ yw’r pellter rhwng pwyntiau cyfatebol; amledd f yw nifer yr osgiliadau yr eiliad, mewn Hz.
- Labelwch osgled a thonfedd ar luniad ton ardraws. Mae blaendon yn cysylltu pwyntiau sydd ar yr un cam; mae pelydr ar ongl sgwâr i flaendonnau plân. Mewn adlewyrchiad, ongl digwyddiad = ongl adlewyrchiad, wedi’u mesur o’r normal.
- Wrth blygu, gall buanedd a thonfedd newid ond mae amledd yn aros yr un peth. Wrth fynd i gyfrwng arafach ar ongl, mae’r pelydr yn plygu tuag at y normal a’r blaendonnau’n agosach. Defnyddiwch v = fλ a buanedd = pellter/amser.
- O donfedd hir i fyr: radio, microdonnau, isgoch, golau gweladwy, uwchfioled, pelydrau X, gama. Mae amledd yn cynyddu yn y drefn hon. Maent i gyd yn teithio tua 3 × 10⁸ m/s mewn gwactod ac yn trosglwyddo egni; defnyddir radio a microdonnau i drosglwyddo gwybodaeth.
- Mae pelydriad yn cynnwys tonnau electromagnetig ac allyriadau defnyddiau ymbelydrol. Gall pelydriad ïoneiddio, gan gynnwys y rhannau egni uchel a restrir yn y fanyleb, niweidio celloedd. Nid yw’r gair pelydriad yn golygu bod pob ton yn ymbelydrol.
- Mae lloeren geocydamseredig yn cylchdroi gyda chyfnod un diwrnod sidereal; mae lloeren geosefydlog hefyd mewn orbit cylchol uwchlaw’r cyhydedd, gan ymddangos yn llonydd i orsaf ddaear. Gall gyfnewid signalau rhwng gorsafoedd pell.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: v = 12 m/s a λ = 0.50 m, felly f = 24 Hz. Os yw v yn haneru wrth groesi ffin, mae λ hefyd yn haneru gan fod f yn gyson.
- Yn y gwaith ymarferol tonnau dŵr, mesurwch bellter rhwng y grib gyntaf a’r unfed grib ar ddeg: mae hynny’n ddeg tonfedd. Amserwch nifer o osgiliadau, f = nifer/amser; cyfrifwch v = fλ. Rheolwch ddyfnder dŵr ac ailadroddwch. Cadwch drydan yn ddiogel rhag dŵr ac ystyriwch adlewyrchiadau o ymylon.
Mewn iaith syml
Mae ton yn trosglwyddo egni heb gludo’r gronynnau yr holl ffordd gyda hi.
Hunanwirio
Mae 10 tonfedd yn ymestyn dros 0.40 m a’r amledd yn 5 Hz. Beth yw buanedd y don?
Dangos yr ateb
λ = 0.40/10 = 0.040 m; v = 5 × 0.040 = 0.20 m/s.
Gweld diagramau
Wave profile, wavefronts and frequencyAdlewyrchiad, plygiant, blaendonnau ac adeiladwaith lens wasgaruMae’r model pelydrau’n dangos onglau mynychu ac adlewyrchu cyfartal wrth ddrych gwastad, yna plygyriad i gyfrwng arafach â mynegai plygiant uwch lle mae’r amledd yn aros yr un fath a’r donfedd yn lleihau; mae’r blaendonnau’n berpendicwlar i’r pelydrau. Mae adeiladwaith lens wasgaru’n dangos pelydr cyfochrog yn dargyfeirio fel pe bai’n dod o’r ffocws agos a phelydr drwy’r canol optegol; mae estyniadau ôl doredig yn croestorri wrth ddelwedd rithwir unionsyth, llai.
Labelwch osgled a thonfedd; mae pelydr yn berpendicwlar i flaendon.
Grŵp testun
Uned 1: 1.6
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.6; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae adlewyrchiad mewnol cyflawn yn gofyn am ddau amod: golau o gyfrwng mwy dwys yn optegol i un llai dwys, ac ongl digwyddiad sy’n fwy na’r ongl gritigol. Ar yr ongl gritigol, mae’r pelydr plygedig ar hyd y ffin; mesurir onglau o’r normal, nid o’r arwyneb.
- Mewn ffibr optegol, mae golau’n adlewyrchu dro ar ôl tro y tu mewn i’r craidd. Gall bwndel o ffibrau drefnedig drosglwyddo delwedd, a gall ffibrau eraill oleuo’r gwrthrych mewn endosgop.
- Mae ffibr yn cynnig capasiti uchel, llai o ymyrraeth electromagnetig a llai o oedi na llwybr drwy loeren geosefydlog, ond gall gosod a thrwsio ceblau fod yn gostus. Gall lloeren gyrraedd ardaloedd pell ond mae cost lansio, oedi a thywydd yn gyfyngiadau.
- Gall endosgop roi golwg uniongyrchol y tu mewn i’r corff heb ddefnyddio pelydrau X; gall fod yn anghyfforddus neu’n ymledol. Mae CT yn rhoi delweddau trawstoriadol o rannau na all endosgop eu cyrraedd, ond mae’n defnyddio pelydriad ïoneiddio. Cymharwch wybodaeth a risg, nid “gwell” yn unig.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Lluniwch y normal i’r ffin a phelydr sy’n aros yn y cyfrwng cyntaf. Enghraifft: os yw’r ongl gritigol yn 42°, gall golau o wydr i aer ar 50° gael AIC; ar 30° bydd plygiant hefyd.
- Dewiswch ffibr neu loeren yn ôl y cysylltiad sydd ei angen, y lleoliad, yr oedi a’r gost, gan ddefnyddio tystiolaeth y cwestiwn.
Mewn iaith syml
Nid yw ongl fawr ar ei phen ei hun yn ddigon: rhaid i’r golau fod yn mynd i’r cyfrwng llai dwys yn optegol.
Hunanwirio
A all golau sy’n mynd o aer i wydr gael adlewyrchiad mewnol cyflawn wrth y ffin honno?
Dangos yr ateb
Na. Nid yw’n mynd o gyfrwng mwy dwys yn optegol i un llai dwys.
Grŵp testun
Uned 1: 1.7
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.7; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae tonnau P yn arhydol ac yn teithio drwy solidau a hylifau; mae tonnau S yn ardraws ac yn teithio drwy solidau ond nid hylifau. Mae P fel arfer yn cyrraedd cyn S. Mae tonnau arwyneb yn teithio ar hyd yr arwyneb, yn arafach, ac yn gallu achosi difrod mawr.
- Mae seismogram yn cofnodi symudiad yn erbyn amser. Mae’r oediad P–S yn cynyddu gyda phellter o’r daeargryn. Defnyddiwch ddata buanedd neu gromlin galibradu i droi oediad yn bellter; nid yw oediad ei hun yn bellter.
- Lluniwch gylch o’r pellter priodol o bob gorsaf ar fap. Mae croestoriad cylchoedd o dair gorsaf yn lleoli’r uwchganolbwynt, o fewn ansicrwydd.
- Mae tonnau P yn plygu wrth deithio drwy rannau’r Ddaear. Mae parth cysgodol S yn dystiolaeth am graidd allanol hylifol oherwydd na all S fynd drwy hylif. Mae’r fantell yn solid ar gyfer teithio’r tonnau hyn. Nid oes angen modelu dibyniaeth buanedd ar ddwysedd ac anhyblygedd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: dros 120 km, P ar 6 km/s yn cymryd 20 s a S ar 4 km/s yn cymryd 30 s; yr oediad yw 10 s. Defnyddiwch unedau pellter a buanedd cydnaws.
- Gwahaniaethwch arsylwad (“dim ton S wedi’i chofnodi yn y rhanbarth”) oddi wrth gasgliad am y tu mewn i’r Ddaear.
Mewn iaith syml
Mae amseroedd cyrraedd yn helpu i leoli daeargryn; mae llwybrau’r tonnau’n helpu i astudio tu mewn y Ddaear.
Hunanwirio
Beth mae’r parth cysgodol S yn ei awgrymu am y craidd allanol?
Dangos yr ateb
Ei fod yn hylifol, gan nad yw tonnau S yn teithio drwy hylif.
Grŵp testun
Uned 1: 1.8
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.8; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Gwasgedd p = F/A: grym perpendicwlar mewn N wedi’i rannu ag arwynebedd mewn m², gan roi Pa. Mae gronynnau nwy mewn mudiant hap; eu gwrthdrawiadau â’r waliau sy’n creu gwasgedd.
- Ar gyfaint cyson, mae cynhesu swm penodol o nwy yn cynyddu buanedd gronynnau a’u heffaith ar y wal, gan godi gwasgedd. Ar dymheredd cyson, mae lleihau cyfaint yn cynyddu amlder gwrthdrawiadau â’r waliau.
