Adolygu Bioleg Safon Uwch CBAC

Archwiliwch destunau adolygu Bioleg Safon Uwch CBAC. Gwiriwch y fanyleb swyddogol ar gyfer holl ofynion blwyddyn eich arholiad a'ch llwybr.

Dechreuwch adolygu am ddim

Manylion y cwrs

CBAC · Safon Uwch Bioleg1400CSBlynyddoedd arholiad · 2027

Asesiad Pedair uned ysgrifenedig ac arholiad ymarferol ar wahân sy’n werth 10%. Dewisir un o dri opsiwn Uned 4. Nid NEA yw Uned 5; gofynnwch i’r ganolfan am yr hysbysiad blynyddol.

Manyleb swyddogol CBAC (yn agor mewn tab newydd)

Ticiwch bwynt ar ôl ei adolygu. Caiff y cynnydd ei gadw ar y ddyfais hon yn unig; nid yw’n mesur meistrolaeth.

Canllawiau cwrs wedi’u hadolygu

Pwyntiau adolygu, gyda’r esboniad wrth eu hochr

Agorwch bwynt i ddarllen beth i’w wybod, sut i’w ddefnyddio mewn asesiad, esboniad mewn iaith syml a hunanwirio. Mae’r atebion yn aros ynghudd nes i chi ddewis eu dangos.

Opsiynau a ffynhonnell

Opsiwn Uned 4

Imiwnoleg a chlefydau
Anatomi cyhyrysgerbydol dynol
Niwrofioleg ac ymddygiad

Uned 4, Adran B: dewis un o dri opsiwn penodedig; dim ond yr opsiwn a ddewiswyd sydd yn y cwmpas.