- Sero absoliwt yw 0 K, tua −273°C. T(K) = tymheredd(°C) + 273 yn y brasamcan a ddefnyddir yma. Defnyddiwch kelvin ar gyfer tymheredd absoliwt; nid yw newid 10°C yn wahanol o ran maint i newid 10 K.
- Q = mcΔθ ar gyfer newid tymheredd; Q = mL ar gyfer newid cyflwr. Mae c mewn J/(kg °C), L mewn J/kg, m mewn kg a Q mewn J. Mae tymheredd yn gyson yn ystod newid cyflwr sylwedd pur ar wasgedd cyson.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: grym 100 N ar 0.020 m²: p = 5000 Pa. Mae 27°C yn 300 K.
- Enghraifft: 0.50 kg â c = 4200 J/(kg °C) yn cynhesu 10°C: Q = 21 000 J. Toddi 0.10 kg â L = 334 000 J/kg: Q = 33 400 J.
- I fesur c, mesurwch fàs, tymheredd cychwynnol a therfynol, amser a phŵer gwresogydd foltedd isel. Q ≈ VIt; c = Q/(mΔθ). Ynyswch y sampl a gwnewch gysylltiad thermol da. Gall colled gwres roi c sy’n rhy uchel; gall y gwresogydd a’r sampl fod yn boeth.
Mewn iaith syml
Mae newid tymheredd a newid cyflwr yn defnyddio hafaliadau gwahanol. Dewiswch yn ôl beth sy’n digwydd.
Hunanwirio
Faint o egni sydd ei angen i gynhesu 2 kg â c = 500 J/(kg °C) o 20°C i 30°C?
Dangos yr ateb
Δθ = 10°C; Q = 2 × 500 × 10 = 10 000 J.
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 1: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 1 §1.8; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Ar gyfer yr un swm o nwy, pV/T = cysonyn. Defnyddiwch kelvin a’r un unedau p a V ar y ddwy ochr. Os yw T yn gyson, p₁V₁ = p₂V₂; os yw V yn gyson, p₁/T₁ = p₂/T₂; os yw p yn gyson, V₁/T₁ = V₂/T₂.
- Wrth gynhesu heb newid cyflwr, mae egni cinetig cymedrig gronynnau yn cynyddu. Yn ystod toddi neu ferwi, mae egni’n newid trefniant a rhyngweithiadau’r gronynnau yn hytrach na’u hegni cinetig cymedrig; felly nid yw’r tymheredd yn codi drwy’r newid cyflwr.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: nwy ar 100 kPa a 300 K mewn cyfaint cyson yn cynhesu i 450 K: p₂ = 100 × 450/300 = 150 kPa.
- Enghraifft: 200 kPa mewn 0.020 m³ yn ehangu i 0.040 m³ ar dymheredd cyson: p₂ = 100 kPa. Nodwch beth sy’n aros yn gyson cyn dewis y fersiwn o’r hafaliad.
Mewn iaith syml
Ni allwch ddefnyddio graddau Celsius mewn cymhareb tymheredd absoliwt.
Hunanwirio
Mae nwy mewn cynhwysydd caeedig o gyfaint cyson yn cynhesu o 27°C i 127°C. Sut mae ei wasgedd yn newid?
Dangos yr ateb
O 300 K i 400 K: mae’r gwasgedd yn cynyddu gan ffactor 400/300 = 4/3, nid 127/27.
Grŵp testun
Uned 1: 1.9
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.9; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Y tu allan i fagnet bar mae llinellau maes o N i S. Mae maes gwifren syth sy’n cario cerrynt yn gylchoedd consentrig; mae maes solenoid yn debyg i fagnet bar. Mae mwy o gerrynt neu droadau yn cryfhau’r maes.
- Mae dargludydd cerrynt mewn maes magnetig yn profi grym. Yn rheol llaw chwith Fleming, bys cyntaf = maes N→S; ail fys = cerrynt confensiynol; bawd = grym. Mae gwrthdroi’r cerrynt neu’r maes yn gwrthdroi’r grym.
- Mewn modur c.u., mae grymoedd gwrthgyfeiriol ar ochrau’r coil yn ei droi; mae cymudadur cylch hollt yn gwrthdroi’r cerrynt bob hanner tro fel bod y cylchdro’n parhau. Mae cynyddu cerrynt, cryfder maes neu nifer troadau yn cynyddu’r effaith.
- Mae newid maes sy’n cysylltu coil yn anwytho foltedd; mae cylched gaeedig yn caniatáu cerrynt. Mae symud yn gynt, maes cryfach a mwy o droadau yn cynyddu’r allbwn. Mae coil generadur sy’n cylchdroi mewn maes yn rhoi c.e.; mae gwrthdroi’r cylchdro neu’r maes yn gwrthdroi cyfeiriad y cerrynt anwythol.
- Mewn newidydd, mae c.e. yn y coil cynradd yn creu maes sy’n newid yn y craidd haearn ac yn anwytho foltedd yn y coil eilaidd. Nid yw c.u. sefydlog yn gweithio fel cyflenwad newidydd. Ar gyfer newidydd 100% effeithlon, V₁/V₂ = N₁/N₂.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: V₁ = 12 V, N₁ = 100 ac N₂ = 50: V₂ = 6 V. Mae’n newidydd gostwng.
- Yn y gwaith ymarferol, defnyddiwch gyflenwad c.e. foltedd isel a chraidd haearn. Mesurwch V₁ a V₂ ar draws y coiliau, newidiwch nifer troadau gan reoli V₁ a’r craidd, ac ailadroddwch. Plotiwch V₂ yn erbyn N₂ a chymharwch â’r gymhareb ddisgwyliedig. Diffoddwch cyn newid cysylltiadau a gwyliwch am wresogi.
- Ar gyfer generadur, defnyddiwch reol llaw dde Fleming: bawd = symudiad y dargludydd, bys cyntaf = maes N→S, ail fys = cerrynt confensiynol anwythol. Mae’r tri chyfeiriad yn berpendicwlar; peidiwch â defnyddio rheol llaw chwith y modur.
Mewn iaith syml
Mae modur yn defnyddio trydan i greu symudiad; mae generadur yn defnyddio symudiad i greu trydan.
Hunanwirio
Mae newidydd delfrydol â 200 tro cynradd a 600 tro eilaidd yn cael 10 V i mewn. Beth yw’r foltedd allbwn?
Dangos yr ateb
V₂ = 10 × 600/200 = 30 V; newidydd codi ydyw.
Gweld diagramau
Patrymau maes magnetig o geryntauPatrymau sgematig gofynnol o amgylch gwifren syth hir, coil crwn gwastad a solenoid hir. Mae cerrynt y wifren syth yn dod allan o’r dudalen ac mae ei faes magnetig yn wrthglocwedd, gyda’r saeth maes yn pwyntio i fyny ar y pwynt mwyaf i’r dde. Ar gyfer y coil crwn a’r solenoid hir, mae cyfeiriad y cerrynt gweladwy’n gyson â maes echelinol tua’r dde yn ôl y rheol llaw dde. Mae maes y solenoid bron yn unffurf y tu mewn, gyda maes dychwelyd allanol gwannach. Patrymau maes yw’r llinellau, nid data mesuredig.
Motor effect: current, field and force directionsGenerator effect: motion, field and induced current directionsCymharwch patrymau maes a chyfeiriadau grym y modur ac anwythiad y generadur. - Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 1: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 1 §1.9; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- F = BIl pan fo’r maes a’r cerrynt ar ongl sgwâr. Mae B mewn tesla (T), I mewn A, hyd l y wifren yn y maes mewn m a F mewn N. Nid cyfanswm hyd y cebl y tu allan i’r maes sy’n cael ei ddefnyddio.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: B = 0.40 T, I = 3 A, l = 0.20 m: F = 0.40 × 3 × 0.20 = 0.24 N. Gwiriwch yr ongl a throi centimetrau yn fetrau cyn amnewid.
Mewn iaith syml
Mae angen gwybod pa ran o’r wifren sydd mewn maes a pha ongl sydd rhwng y maes a’r cerrynt.
Hunanwirio
Beth yw F pan fo B = 0.5 T, I = 2 A ac l = 10 cm, ar ongl sgwâr?
Dangos yr ateb
l = 0.10 m; F = 0.5 × 2 × 0.10 = 0.10 N.
Grŵp testun
Uned 2: 2.1
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.1; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Buanedd yw pellter/amser. Mae cyflymder yn cynnwys cyfeiriad; cyflymiad yw newid mewn cyflymder/amser, mewn m/s². Mae arafiad yn gyflymiad sy’n lleihau buanedd, nid buanedd negatif o reidrwydd.
- Ar graff pellter–amser, goledd yw buanedd; llinell lorweddol = llonydd. Ar graff buanedd–amser, llinell lorweddol = buanedd cyson; ar graff cyflymder–amser, goledd = cyflymiad.