Dŵr ac ïonau anorganigCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 11 (a, b)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae moleciwl dŵr yn begynol: mae gan yr ocsigen wefr rannol negatif a’r hydrogenau wefr rannol bositif. Mae bondiau hydrogen rhwng moleciwlau. Mae dŵr yn toddi ïonau a hydoddion pegynol, gan ganiatáu cludo sylweddau mewn cytoplasm, plasma a sylem; nid yw lipidau ambegynol yn hydoddi’n rhwydd.
Mae cynhwysedd gwres sbesiffig uchel yn cyfyngu ar newidiadau tymheredd wrth drosglwyddo egni. Mae gwres cudd anweddiad uchel yn golygu bod anweddu chwys neu ddŵr deilen yn tynnu llawer o egni gwres. Mae cydlyniad rhwng moleciwlau yn cynnal colofn ddŵr y sylem ac yn creu tyniant arwyneb; mae adlyniad wrth furiau’r pibellau yn helpu hefyd.
Mae dŵr yn fetabolyn: defnyddir ef mewn hydrolysis a rhyddheir ef mewn cyddwysiad. Mae ffotolysis yn cyflenwi electronau a H⁺ i ffotosynthesis. Mae Mg²⁺ yn rhan o gloroffyl, Fe²⁺ yn rhan o haem sy’n rhwymo ocsigen, a Ca²⁺ yn cyfrannu at esgyrn, ceulo gwaed, signalau synaptig a chyfangiad cyhyrau. Defnyddir ffosffad mewn ATP, asidau niwclëig a ffosffolipidau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cysylltwch briodwedd â’i hachos moleciwlaidd ac yna â’r swyddogaeth. Mae tyniant arwyneb, er enghraifft, yn codi o gydlyniad bondiau hydrogen ac yn cynnal pryfyn bach ar wyneb pwll.
Mewn iaith syml
Mae polaredd a bondiau hydrogen yn egluro priodweddau dŵr; mae gan bob ïon rôl benodol.
Hunanwirio
Pam mae anweddu ychydig o chwys yn tynnu llawer o wres?
Dangos yr ateb
Mae gwres cudd anweddiad dŵr yn uchel. Mae angen egni i oresgyn yr atyniadau rhwng moleciwlau, a chymerir yr egni hwn o’r croen.
Siwgrau, storfeydd a ffibrauCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 11 (c, ch, d)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae gan fonosacarid un uned siwgr. Mae gan drïos dri charbon, pentos bump a hecsos chwech. Mae ffosffad trïos yn ganolradd metabolig, mae ribos a deocsiribos mewn asidau niwclëig, a defnyddir glwcos mewn resbiradaeth. Mae cyddwysiad yn ffurfio bond glycosidig rhwng dau siwgr: maltos yw glwcos a glwcos, swcros yw glwcos a ffrwctos, a lactos yw glwcos a galactos.
Mae alffa a beta glwcos yn anomerau: yr un cysylltiadau atomig sydd ganddynt, ond cyfeiriad gwahanol yr –OH ar garbon 1. Yn y llun cylch arferol, mae –OH alffa islaw’r cylch a beta uwchlaw. Mae bondiau alffa-1,4 yn creu amylose torchog; mae bondiau alffa-1,6 yn creu canghennau mewn amylopectin a glycogen. Mae startsh mewn planhigion a glycogen mewn anifeiliaid a ffyngau yn gryno ac anhydawdd, felly nid ydynt yn gostwng potensial dŵr yn fawr. Mae llawer o bennau canghennau glycogen yn galluogi hydrolysis cyflym.
Mae seliwlos yn cynnwys beta glwcos â bondiau beta-1,4 ac unedau bob yn ail wedi’u gwrthdroi. Mae bondiau hydrogen rhwng cadwyni syth yn creu microffibrilau cryf waliau celloedd. Mae chitin yn bolymer strwythurol beta-gysylltiedig o siwgrau sy’n cynnwys nitrogen, mewn waliau ffyngau ac allsgerbydau arthropodau: nid glwcos heb ei addasu yw ei unedau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Wrth gymharu storfa a deunydd strwythurol, cysylltwch hydoddedd, canghennu a chyfeiriad bondiau â’r swyddogaeth. Nid yw ‘mae seliwlos yn gryf’ ar ei ben ei hun yn egluro’r microffibrilau.
Mewn iaith syml
Mae’r unedau siwgr a’u bondiau’n pennu a fydd carbohydrad yn storfa neu’n ffibr.
Hunanwirio
Pam gall glycogen ryddhau glwcos yn gyflym?
Dangos yr ateb
Mae ganddo lawer o ganghennau a llawer o bennau cadwyn lle gall ensymau hydrolysu’r bondiau ar yr un pryd.
Triglyseridau a ffosffolipidauCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 12 (dd, e)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae glyserol a thri asid brasterog yn ffurfio triglyserid. Mae pob cyddwysiad rhwng grŵp hydroxyl glyserol a grŵp carboxyl asid brasterog yn creu bond ester ac yn rhyddhau dŵr: tri bond a thri dŵr fesul triglyserid. Mae hydrolysis yn defnyddio dŵr i ryddhau’r cydrannau. Mae triglyseridau ambegynol ac anhydawdd yn storio llawer o egni fesul màs, yn inswleiddio, yn clustogi ac yn cynhyrchu dŵr metabolig wrth ocsidio.
Mae gan ffosffolipid ddwy gynffon asid brasterog a phen â ffosffad. Mae’r pen hydroffilig a’r cynffonnau hydroffobig yn egluro ffurfio haen ddeuol mewn dŵr. Nid yw triglyserid yn ffurfio’r un pilen.
Nid oes bond C=C mewn asid brasterog dirlawn; mae un neu fwy mewn un annirlawn. Mae bond cis yn plygu’r gadwyn, gan leihau pacio tynn a’r ymdoddbwynt yn aml. Gall diet â llawer o fraster dirlawn godi colesterol LDL a risg cardiofasgwlaidd. Nid yw cydberthynas mewn arolwg yn profi achos: ystyriwch ysmygu, gweithgarwch, y diet cyfan a dyluniad yr ymchwil.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cyfrifwch y cynffonnau a lleolwch y pen ffosffad mewn fformiwla. Wrth ddehongli data iechyd, gwahaniaethwch gysylltiad oddi wrth achos a nodwch newidynnau dryslyd.
Mewn iaith syml
Mae triglyseridau’n storio egni; mae ffosffolipidau’n ffurfio pilenni.
Hunanwirio
Faint o ddŵr sydd ei angen i hydrolysu triglyserid yn llwyr?
Dangos yr ateb
Tri moleciwl dŵr, un ar gyfer pob un o’r tri bond ester.
Gweld diagramau
Model strwythurol cyflawn: dilynwch y gadwyn garbon a nodwch y bond sy’n gwneud yr ail gadwyn yn annirlawn. Mae’r enghraifft a’r data wedi’u llunio at ddibenion addysgu.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer fatty-acid-structures
Allwedd: y bond C=C yw’r annirlawnder; mae ei geometreg cis yn plygu’r gadwyn. Mae pen carboxyl i’r ddau. Mae’r enghraifft a’r data wedi’u llunio at ddibenion addysgu.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Adeiledd a swyddogaeth proteinauCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 12 (f, ff, g)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae carbon canolog asid amino wedi’i gysylltu â grŵp amino, grŵp carboxyl, hydrogen a grŵp R amrywiol. Mae cyddwysiad rhwng amino a carboxyl yn creu bond peptid ac yn rhyddhau dŵr. Mae gan gadwyn linol o n asid amino n−1 bond peptid.
Adeiledd cynradd yw’r dilyniant. Mae adeiledd eilaidd, helics alffa neu ddalen beta blyg, yn cael ei sefydlogi gan fondiau hydrogen rhwng grwpiau’r asgwrn cefn. Adeiledd trydyddol yw plygiad cyfan un polypeptid: mae bondiau hydrogen, rhyngweithiadau ïonig a hydroffobig, a phontydd disylffid rhwng grwpiau R yn cyfrannu. Adeiledd cwaternaidd yw cysylltiad mwy nag un polypeptid, weithiau â grwpiau nad ydynt yn brotein.
Mae proteinau crwn fel ensymau a haemoglobin yn gryno; mae siâp y safle actif yn rhwymo’r swbstrad. Mae pedwar polypeptid a grwpiau haem mewn haemoglobin. Mae colagen ffibrog â thair cadwyn wedi’u troelli a chroesgysylltiadau rhwng moleciwlau yn gwrthsefyll tyniant mewn tendonau. Gall newid dilyniant newid rhyngweithiadau R a’r swyddogaeth. Gall gwres neu pH eithafol ddadnatureiddio’r plygiad heb hydrolysu’r bondiau peptid.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Enwch y lefel adeileddol a’r bondiau perthnasol. Mae gan gadwyn 30 asid amino 29 bond peptid; defnyddir 29 dŵr i’w hydrolysu’n gyflawn.
Mewn iaith syml
Mae dilyniant, plygiad a rhyngweithiadau cadwyni yn pennu swyddogaeth protein.
Hunanwirio
Sut gall ensym golli ei swyddogaeth ond cadw ei adeiledd cynradd?
Dangos yr ateb
Gall dadnatureiddio newid y plygiad trydyddol a siâp y safle actif heb dorri’r bondiau peptid na newid y dilyniant.
Dehongli bondiau a fformiwlâuCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae cyddwysiad yn uno moleciwlau ac yn rhyddhau dŵr; mae hydrolysis yn ychwanegu dŵr i dorri’r cyswllt. Mewn fformiwla a roddir, lleolwch y grwpiau adweithiol yn hytrach na dim ond cyfrif y moleciwlau.