- Pellter stopio = pellter meddwl + pellter brecio. Mae pellter meddwl yn dibynnu ar fuanedd ac amser adweithio; gall blinder, alcohol a thynnu sylw ymestyn yr amser. Mae buanedd uchel, ffordd wlyb/rhewllyd a theiars neu freciau gwael yn cynyddu’r pellter brecio.
- Mae terfynau buanedd yn lleihau pellter stopio a difrifoldeb gwrthdrawiadau. Mae gwregysau diogelwch yn ymestyn amser stopio’r person, gan leihau’r grym; defnyddiwch ddata i drafod buddion a risgiau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: 120 m mewn 10 s yn rhoi buanedd cymedrig 12 m/s. Newid cyflymder o 2 i 8 m/s mewn 3 s: a = (8 − 2)/3 = 2 m/s².
- Enghraifft: ar 20 m/s gydag amser adweithio 0.7 s, pellter meddwl = 14 m. Os yw’r pellter brecio yn 30 m, cyfanswm = 44 m.
- I ymchwilio i gyflymiad, defnyddiwch adwyon golau neu gofnodwr data i fesur cyflymder ar amseroedd hysbys. Rheolwch y ramp neu’r grym a màs y gwrthrych; ailadroddwch a chadwch lwybr y cerbyd yn glir. I astudio amser adweithio, defnyddiwch ddull diogel megis dal pren mesur, nid cerbyd ffordd.
Mewn iaith syml
Mae’n rhaid ymateb cyn dechrau brecio; mae’r cerbyd yn symud yn ystod y ddwy ran.
Hunanwirio
Mae cyflymder yn gostwng o 18 i 6 m/s mewn 4 s. Beth yw’r cyflymiad?
Dangos yr ateb
a = (6 − 18)/4 = −3 m/s²; maint yr arafiad yw 3 m/s².
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 2: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 2 §2.1; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae’r arwynebedd dan graff buanedd–amser yn rhoi pellter. Mae arwynebedd ag arwydd dan graff cyflymder–amser yn rhoi dadleoliad; ar gyfer cyfanswm pellter, adiwch feintiau’r arwynebeddau os yw’r cyfeiriad yn newid.
- Rhannwch siâp yn betryalau a thrionglau neu gyfrifwch sgwariau ar gromlin. Goledd = newid cyflymder/newid amser, nid arwynebedd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: cyflymder yn codi’n llinol o 0 i 8 m/s mewn 4 s, wedyn 8 m/s am 3 s: pellter = ½ × 4 × 8 + 3 × 8 = 40 m.
Mewn iaith syml
Mae goledd ac arwynebedd yr un graff yn rhoi meintiau gwahanol.
Hunanwirio
Beth yw’r pellter os yw buanedd yn codi’n llinol o 2 i 6 m/s mewn 5 s?
Dangos yr ateb
Arwynebedd trapesiwm = ½(2 + 6) × 5 = 20 m.
Grŵp testun
Uned 2: 2.2
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.2; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae inertia yn wrthwynebiad i newid mewn cyflymder; mae màs yn fesur o inertia. Gyda grym cydeffaith sero, nid yw cyflymder yn newid: gall gwrthrych fod yn llonydd neu symud ar gyflymder cyson.
- Grymoedd anghytbwys sy’n achosi cyflymiad. Ar gyfer màs cyson, F = ma: cyflymiad yn cynyddu gyda F ac yn gostwng gyda m. Cyfrifwch y grym cydeffaith gan gynnwys cyfeiriadau cyn defnyddio’r hafaliad.
- Mae màs mewn kg; mae pwysau W = mg yn rym mewn N. Mae g tua 10 N/kg ar wyneb y Ddaear yn y brasamcan hwn, ond defnyddiwch y gwerth a roddir. Mae màs yn aros yr un peth ar blaned arall; gall pwysau newid.
- Wrth i wrthrych ddisgyn, mae gwrthiant aer yn cynyddu gyda buanedd. Pan fo’r grymoedd i fyny yn cydbwyso’r pwysau, mae’r grym cydeffaith a’r cyflymiad yn sero: buanedd terfynol. Nid yw hynny’n golygu bod y gwrthrych wedi stopio.
- Mae grymoedd trydedd ddeddf Newton ar ddau wrthrych gwahanol. Nid yw pwysau a grym cynnal ar yr un gwrthrych yn bâr trydedd ddeddf.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: grymoedd 10 N ymlaen a 4 N yn ôl ar 2 kg: Fcydeffaith = 6 N; a = 3 m/s². Pwysau 3 kg pan fo g = 10 N/kg yw 30 N.
- I ymchwilio i fuanedd terfynol, amserwch wrthrych sy’n disgyn drwy hylif rhwng marcwyr ar bellteroedd cyfartal. Mae amseroedd cyfartal yn awgrymu buanedd cyson. Ailadroddwch, cadwch yr hylif/tymheredd yn gyson, a rhowch ddigon o bellter cyn y rhan wedi’i hamseru. Defnyddiwch gynhwysydd sefydlog a dalwyr; sychwch ollyngiadau.
Mewn iaith syml
Mae grym cydeffaith yn newid cyflymder, nid yn angenrheidiol i gynnal mudiant cyson.
Hunanwirio
Mae pwysau gwrthrych yn 20 N a gwrthiant aer yn 20 N. Beth yw ei gyflymiad?
Dangos yr ateb
Mae’r grym cydeffaith yn sero, felly a = 0. Os yw’n disgyn, mae ar fuanedd terfynol.
Gweld diagramau
Diagram corff rhydd a grym cydeffaithDiagram corff rhydd ar gyfer un corff: dim ond y grymoedd allanol a ddangosir. Mae grym cyswllt normal a phwysau yn hafal ac yn fertigol; mae grym cymhwysol 20 N i’r dde a ffrithiant 5 N i’r chwith, gyda hyd y saethau’n gymesur. Mae panel ar wahân yn dangos y grym cydeffaith 15 N i’r dde, nid fel grym allanol ychwanegol. Ar gyfer màs 3 kg, cyflymiad 5 m/s².
Dangoswch rymoedd ar un gwrthrych, eu cyfeiriadau a’r grym cydeffaith. - Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 2: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 2 §2.2; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Deddf gyntaf: bydd gwrthrych yn aros yn llonydd neu’n symud ar gyflymder cyson mewn llinell syth oni bai bod grym cydeffaith yn gweithredu arno.
- Ail ddeddf: mae cyfradd newid momentwm yn gyfrannol â’r grym cydeffaith ac yn ei gyfeiriad; ar gyfer màs cyson, F = ma.
- Trydedd ddeddf: pan fo dau wrthrych yn rhyngweithio, maent yn gweithredu grymoedd o’r un maint ac i gyfeiriadau gwrthgyferbyniol ar ei gilydd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Nodwch pa ddau wrthrych sy’n rhyngweithio: mae troed yn gwthio’r llawr yn ôl ac mae’r llawr yn gwthio’r droed ymlaen. Mae’r grymoedd ar wrthrychau gwahanol.
Mewn iaith syml
Mae pob deddf yn cysylltu grym â mudiant neu ryngweithiad. Nodwch pa wrthrych a pha rymoedd rydych yn eu trafod.
Hunanwirio
Pam nad yw pâr trydedd ddeddf yn canslo yn diagram grymoedd un gwrthrych?
Dangos yr ateb
Oherwydd bod aelodau’r pâr yn gweithredu ar ddau wrthrych gwahanol.
Grŵp testun
Uned 2: 2.3
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.3; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Pan fo grym yn symud gwrthrych, trosglwyddir egni ond cedwir cyfanswm yr egni. Gwaith = grym × pellter symudiad i gyfeiriad y grym, W = Fd, mewn joule. Heb drosglwyddiad thermol, mae gwaith yn hafal i’r trosglwyddiad egni.
- Gall gwrthrych storio egni oherwydd mudiant (cinetig), safle (potensial disgyrchiant) neu anffurfiad (elastig). Mae F = kx yn disgrifio sbring o fewn y terfyn cymesuredd; estyniad x yw hyd terfynol − hyd naturiol, nid hyd terfynol yn unig.
- Mae gwella aerodynameg, lleihau gwrthiant treigl a lleihau colledion segura yn lleihau egni sy’n cael ei wasgaru. Mae lleihau màs hefyd yn lleihau’r egni sydd ei angen i gyflymu.
- Mae bagiau aer, cywasgrannau a gwregysau’n ymestyn amser neu bellter stopio’r person. Ar gyfer yr un newid cyflymder, mae llai o arafiad ac felly llai o rym. Nid ydynt yn atal cadwraeth egni.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: 20 N yn symud gwrthrych 3 m i gyfeiriad y grym: W = 60 J. Sbring â k = 25 N/m ac estyniad 0.040 m: F = 1 N.