Enghraifft peptid: H₂N–CH₂–COOH + H₂N–CH₂–COOH → H₂N–CH₂–CO–NH–CH₂–COOH + H₂O. Mae’r cyswllt –CO–NH– rhwng carboxyl ac amino. Mae hydrolysis yn rhoi –OH yn ôl ar ochr y carbonyl ac –H ar ochr y nitrogen.
Mewn bond glycosidig alffa-1,4, mae grwpiau hydroxyl ar garbonau 1 a 4 dau glwcos yn cyfrannu at golli H₂O; mae ocsigen yn aros yn y cyswllt. Mewn bond ester, R–COOH + HO–CH₂–… → R–COO–CH₂–… + H₂O. Darllenwch rifau carbon, cyfeiriad alffa/beta a grwpiau’r fformiwla a ddarperir. Mae’r fanyleb yn gofyn am adnabod a dehongli adeileddau, nid ailgynhyrchu pob fformiwla gymhleth o’r cof.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Marciwch y bond sy’n torri a’r H ac OH sy’n dychwelyd i’r cynhyrchion; gwiriwch gadwraeth atomau.
Mewn iaith syml
Mae’r grwpiau adweithiol yn pennu a yw’r bond yn beptid, glycosidig neu ester.
Hunanwirio
Pa fond sy’n ffurfio rhwng carboxyl asid brasterog a hydroxyl glyserol?
Dangos yr ateb
Bond ester, gyda rhyddhau dŵr.
Profion bwyd a rheolyddionCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae ïodin–potasiwm ïodid yn troi’n las-ddu gyda startsh, yn hytrach na melyn-frown. Gyda Benedict a gwres mewn baddon dŵr, mae siwgr rhydwythol yn cynhyrchu gwaddod gwyrdd, melyn, oren neu goch brics o’r hydoddiant glas. Nid mesuriad crynodiad union yw lliw heb raddnodi.
I brofi siwgr anrydwythol, profwch gyfran heb ei thrin yn gyntaf. Hydrolyswch gyfran newydd ag asid gwan a gwres, oerwch, niwtraleiddiwch, yna ychwanegwch Benedict a gwres eto. Mae prawf negyddol cyn hydrolysis a phositif wedyn yn cefnogi presenoldeb swcros neu siwgr anrydwythol arall. Os oedd siwgr rhydwythol eisoes yn bresennol, nid yw positif wedyn ar ei ben ei hun yn profi’r ddau.
Mae biwret yn troi o las i borffor/lelog gyda bondiau peptid protein. Ar gyfer lipid, cymysgwch â ethanol, yna ychwanegwch yr echdyniad ethanolaidd at ddŵr: mae emwlsiwn gwyn cymylog yn bositif. Cadwch ethanol fflamadwy draw oddi wrth fflamau. Defnyddiwch ddŵr distyll fel rheolydd negatif a samplau hysbys fel rheolyddion positif; cadwch gyfaint a gwresogi’n gyson. Cofnodwch driniaeth, arsylwad a chasgliad ar wahân.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dilynwch asesiad risg y ganolfan ar gyfer hylifau poeth, alcali ac asid; defnyddiwch faddon dŵr, nid fflam wrth ethanol.
Mewn iaith syml
Mae triniaeth, arsylwad a rheolyddion yn gwneud prawf bwyd yn dystiolaeth.
Hunanwirio
Pam ni ddylid ychwanegu Benedict yn uniongyrchol at y sampl asidig ar ôl hydrolysis?
Dangos yr ateb
Mae angen niwtraleiddio’r asid oherwydd bod angen amodau alcalïaidd ar brawf Benedict.
Organynnau a gweithgaredd y gellCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 13 (a)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae’r bilen gell yn rheoli cyfnewid ac mae’r cytoplasm yn cynnwys llawer o adweithiau. Mae’r cnewyllyn yn cynnwys DNA a chromatin; mae’r amlen niwclear â mandyllau yn rheoli symudiad moleciwlau, ac mae’r niwcleolws yn cynhyrchu rRNA ac yn cydosod cydrannau ribosomau. Mae ribosomau’n gwneud protein; mae ribosomau rhydd yn cynhyrchu llawer o broteinau cytoplasm, a rhai ar reticwlwm endoplasmig garw yn cynhyrchu proteinau i’w secretu neu’u gosod mewn pilenni.
Mae’r reticwlwm endoplasmig llyfn yn ymwneud â lipidau a dadwenwyno. Mae Golgi yn addasu, didoli a phecynnu cynhyrchion mewn fesiglau; mae lysosomau’n cynnwys ensymau hydrolytig. Mae protein secretedig yn symud o ribosom/RER i fesigl, Golgi, fesigl secretiad ac ecsocytosis. Nid yw Golgi yn cyfieithu mRNA.
Mae crisialau pilen fewnol mitocondria yn cynyddu arwynebedd ar gyfer resbiradaeth a chynhyrchu ATP. Mae gan gloroplastau grana o thylacoidau a stroma ar gyfer ffotosynthesis. Mae gwagolyn mawr â thonoplast mewn cell blanhigyn yn cyfrannu at dwrgor; mae wal seliwlos yn gwrthsefyll ehangu. Mae centriolau’n ymwneud â threfnu microdiwbynnau mewn celloedd anifeiliaid. Mae microdiwbynnau, microffilamentau a ffibrau eraill y sytosgerbwd yn cynnal siâp, symud organynnau a chyfrannu at rannu.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cysylltwch nifer a datblygiad organynnau â swyddogaeth: bydd cell sy’n secretu protein yn aml â RER, Golgi a fesiglau datblygedig. Peidiwch â thybio bod pob nodwedd yn weladwy mewn un TEM.
Mewn iaith syml
Mae organynnau’n cydweithio, ac mae eu hadeiledd yn addas i’r gwaith.
Hunanwirio
Pa lwybr y mae protein secretedig yn ei ddilyn?
Dangos yr ateb
Ribosom ar RER → RER → fesigl cludo → Golgi → fesigl secretiad → pilen gell ac ecsocytosis.
Gweld diagramau
Cell planhigion ac anifeiliaid ewcaryotigDilynwch yr angorau â rhifau ac enwi pob strwythur. Cymharwch pa strwythurau sy’n benodol i blanhigion a pha rai sy’n benodol i anifeiliaid.Modelau sgematig · nid wrth raddfa · nid micrograffau electron
1: y rhan fawr wedi’i hamgylchynu gan bilen ym mhob cell
2: organyn hirgrwn gyda christrau mewnol plygiedig
3: plygiadau pilen gyda dotiau ribosom bach
4: tiwbynnau pilen llyfn heb ddotiau ribosom
5: pentwr o sachau crwm a gwastad
6: dotiau bach yn rhydd yn y cytoplasm
7: fesigl bach sy’n cynnwys ensymau yn y model anifail
8: strwythur silindrog pâr yn y model anifail
9: hirgrwn gyda phentyrrau thylacoidau mewnol
10: y rhan ganolog fawr sy’n llawn hylif a’i bilen
11: sianeli cytoplasm sy’n croesi’r cellfur
12: ffin allanol anhyblyg y model planhigyn
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-cell-organelles
Cell planhigion ac anifeiliaid ewcaryotigMae’r model planhigyn yn cynnwys cellfur seliwlos, cloroplastau, gwagolyn parhaol mawr wedi’i amgylchynu gan y tonoplast, a phlasmodesmata. Mae’r model anifail yn dangos centrïol a lysosom. Mae’r ddau fodel yn dangos strwythurau ewcaryotig cyffredin. Modelau addysgu sgematig yw’r rhain, nid micrograffau electron.Modelau sgematig · nid wrth raddfa · nid micrograffau electron
1Niwclews: cromatin, amlen niwclear a niwcleolws
2Mitocondrion gyda philen fewnol blygedig (cristâu)
3Reticwlwm endoplasmig garw a ribosomau
4Reticwlwm endoplasmig llyfn
5Corff Golgi: sachau gwastad
6Ribosomau rhydd
7Lysosom (cell anifail)
8Centriol (cell anifail)
9Cloroplast: grana a stroma (cell planhigyn)
10Gwagolyn mawr a’r tonoplast o’i amgylch (cell planhigyn)
11Plasmodesmata drwy gellfuriau planhigion cyfagos
12Cellfur seliwlos (cell planhigyn)
Micrograffau celloedd: TEM a microsgopeg golau
Cymharwch TEM y gell anifail ewcaryotig, TEM y gell facteriol procaryotig a’r micrograffau golau o gelloedd planhigion. Nodwch nodweddion gweladwy heb gymysgu strwythurau sydd heb eu datrys â chasgliadau.
Sbesimen A
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa nodweddion y gallwch eu hadnabod o’r toriad tenau hwn?
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityFfynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B
Cymharwch amlinelliadau’r celloedd a’r cyferbyniad mewnol ym mhaneli A-C. Beth y gellir ei ddweud am y rhanbarthau a nodir gan y saethau heb roi enw organyn iddynt?
Ahmad F. Khadem, Muriel C. F. van Teeseling, Laura van Niftrik, Mike S. M. Jetten, Huub J. M. Op den Camp, and Arjan PolFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · Ffynhonnell y cyhoeddiad
Sbesimen C
Sbesimen Ci
Sbesimen Cii
Cymharwch y ddau ficrôgraff golau o gelloedd planhigion. Pa faes sydd ag amlinelliadau celloedd hirgul clir a smotiau tywyll, a pha un sydd â chelloedd hirsgwar, cyrff gwyrdd a rhannau canolog golau?
Katekor1Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Juan Carlos Fonseca MataFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Ffotograffau TEM a microsgopeg golau go iawn · dim labeli wedi’u hychwanegu · mae marciau gwreiddiol yn rhan o’r ffotograffau ffynhonnell