- Yn y gwaith ymarferol, cofnodwch hyd naturiol y sbring; ychwanegwch fasau fesul cam, F = mg, a mesurwch estyniad ar ôl iddo setlo. Plotiwch F yn erbyn x; goledd y rhan linol yw k. Ailadroddwch a pheidiwch â mynd y tu hwnt i’r ystod ddiogel. Sicrhewch y stand a defnyddiwch hambwrdd dan y masau.
Mewn iaith syml
Mae estyniad yn newid hyd. Mae gwaith yn egni a drosglwyddir drwy rym sy’n symud gwrthrych.
Hunanwirio
Hyd naturiol sbring yw 10 cm; gyda 2 N mae’n 14 cm. Beth yw k?
Dangos yr ateb
x = 4 cm = 0.040 m; k = F/x = 2/0.040 = 50 N/m.
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 2: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 2 §2.3; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Egni cinetig KE = ½mv²; newid mewn egni potensial disgyrchiant PE = mgh. Defnyddiwch kg, m/s, m a gwerth g y cwestiwn. Mae dyblu buanedd yn cynyddu KE bedair gwaith ar yr un màs.
- Gwaith ymestyn sbring yw’r arwynebedd dan graff F–x. Ar gyfer perthynas linol drwy’r tarddiad, W = ½Fx; nid F × x terfynol. Ar gyfer cromlin, amcangyfrifwch yr arwynebedd neu gyfrifwch sgwariau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: 3 kg ar 4 m/s: KE = ½ × 3 × 4² = 24 J. Codi 3 kg drwy 2 m gyda g = 10 N/kg: ΔPE = 60 J.
- Enghraifft: grym sbring yn codi’n llinol i 10 N wrth estyn 0.20 m: W = ½ × 10 × 0.20 = 1 J. Nid yw’r grym yn 10 N drwy’r holl symudiad.
Mewn iaith syml
Dewiswch y storfa egni sy’n newid ac yna’r hafaliad sy’n cyfateb iddi.
Hunanwirio
Beth yw egni cinetig gwrthrych 2 kg sy’n symud ar 6 m/s?
Dangos yr ateb
KE = ½ × 2 × 6² = 36 J.
Gweld diagramau
Graffiau grym-estyniad a chywasgu ac arwynebedd egniMae model grym-dadleoliad sbring ag arwyddion yn cynnwys estyniad a chywasgu. Cymherir perthynas gromlinol ddangosol F = kx + βx³ (k = 8 N m⁻¹; β = 2 N m⁻³) â pherthynas linol. Yn ôl y confensiwn grym cymhwysol, gwaith/egni elastig yw’r arwynebedd positif ∫₀ˣ F dx ar y naill ochr i’r tarddbwynt. Cromlin wedi’i llunio yw hon, nid data deunydd mesuredig.
Mae’r arwynebedd dan graff grym–estyniad yn rhoi’r gwaith, mewn J.
Grŵp testun
Uned 2: 2.4
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.4; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Momentwm p = mv, mewn kg m/s, gyda chyfeiriad. Grym cydeffaith cymedrig = newid momentwm/amser. Mae cyfanswm momentwm system yn cael ei gadw os nad oes grym allanol cydeffaith.
- Defnyddiwch gadwraeth momentwm ar gyfer gwrthdrawiadau: cyfanswm cyn = cyfanswm ar ôl. Gosodwch arwyddion cyfeiriad. Mae’r grymoedd mewnol cyfartal a gwrthgyferbyniol yn rhoi newidiadau momentwm gwrthgyferbyniol yn yr un amser.
- Ar gyfer cyflymiad cyson mewn llinell syth, v = u + at ac x = ½(u + v)t. Diffiniwch u a v mewn m/s, a mewn m/s², t mewn s ac x mewn m; gwiriwch fod cyflymiad yn gyson.
- Moment am golyn = grym × pellter perpendicwlar o’r colyn i linell weithredu’r grym. Mewn cydbwysedd cylchdro, swm momentau clocwedd = swm momentau gwrthglocwedd. Mae moment mewn N m, nid joule yn y cyd-destun hwn.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: gwrthrych 2 kg ar 3 m/s yn taro un 1 kg sy’n llonydd ac maent yn glynu: 2 × 3 = 3v, felly v = 2 m/s.
- Enghraifft: u = 2 m/s, a = 3 m/s² a t = 4 s: v = 14 m/s; x = ½(2 + 14) × 4 = 32 m.
- Enghraifft: 12 N ar 0.25 m o’r colyn: moment = 3 N m. Gall 6 N ar 0.50 m ar yr ochr arall gydbwyso hynny.
- Yn y gwaith ymarferol momentau, cydbwyswch bren mesur ar golyn, hongiwch fasau hysbys ar y ddwy ochr a mesurwch freichiau perpendicwlar. Defnyddiwch F = mg a chymharwch symiau’r momentau. Ystyriwch bwysau’r pren mesur a ffrithiant y colyn; sicrhewch y masau rhag disgyn.
Mewn iaith syml
Mae momentwm yn ymwneud â mudiant mewn cyfeiriad; mae moment grym yn ymwneud â throi am golyn.
Hunanwirio
Pa rym ar 0.40 m fydd yn cydbwyso 8 N ar 0.30 m ar ochr arall colyn?
Dangos yr ateb
F × 0.40 = 8 × 0.30; F = 6 N.
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 2: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 2 §2.4; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Ar gyfer cyflymiad cyson, defnyddiwch hefyd x = ut + ½at² a v² = u² + 2ax. Dewiswch yn ôl pa faint sydd heb ei roi: mae’r ail berthynas yn ddefnyddiol pan nad yw’r amser yn hysbys.
- Cymharwch KE cyn ac ar ôl gwrthdrawiad; gall momentwm gael ei gadw heb gadw KE. Mewn gwrthdrawiad anelastig, trosglwyddir rhywfaint o KE i wres, sain ac anffurfiad. Ar gyfer ffrwydrad, gall egni mewnol droi’n KE wrth gadw cyfanswm momentwm.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: 2 kg ar 3 m/s yn glynu wrth 1 kg llonydd; v = 2 m/s. KE cyn = ½ × 2 × 3² = 9 J; ar ôl = ½ × 3 × 2² = 6 J; 3 J wedi’u trosglwyddo i storfeydd eraill.
- Enghraifft: u = 2, a = 3, t = 4 mewn unedau SI: x = 2 × 4 + ½ × 3 × 4² = 32 m. Gwiriad: v² = 2² + 2 × 3 × 32 = 196, felly v = 14 m/s i’r cyfeiriad positif.
Mewn iaith syml
Nid yw cadw momentwm yn gwarantu cadw egni cinetig.
Hunanwirio
Mae dwy ran o system llonydd yn gwahanu: un 2 kg ar +3 m/s, a’r llall 3 kg. Beth yw cyflymder yr ail?
Dangos yr ateb
0 = 2 × 3 + 3v; v = −2 m/s, i’r cyfeiriad gwrthgyferbyniol.
Grŵp testun
Uned 2: 2.5
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.5; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae planed yn cylchdroi seren ac yn adlewyrchu golau; mae seren yn allyrru golau ei hun. Mae’r Haul yn seren yn y Llwybr Llaethog, un o lawer o alaethau. Trefn planedau’r Haul: Mercwri, Gwener, y Ddaear, Mawrth, Iau, Sadwrn, Wranws, Neifion.
- Mae’r pedair planed fewnol yn rhai daearol, bach a chreigiog; mae’r pedair allanol yn gewri llawer mwy â chyfran fawr o nwyon neu rew. Mae lleuadau’n cylchdroi planedau; mae asteroidau’n gyrff creigiog bach; mae comedau’n cynnwys rhew a llwch ac yn aml ag orbitau hirgul. Mae corblanedau megis Plwton yn cylchdroi’r Haul ond heb glirio eu cymdogaeth orbitol.
- Defnyddiwch km ar gyfer pellteroedd agos, uned seryddol (US) ar gyfer cysawd yr Haul, a blynyddoedd golau ar gyfer sêr a galaethau. Un US yw pellter cymedrig y Ddaear–Haul; blwyddyn golau yw pellter y mae golau’n teithio mewn blwyddyn, nid uned amser.
- Gall cwmwl nwy a llwch gwympo dan ddisgyrchiant. Mae protoseren yn cynhesu nes i ymasiad hydrogen ddechrau; mewn seren prif ddilyniant, mae gwasgedd nwy a phelydriad tuag allan yn cydbwyso tuedd disgyrchiant i gywasgu. Gall planedau ffurfio drwy gronni mater mewn disg o amgylch seren ifanc.
- Mae seren màs tebyg i’r Haul yn dod yn gawr coch, yn bwrw ei haenau allanol ac yn gadael corrach gwyn. Gall seren enfawr ddod yn uwchgawr, wedyn uwchnofa, gan adael seren niwtron neu dwll du. Mae màs cychwynnol yn pennu’r llwybr.
- Mae ymasiad mewn sêr yn ffurfio elfennau trymach o rai ysgafnach. Mae prosesau sy’n gysylltiedig ag uwchnofâu yn cynhyrchu ac yn gwasgaru llawer o’r elfennau trwm, sy’n dod yn rhan o genedlaethau newydd o sêr a phlanedau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Cymharwch y llwybrau drwy nodi’r camau cyffredin a ble maent yn gwahanu. Peidiwch â dweud bod pob seren yn gorffen fel twll du.
- Mae llun o gysawd yr Haul yn aml heb raddfa: defnyddiwch ddata’r cwestiwn ar gyfer pellteroedd a meintiau yn hytrach na mesur llun addurnol.
Mewn iaith syml
Mae bywyd seren a’r gweddillion y mae’n eu gadael yn dibynnu ar ei màs cychwynnol.
Hunanwirio
Pa weddillion sy’n debygol ar ddiwedd bywyd seren màs tebyg i’r Haul?
Dangos yr ateb
Corrach gwyn, ar ôl cam cawr coch a cholli’r haenau allanol; nid twll du.
Gweld diagramau
Llwybrau esblygiad sêrCynllun ansoddol o esblygiad sêr: nifyla → protoser → prif ddilyniant, ac yna llwybrau ar wahân ar gyfer màs is a màs uwch. Mae’r llwybr màs is yn mynd drwy gawr coch, nifyla planedol a chorrach gwyn at gorrach du a ragwelir yn y dyfodol pell; mae’r llwybr màs uwch yn mynd drwy gawr uwchgoch ac uwchnofa at seren niwtron neu dwll du. Nid yw’r camau wrth raddfa.
Dilynwch y llwybr sy’n cyfateb i fàs cychwynnol y seren. - Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 2: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 2 §2.5; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae diagram H–R yn cymharu goleuedd neu ddisgleirdeb absoliwt â thymheredd arwyneb neu liw. Mae tymheredd fel arfer yn gostwng o’r chwith i’r dde. Nid map o safleoedd sêr ydyw.
- Mae’r prif ddilyniant yn rhedeg o sêr poeth, disglair i sêr oerach, llai disglair. Mae cewri coch yn oer ond disglair oherwydd eu maint mawr; mae corachod gwyn yn boeth ond llai disglair oherwydd eu maint bach.
- Wrth i seren tebyg i’r Haul adael y prif ddilyniant, mae’n symud at ranbarth y cewri coch cyn gorffen yn rhanbarth y corachod gwyn. Defnyddiwch echelinau’r diagram a roddir, nid lleoliad wedi’i ddysgu ar gof yn unig.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Cymharwch seren oer ond disglair â seren boeth ond llai disglair: gall y cyntaf fod yn gawr coch a’r ail yn gorrach gwyn. Mae disgleirdeb ymddangosiadol hefyd yn dibynnu ar bellter, felly nid yw’r diagram hwnnw’r un peth.
Mewn iaith syml
Gall seren fawr oer fod yn fwy goleuol na seren fach boeth.
Hunanwirio
Pam mae corrach gwyn yn gallu bod yn boeth ond heb fod yn oleuol iawn?
Dangos yr ateb
Mae ei arwynebedd allyrru’n fach o’i gymharu â seren fawr.
Gweld diagramau
Diagram Hertzsprung-Russell a dosbarthiad sêrMae goleuedd wedi’i blotio’n logarithmig yn uwch, ac mae tymheredd yr arwyneb yn gostwng o’r chwith i’r dde. Mae’r pwyntiau enghreifftiol yn dosbarthu’r Haul ar y prif ddilyniant, corrach gwyn poeth a gwan, a chawr coch oer a goleuol; ni awgrymir data o gatalog sêr arsylwadol.
Mae tymheredd yr echelin lorweddol yn gostwng tuag at y dde; nid safleoedd gofodol yw’r rhanbarthau.
Grŵp testun
Uned 2: 2.6
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.6; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae llinellau amsugno mewn sbectrwm seren yn dangos nwyon yn ei atmosffer. Cymharwch batrwm a lleoliadau’r llinellau â sbectra cyfeirio elfennau; nid lliw cyffredinol y seren yn unig.
- Mae rhuddiad (redshift) yn golygu bod llinellau ar donfeddi hirach na’r cyfeirnod. Mae galaethau pell yn dangos rhuddiad, gan gefnogi’r casgliad bod y Bydysawd yn ehangu; yn gyffredinol mae galaethau pellach yn cilio’n gynt.
- Mae’r Glec Fawr yn fodel o Fydysawd cynnar poeth a dwys sy’n ehangu, nid ffrwydrad o un pwynt i ofod gwag sydd eisoes yno. Mae rhuddiad galaethau ac ymbelydredd cefndir cosmig microdon yn dystiolaeth sy’n cefnogi’r model.
- Wrth ehangu, mae tonfedd y pelydriad o’r Bydysawd cynnar wedi ymestyn; erbyn hyn caiff ei ganfod fel cefndir microdon. Gwahaniaethwch y mesuriad oddi wrth yr esboniad.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: llinell gyfeirio 500 nm yn ymddangos yn 510 nm: mae wedi symud i donfedd hirach. Nid yw hyn yn golygu bod y nwy wedi troi’n elfen arall.
- Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, cymharodd gwyddonwyr linellau sbectra sêr â llinellau elfennau mewn labordy i adnabod cyfansoddiad cemegol sêr. Yn ddiweddarach, dangosodd mesuriadau Hubble fod rhuddiad galaethau yn cynyddu gyda phellter.
- Mewn ateb tystiolaeth, enwch yr arsylwad ac eglurwch sut mae’r model yn cyfrif amdano. Nid yw “mae’r model yn wir oherwydd ei fod yn y llyfr” yn dystiolaeth.
Mewn iaith syml
Mae’r patrwm llinellau’n helpu i adnabod y nwy; mae symudiad y patrwm yn rhoi gwybodaeth am y Bydysawd.
Hunanwirio
Pa ddau arsylwad sy’n cefnogi’r Glec Fawr yn y cwrs hwn?
Dangos yr ateb
Rhuddiad galaethau pell ac ymbelydredd cefndir cosmig microdon.
Grŵp testun
Uned 2: 2.7
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.7; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Rhif proton Z yw nifer y protonau; rhif niwcleon A yw protonau + niwtronau; nifer niwtronau = A − Z. Mae gan isotopau’r un Z ond A gwahanol. Gall anghydbwysedd yn niferoedd protonau a niwtronau wneud niwclews yn ansefydlog.
- Mae alffa yn niwclews heliwm, ⁴₂He, yn ïoneiddio’n gryf ac yn cael ei stopio gan bapur neu haen allanol croen. Mae beta-minus yn electron egni uchel, ⁰₋₁e, ac mae ychydig mm o alwminiwm yn ei amsugno. Mae gama yn belydriad electromagnetig treiddiol; mae plwm neu goncrit trwchus yn ei wanhau.
- Mae alffa y tu mewn i’r corff yn arbennig o niweidiol oherwydd ïoneiddio lleol; mae gama yn gallu cyrraedd organau o’r tu allan. Mae angen cadw gwastraff niwclear a meddygol dan reolaeth; gall rhai isotopau aros yn ymbelydrol am filoedd o flynyddoedd.
- Mae dadfeiliad unigol yn hap: ni ellir rhagweld pa niwclews fydd nesaf. Ailadroddwch gyfrifon neu fesurwch dros amser hirach. Mesurwch gyfradd cefndir a’i thynnu o’r gyfradd gyda’r ffynhonnell.
- Mae cefndir naturiol yn cynnwys pelydrau cosmig, creigiau, bwyd a radon; mae ffynonellau artiffisial yn cynnwys defnydd meddygol megis pelydrau X. Mae lefel radon yn dibynnu ar ddaeareg, adeiladwaith ac awyru. Cymharwch ddos a budd yn ôl y data, nid ffynhonnell naturiol/artiffisial yn unig.
- Mewn hafaliad niwclear, mae cyfansymiau A a Z yn hafal ar y ddwy ochr. Alffa: A yn gostwng 4 a Z yn gostwng 2; beta-minus: A heb newid a Z yn cynyddu 1; gama: A a Z heb newid. Mae cydbwyso hafaliad a gyflenwir yn cynnwys cyffredin; mae llunio un yn Uwch.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: mae gan ²³⁵₉₂U 143 niwtron. Mewn ²³⁸₉₂U → ²³⁴₉₀Th + ⁴₂He, gwiriwch 238 = 234 + 4 a 92 = 90 + 2.
- Enghraifft: 160 cyfrif/min gyda sampl a 20 cyfrif/min cefndir: cyfradd net = 140 cyfrif/min. Defnyddiwch yr un cyfnod mesur a geometreg.
- Defnyddiwch ddata neu efelychiad i astudio pelydriad yma. Mae trin ffynhonnell go iawn yn gofyn am reolau a goruchwyliaeth y ganolfan.
Mewn iaith syml
Nid yw’r pelydriad mwyaf treiddiol o reidrwydd yn fwyaf ïoneiddiol dros yr un pellter.
Hunanwirio
Mae ¹⁴₆C → ¹⁴₇N + ? yn hafaliad beta-minus. Beth yw’r gronyn coll?
Dangos yr ateb
⁰₋₁e: rhif niwcleon 0 a rhif proton −1, felly 14 = 14 + 0 a 6 = 7 − 1.
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 2: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 2 §2.7; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Wrth lunio hafaliad, dewiswch y rhiant, y gronyn a’r niwclews merch. Cadwch gyfanswm rhifau niwcleon a phroton. Nid yw beta-minus yn electron sy’n gadael plisgyn yr atom: mae niwtron yn y niwclews yn newid yn broton.
- Gall niwclews cynhyrfus allyrru gama heb newid A na Z. Mae’r egni a allyrrir ar wahân i’r rhifau niwclear.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft alffa: ²²⁶₈₈Ra → ²²²₈₆Rn + ⁴₂He. Enghraifft beta-minus: ¹⁴₆C → ¹⁴₇N + ⁰₋₁e. Gwiriwch A a Z cyn adnabod yr elfen o Z.
Mewn iaith syml
Newid rhif proton sy’n pennu’r elfen newydd.
Hunanwirio
Lluniwch hafaliad alffa ar gyfer ²¹⁰₈₄Po yn ffurfio Pb.
Dangos yr ateb
²¹⁰₈₄Po → ²⁰⁶₈₂Pb + ⁴₂He.
Grŵp testun
Uned 2: 2.8
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.8; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Hanner oes yw’r amser i nifer y niwclysau ansefydlog sydd heb ddadfeilio, neu’r actifedd net, haneru. Mae gan isotop penodol hanner oes nodweddiadol; nid yw maint cychwynnol y sampl yn ei newid.
- Mae cromlin dadfeiliad yn gostwng yn esmwyth ar gyfer sampl fawr, ond mae cyfrifon unigol yn amrywio ar hap. Darllenwch yr amser i ostwng o werth i’w hanner; dylai cyfnodau haneru pellach fod yn debyg.
- Ar ôl n hanner oes, mae’r ffracsiwn sy’n weddill yn (½)ⁿ. Gall dyddio carbon ddefnyddio’r actifedd sy’n weddill o gymharu â sampl gyfeirio a’r hanner oes, gyda rhagdybiaethau’r dull.
- Mae olinydd meddygol yn gofyn am belydriad y gellir ei ganfod o’r tu allan a hanner oes sy’n ddigon hir i’r prawf ond heb greu dos hirfaith diangen. Mae radiotherapi yn defnyddio pelydriad i niweidio celloedd canser, gan gyfyngu’r dos i feinwe iach.
- Mewn model dis, os tynnir un wyneb o chwech, y tebygolrwydd dadfeilio yw 1/6 fesul tafliad a’r gyfran ddisgwyliedig sy’n weddill yw 5/6, nid 1/2. Mae model darnau arian sy’n tynnu un ochr yn rhoi 1/2 ar gyfartaledd fesul cam.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: actifedd net 800 Bq, hanner oes 6 awr; ar ôl 18 awr mae tair hanner oes a 800/8 = 100 Bq. Enghraifft dyddio: 1/4 o’r actifedd cyfeirio yw dwy hanner oes, os yw rhagdybiaethau’r dull yn gymwys.
- Yn y gwaith ymarferol model, cofnodwch nifer cychwynnol y dis, taflwch, tynnwch yr wyneb dynodedig a chofnodwch y nifer sy’n weddill. Ailadroddwch gamau, plotiwch weddill yn erbyn camau ac amcangyfrifwch hanner oes y model o’r graff. Cyfunwch samplau i leihau amrywiad hap; nid oes angen ffynhonnell ymbelydrol fyw.
Mewn iaith syml
Mae haneru’n ailadrodd: ar ôl dwy hanner oes mae chwarter yn weddill, nid dim.
Hunanwirio
Mae actifedd net yn gostwng o 240 Bq i 60 Bq mewn 12 awr. Beth yw’r hanner oes?
Dangos yr ateb
240 → 120 → 60 yw dwy hanner oes; 12/2 = 6 awr.
Grŵp testun
Uned 2: 2.9
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.9; cynnwys cyffredin a gwaith ymarferol penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Gall amsugno niwtron araf achosi i niwclews ymholltog megis wraniwm-235 hollti, gan ryddhau niwtronau ac egni. Gall y niwtronau achosi ymholltiadau pellach: adwaith cadwynol cynaliadwy.
- Mae’r cymedrolydd yn arafu niwtronau; mae rhodenni rheoli yn amsugno rhai i reoli cyfradd yr adwaith. Mae cynhyrchion ymholltiad yn cynnwys isotopau ymbelydrol ag ystod eang o hanner oesau.
- Mewn ymasiad, mae niwclysau ysgafn megis dewteriwm a thritiwm yn cyfuno, gan ryddhau egni. Mae angen egni uchel i oresgyn gwrthyriad rhwng niwclysau positif. Mae rhywfaint o’r màs gorffwys cychwynnol yn cael ei drosi’n egni; cedwir egni cyfan a rhifau niwcleon a phroton.
- Defnyddiwch ¹₀n am niwtron. Cydbwyswch hafaliadau a gyflenwir drwy wirio cyfansymiau A a Z; mae llunio hafaliadau ymholltiad ac ymasiad yn ddarn Uwch.
- Mewn adweithydd ymholltiad, rhaid cyfyngu tanwydd a gwasgedd a thariannu niwtronau a gama. Mewn adweithydd ymasiad, mae cynnal tymheredd uchel a chyfyngu’r tanwydd poeth heb golli gormod o egni yn heriau technegol. Peidiwch â chyflwyno ymasiad fel ffynhonnell drydan fasnachol arferol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft a gyflenwir: ²³⁵₉₂U + ¹₀n → ¹⁴¹₅₆Ba + ⁹²₃₆Kr + ?¹₀n. Mae A i mewn yn 236 a’r ddau ddarn yn 233, felly mae 3 niwtron; mae 56 + 36 = 92.
- Cymharwch ymholltiad ac ymasiad drwy drafod tanwydd, amodau, cynhyrchion, gwastraff a chyfyngiant. Nid yr un gwaith yw arafu niwtronau a’u hamsugno.
Mewn iaith syml
Mae’r cymedrolydd yn arafu; mae’r rhodenni rheoli yn amsugno. Mae angen y ddau wahaniaeth mewn esboniad adweithydd.
Hunanwirio
Mewn ²₁H + ³₁H → ⁴₂He + ?, beth yw’r cynnyrch coll?
Dangos yr ateb
¹₀n: mae 5 niwcleon a 2 broton ar bob ochr.
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 2: unrhyw un o Haen Uwch · Uned 2 §2.9; darnau print bras Uwch
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Lluniwch hafaliad o’r broses a’r data a roddir, gan gadw A a Z. Mae gwahanol ddarnau ymholltiad yn bosibl; peidiwch â dyfalu bod un pâr o gynhyrchion yn berthnasol i bob ymholltiad.
- Mae ynni a ryddheir ar wahân i’r rhifau niwclear. Nid yw cadw A yn golygu bod cyfanswm y màs gorffwys union yr un peth.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Gyda wraniwm-235 yn amsugno niwtron a chynhyrchu bariwm-141 a chrypton-92, lluniwch ²³⁵₉₂U + ¹₀n → ¹⁴¹₅₆Ba + ⁹²₃₆Kr + 3¹₀n. Ar gyfer dewteriwm a thritiwm yn ffurfio heliwm-4, lluniwch ²₁H + ³₁H → ⁴₂He + ¹₀n. Gwiriwch y ddau swm ar wahân.
Mewn iaith syml
Dechreuwch gyda’r tanwydd a’r cynhyrchion a nodir, nid hafaliad a ddysgwyd ar gof ar gyfer proses wahanol.
Hunanwirio
Mae ²³⁵₉₂U yn amsugno ¹₀n ac yn ffurfio ¹⁴⁰₅₄Xe a ⁹⁴₃₈Sr. Faint o niwtronau sydd hefyd yn cael eu rhyddhau?
Dangos yr ateb
236 − (140 + 94) = 2 niwtron; 54 + 38 = 92.
Grŵp testun
Gweithio’n wyddonol
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Atodiad A §1
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Mae model yn cynrychioli rhan o system: llun gronynnau, diagram gofodol, esboniad geiriol, efelychiad cyfrifiadurol neu hafaliad mathemategol. Defnyddiwch ef i ragfynegi ac egluro, ond nodwch ei ragdybiaethau a’i gyfyngiadau. Mae dulliau a damcaniaethau’n newid wrth i dystiolaeth newydd ddod ar gael.
- Gall gwyddoniaeth ddarparu tystiolaeth am ganlyniadau penderfyniad ond nid penderfynu pob gwerth moesegol ar ei phen ei hun. Wrth werthuso gorsaf bŵer neu ddefnydd meddygol o belydriad, cymharwch fuddion, peryglon a goblygiadau personol, cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol.
- Risg yw cyfuniad o debygolrwydd a difrifoldeb niwed. Gall canfyddiad pobl o risg fod yn wahanol i’r dystiolaeth. Mae adolygiad gan gyfoedion yn herio dulliau a chasgliadau; mae cyfathrebu clir yn caniatáu gwirio annibynnol. Nid yw’r naill na’r llall yn gwarantu bod casgliad yn gywir.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Cymharwch y model dis â dadfeiliad: mae’n dangos tebygolrwydd cyson a sampl sy’n lleihau, ond mae camau taflu’n arwahanol tra bod dadfeiliad yn digwydd yn barhaus.
- Mewn penderfyniad niwclear, defnyddiwch ddata am ddos, allbwn a gwastraff; gwahaniaethwch dystiolaeth fesuredig oddi wrth farn. Addaswch yr esboniad i’r gynulleidfa heb guddio ansicrwydd.
Mewn iaith syml
Gofynnwch beth mae’r dystiolaeth yn ei ddangos a beth nad yw’r model yn ei gynnwys.
Hunanwirio
A yw model defnyddiol yn cynnwys pob manylyn o’r system go iawn?
Dangos yr ateb
Nac ydy. Gall symleiddio helpu i egluro, ond rhaid cydnabod y cyfyngiadau.
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Atodiad A §2
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Dechreuwch â chwestiwn prawfadwy a rhagdybiaeth wedi’i seilio ar esboniad. Enwch y newidyn annibynnol, y dibynnol a’r rheoledig; dewiswch ystod, nifer o ddarlleniadau ac ailadroddiadau sy’n gallu profi’r berthynas.
- Dewiswch offer a thechneg yn ôl y maint a’r ansicrwydd: adwyon golau ar gyfer amser byr, balans ar gyfer màs, dadleoliad ar gyfer cyfaint solid afreolaidd. Gwiriwch sero, ystod a chydraniad offeryn; cofnodwch ddarlleniadau ac unedau wrth fesur.
- Cysylltwch berygl penodol â mesur rheoli: foltedd isel a diffodd cyn ailweirio; dalwyr ar gyfer offer poeth; stand sefydlog a hambwrdd dan fasau. Nid “byddwch yn ofalus” ar ei ben ei hun yn gynllun risg.
- Gwelliant da yw un sy’n targedu cyfyngiad: amseru sawl osgiliad i leihau effaith amser adweithio; ynysu bloc i leihau colled gwres; sampl fwy i leihau amrywiad hap. Gall ymchwiliad pellach brofi ystod neu newidyn newydd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Ar gyfer I–V gwrthydd, rhagdybiwch I ∝ V ar dymheredd cyson. Newidiwch V, mesurwch I, cadwch y tymheredd yn gyson ac ailadroddwch; labelwch y tabl â V/V ac I/A.
- Mae darllen dull yn helpu i ateb papur ysgrifenedig. Nid yw’n dystiolaeth eich bod wedi cyflawni gwaith labordy nac yn lle goruchwyliaeth yr athro.
Mewn iaith syml
Dylai rhywun arall allu dilyn eich dull a deall beth roeddech yn ei newid a’i fesur.
Hunanwirio
Pam mae rheoli tymheredd yn bwysig mewn prawf I–V gwrthydd?
Dangos yr ateb
Gall tymheredd newid gwrthiant; byddai hynny’n cymysgu effaith foltedd ag effaith gwresogi.
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Atodiad A §3
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Defnyddiwch gylchred casglu → cyflwyno → dadansoddi. Gallwch drosi tabl yn graff, graff yn rifau, neu ddisgrifiad yn ddiagram; cadwch unedau, symbolau a’r hyn a fesurwyd yn glir.
- Cyfrifwch gymedr a dangoswch ddosraniad neu ystod ailadroddiadau. Gall hanner yr ystod ddarparu amcangyfrif syml o wasgariad; nid hwn yw’r unig ffynhonnell ansicrwydd. Mae cydraniad, dull a chalibradu hefyd yn cyfrannu.
- Manwl gywirdeb yw agosrwydd at werth cyfeirio; trachywiredd yw cydweddiad darlleniadau. Ailadroddadwyedd: yr un ymchwilydd a dull; atgynyrchioldeb: ymchwilwyr neu ddulliau annibynnol. Nid yw ailadroddiadau cyson yn profi manwl gywirdeb.
- Mae hapgyfeiliornadau’n rhoi gwasgariad; gall ailadrodd a chymedroli helpu. Mae cyfeiliornad systematig megis sero anghywir yn gogwyddo darlleniadau i’r un cyfeiriad; nid yw cymedroli’n ei ddileu.
- Disgrifiwch batrwm gyda data, cymharwch â’r rhagdybiaeth ac eglurwch y mecanwaith. Peidiwch â dileu pwynt anghyson heb reswm; gwiriwch ac ailfesurwch os oes modd. Cyfathrebwch resymeg, dull, canfyddiadau a chasgliad mewn geiriau, rhifau, graffiau neu adroddiad papur/electronig.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: 9.8, 10.0 a 10.2 s: cymedr 10.0 s ac ystod 0.4 s; hanner yr ystod = 0.2 s fel amcangyfrif gwasgariad. Os yw’r cloc yn rhedeg yn araf, gall pob un fod wedi’i ogwyddo.
- Ar graff, labelwch faint ac uned pob echelin, plotio’r data’n gywir a defnyddio llinell neu gromlin ffit orau. Cefnogwch gasgliad â rhifau ac ansicrwydd, nid “mae’r graff yn edrych yn iawn”.
Mewn iaith syml
Gall mesuriadau gytuno â’i gilydd ond dal fod yn anghywir.
Hunanwirio
A fydd cymedroli llawer o ddarlleniadau yn dileu sero anghywir mewn balans?
Dangos yr ateb
Na. Cyfeiliornad systematig yw hwn; rhaid gwirio neu gywiro’r sero.
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Atodiad A §4
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Defnyddiwch dermau a symbolau gwyddonol yn fanwl: mae màs yn kg, grym yn N, egni yn J a phŵer yn W. Pennwch faint drwy fesur uniongyrchol neu gyfrifo o fesuriadau eraill, e.e. dwysedd o màs a chyfaint.
- Rhagddodiaid: tera 10¹², giga 10⁹, mega 10⁶, kilo 10³, centi 10⁻², mili 10⁻³, micro 10⁻⁶ a nano 10⁻⁹. Troswch unedau cyn amnewid mewn hafaliad; nid yw 1 cm³ yn 0.01 m³.
- Defnyddiwch ffurf ddegol neu ffurf safonol a gwiriwch drefn maint. Enghraifft: 0.00045 m = 4.5 × 10⁻⁴ m; 2 MW = 2 × 10⁶ W. Defnyddiwch gymarebau, ffracsiynau a chanrannau ar gyfer effeithlonrwydd a hanner oes.
- Mae tebygolrwydd syml rhwng 0 ac 1. Gall amlder cymharol amcangyfrif tebygolrwydd mewn sampl fawr; nid yw’n sicrhau’r un canlyniad mewn pob treial. Dewiswch enwau a symbolau safonol, gan gynnwys dull enwi cemegol lle bo’n berthnasol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: 1 cm³ = (0.01 m)³ = 10⁻⁶ m³. Felly 200 cm³ = 2 × 10⁻⁴ m³. Peidiwch â throsi uned gyfaint fel uned hyd.
- Amnewidiwch rifau ag unedau addas: yn v = fλ, mae λ mewn m a f mewn Hz. I ddatrys R = V/I, dangoswch y rhifau a’r uned Ω. Cyfrifwch ganran defnyddiol = defnyddiol/cyfanswm × 100.
Mewn iaith syml
Mae gwiriad unedau a maint bras yn gallu canfod camgymeriad cyn i chi orffen.
Hunanwirio
Troswch 250 mA a 3.2 kJ i unedau SI.
Dangos yr ateb
250 mA = 0.250 A; 3.2 kJ = 3200 J.
Grŵp testun
Sgiliau mathemategol
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Atodiad B; Sgiliau Mathemategol §§1.1–2.9
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Dewiswch hafaliad yn ôl y meintiau a’r unedau: I = V/R, P = VI, E = Pt, dwysedd = m/V, cost = kWawr × tariff, v = fλ, p = F/A, Q = mcΔθ, Q = mL, V₁/V₂ = N₁/N₂, a = Δv/t, F = ma, W = mg, gwaith = Fd, F = kx, p = mv, F = Δp/t a moment = Fdperpendicwlar.
- Defnyddiwch ddegolion, ffurf safonol, cymarebau, ffracsiynau a chanrannau. Cyfrifwch gymedr a chymharwch drefn maint. Troswch km/h i m/s drwy rannu â 3.6; gwahaniaethwch amser mewn s ar gyfer joule ac mewn oriau ar gyfer kWawr.
- Lluniwch a dehonglwch dablau, diagramau a graffiau. Ar graff pellter–amser, goledd = buanedd; ar graff cyflymder–amser, goledd = cyflymiad; ar graff F–x, goledd y rhan linol = k. Dewiswch ddau bwynt pell ar y llinell ffit orau, nid dau bwynt mesur cyfagos yn unig.
- Mesurwch onglau mewn graddau o’r cyfeirnod cywir. Arwynebedd petryal = hyd × lled; triongl = ½ × sylfaen × uchder; cyfaint ciwb = ochr³; arwynebedd arwyneb ciwb = 6 × ochr².
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghreifftiau cyd-destun: I = 6/12 = 0.5 A; η = 210/600 × 100 = 35%; cost 2 kW × 0.5 h × 30c = 30c; v = 5 × 0.04 = 0.20 m/s; p = 100/0.02 = 5000 Pa.
- Enghreifftiau pellach: Q = 0.5 × 4200 × 10 = 21 000 J; V₂ = 10 × 600/200 = 30 V; a = (8 − 2)/3 = 2 m/s²; F = 2 × 3 = 6 N; p = 0.2 × 5 = 1 kg m/s; moment = 12 × 0.25 = 3 N m.
- Mae v = u + at ac x = ½(u + v)t yn gyffredin ar gyfer cyflymiad cyson. Ar hanner oes, hanerwch yn olynol. Ar seismogram, amser = pellter/buanedd cyn tynnu amser P o amser S. Ar dabl sêr neu orsafoedd pŵer, defnyddiwch yr un unedau a chyfnodau ar gyfer cymhariaeth.
Mewn iaith syml
Dangoswch ddewis hafaliad, amnewid, cyfrifiad ac ateb gydag uned.
Hunanwirio
Mae pellter yn cynyddu 24 m mewn 6 s ar linell syth graff pellter–amser. Beth yw’r goledd a’i ystyr?
Dangos yr ateb
24/6 = 4 m/s; buanedd y gwrthrych yw’r goledd.
- Craidd
Cwmpas: Craidd · Haen Uwch mewn naill ai Haen ar gyfer Uned 1 neu Haen ar gyfer Uned 2 · Atodiad B; Sgiliau Mathemategol §§1.1–2.9
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Newidiwch destun hafaliad yn algebraidd cyn amnewid, e.e. c = Q/(mΔθ), R = V/I neu t = (v − u)/a. Defnyddiwch nifer priodol o ffigurau ystyrlon; cadwch ddigidau yn y camau a rowndiwch yr ateb terfynol yn ôl y data.
- Mae y = mx + c yn cynrychioli perthynas linol: m yw goledd ac c yw rhyngdoriad. I ganfod cyfradd newid ar gromlin, lluniwch dangiad wrth y pwynt a chyfrifwch ei oleddf gyda dau bwynt ar y tangiad.
- Mae ystyr arwynebedd dan graff yn dibynnu ar yr echelinau. Buanedd–amser → pellter; grym–estyniad → gwaith. Cyfrifwch betryalau/trionglau neu amcangyfrifwch sgwariau dan gromlin, gan nodi ansicrwydd.
- Ychwanegwch y berthynas berthnasol Uwch yn ei chyd-destun: gwrthiant paralel, I²R, cyfraith nwy, BIl, ½mv², mgh a hafaliadau mudiant ychwanegol. Nid yw mathemateg Uwch yn gwneud pob pwnc yn Uwch yn unig.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Enghraifft: P = 3.0 W a V = 6.0 V, felly I = P/V = 0.50 A i ddau ffigur ystyrlon. Gall yr un ateb heb uned neu gyda llawer o ddigidau awgrymu manwl gywirdeb di-sail.
- Enghraifft tangiad: cyflymder y tangiad yn newid 6 m/s dros 3 s, felly cyflymiad ar y pwynt = 2 m/s². Enghraifft arwynebedd: grym yn codi o 0 i 10 N dros 0.20 m; gwaith = 1 J.
Mewn iaith syml
Mae’r cyfrifiad yn dibynnu ar yr hyn mae’r graff yn ei fesur, nid ei siâp yn unig.
Hunanwirio
Ail-drefnwch Q = mcΔθ i gael c, a chyfrifwch c os Q = 1000 J, m = 2 kg a Δθ = 5°C.
Dangos yr ateb
c = Q/(mΔθ) = 1000/(2 × 5) = 100 J/(kg °C).
Grŵp testun
Asesiad ymarferol ar wahân
- Craidd
Cwmpas: Craidd · V4 Uned 3, printed p.37: 30 marks, Section A 6 / Section B 24; excluded from written-paper progress
Dim ond rhan o’r gofyniad ffynhonnell y mae’r esboniad hwn yn ei chwmpasu. Caiff ei dic ei chadw ar wahân ac nid yw’n cyfrif fel gofyniad wedi’i adolygu’n llawn.
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
- Dim ond i garfan 2027 lle mae trefniant V4 yn gymwys: asesiad ymarferol ar wahân, 30 marc (10%). Cyhoeddir dau ddewis tasg bob blwyddyn; yn Ionawr/Chwefror yn ystod blwyddyn olaf y cwrs, dewisir un o'r tasgau i'w chwblhau. Adran A, cael canlyniadau: 6 marc, gwaith grŵp o hyd at dri am 60 munud dan reolaeth gyfyngedig. Adran B, dadansoddi a gwerthuso: 24 marc, gwaith unigol am 60 munud dan reolaeth uchel heb gymorth. Caiff yr asesiad ei farcio'n allanol. Nid yw hyn yn papur ysgrifenedig U1/U2 nac yn Uned 3 Ymholiad Gwyddonol V5.
Beth i’w wneud mewn asesiad
- Defnyddiwch V4 Uned 3 fel trefniant etifeddol ar wahân yn unig pan fo cofrestriad y garfan yn mynnu hynny; cadarnhewch amserlen a thasg y ganolfan. Peidiwch â chymysgu'r dewis dwy dasg V4 â threfniant V5 newydd ar gyfer dyfarniad 2028.
Mewn iaith syml
Ar gyfer y trefniant etifeddol, dewisir un o ddwy dasg flynyddol ym mis Ionawr/Chwefror ym mlwyddyn olaf y cwrs; mae A yn waith canlyniadau grŵp ac mae B yn ddadansoddi unigol, a chaiff y gwaith ei farcio'n allanol.
Hunanwirio
Faint o dasgau a gyhoeddir bob blwyddyn, pryd dewisir un, a beth yw hyd/ffordd marcio Adran B?
Dangos yr ateb
Cyhoeddir dau ddewis, a dewisir un ym mis Ionawr/Chwefror ym mlwyddyn olaf y cwrs. Mae Adran B yn 24 marc, 60 munud o waith unigol dan reolaeth uchel heb gymorth, wedi'i farcio'n allanol.
Cofnodion adolygu blaenorol
Dyma eich ticiau o’r canllaw blaenorol. Nid ydynt yn cyfrif tuag at gynnydd y gwersi newydd, ac nid yw’r hen gynnwys yn rhan o’r addysgu presennol.
Rhestr destunau flaenorol
Mae’r ticiau hyn ar wahân i’r pwyntiau adolygu uchod ac nid ydynt yn cyfrif yn y cynnydd hwnnw.
Rhestr testunau Ffiseg
Ticiwch bob eitem wrth i chi adolygu. Caiff ticiau eu cadw ar y ddyfais hon yn unig.
Mae'r ticiau hyn yn cadw eich rhestr destunau flaenorol. Nid ydynt yn cyfrif fel cwblhau'r gofynion newydd uchod.
Testunau Haen Sylfaenol
Testunau Haen Uwch
Sut mae OmniStudy yn helpu
- Atebwch gwestiynau arddull arholiad ar unrhyw destun isod a chael eich marcio mewn eiliadau, gydag adborth ar sut i ennill mwy o farciau.
- Cardiau fflach, cwisiau a gemau adolygu ar gyfer pob testun.
- Ymarfer papurau arholiad go iawn gyda chynlluniau marcio.
- Cynllunydd astudio gyda chyfrif i lawr at eich arholiadau, wedi ei adeiladu o amgylch eich testunau gwannaf.
- Mae popeth yn gweithio yn Gymraeg ac yn Saesneg.
Mae'r canllaw hwn ar gael yn Saesneg hefyd: Canllaw Saesneg
Barod i ddechrau?
Am ddim i ddechrau. Dewiswch eich pwnc, atebwch gwestiwn, a gwelwch eich marc cyntaf mewn munudau.
Dechreuwch adolygu am ddim