Mae’r barrau graddfa 500 nm a 200 nm wedi’u hargraffu yn y ffotograffau TEM gwreiddiol. Nid oes bar graddfa yn y naill ficrôgraff golau planhigyn na’r llall; ni ellir casglu chwyddhad na dimensiynau ffisegol ar gyfer y delweddau hynny.
Ffotograffau o sbesimenau go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio; maent yn cefnogi adnabod gweledol, nid ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-cell-micrographs
Micrograffau celloedd: TEM a microsgopeg golau
Mae ffotograffau ffynhonnell go iawn yn paru micrograffau electron trawsyrru o doriadau tenau o gell anifail ewcaryotig a bacteriwm procaryotig â micrograffau golau o gelloedd planhigion.
Sbesimen A
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa nodweddion y gallwch eu hadnabod o’r toriad tenau hwn?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhan o’r niwclews, y reticwlwm endoplasmig garw a’r mitocondria yng nghytoplasm cell glwb (Clara) bronciol mamalaidd. Mae bar graddfa 500 nm i’w weld; mae ffin gyfan y gell y tu allan i’r ffrâm hon.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi’r mamal nac yn sefydlu statws iechyd y rhoddwr. Dim ond rhan o’r gell a ddangosir; nid yw amlinelliad cyflawn y gell na’r bilen arwyneb yn bresennol.
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityClara cell lung - TEM · Mammalian lung TEM collection. Source provenance: Dartmouth Electron Microscope Facility.Ffynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B
Cymharwch amlinelliadau’r celloedd a’r cyferbyniad mewnol ym mhaneli A-C. Beth y gellir ei ddweud am y rhanbarthau a nodir gan y saethau heb roi enw organyn iddynt?
Celloedd Methylacidiphilum fumariolicum wedi’u gosod yn gemegol a’u torri’n denau o gyfnodau twf gwahanol yw’r rhain. Mae amlinelliadau’r celloedd a’r cytoplasm i’w gweld; mae’r saethau’n nodi gronynnau ysgafn ac electron-drwchus. Nid yw’r ffynhonnell yn adnabod y gronynnau hyn fel DNA, plasmidau, ribosomau na strwythurau penodol eraill.
Cyfyngiadau: Bacteriwm gwahanol i E. coli yw hwn. Peidiwch â defnyddio’r saethau i honni bod DNA, plasmidau neu ribosomau wedi’u datrys. Mae paneli’r ffynhonnell yn dangos celloedd dan amodau twf gwahanol.
Ahmad F. Khadem, Muriel C. F. van Teeseling, Laura van Niftrik, Mike S. M. Jetten, Huub J. M. Op den Camp, and Arjan PolFmicb-03-00345-g005 · Figure 5, “Genomic and Physiological Analysis of Carbon Storage in the Verrucomicrobial Methanotroph ‘Ca. Methylacidiphilum fumariolicum’ SolV,” Frontiers in Microbiology 3:345 (2012).Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · Ffynhonnell y cyhoeddiad
Sbesimen C · micrograffau golau celloedd planhigion
Epidermis winwnsyn
Celloedd dail Elodea
Cymharwch y ddau ficrôgraff golau o gelloedd planhigion. Pa faes sydd ag amlinelliadau celloedd hirgul clir a smotiau tywyll, a pha un sydd â chelloedd hirsgwar, cyrff gwyrdd a rhannau canolog golau?
Mae epidermis y winwnsyn yn dangos cellfuriau a niwclysau. Mae micrograff dail Elodea yn dangos cellfuriau, llawer o gloroplastau a rhanbarthau canolog eang a chlir sy’n gyson â gwagolion. Fel arfer nid yw epidermis bwlb winwnsyn yn cynnwys cloroplastau. Nid yw niwclews wedi’i ddatrys yn glir yn y ddelwedd Elodea.
Cyfyngiadau: Nid yw’r naill ddelwedd na’r llall yn datrys y bilen blasma ar wahân i’r cellfur. Nid oes modd gwahaniaethu rhwng cytoplasm a gwagolyn y winwnsyn yma; nid yw cytoplasm Elodea nac unrhyw niwclews wedi’u datrys yn glir. Peidiwch â honni bod y ffotograff Elodea yn dangos niwclews.
Katekor1Onion skin cells under a microscope · Stained Allium cepa (onion) epidermis light micrograph.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Juan Carlos Fonseca MataChloroplasts - Microscopic view of Elodea canadensis · Elodea canadensis leaf cells; source identifies chloroplasts.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Ffotograffau TEM a microsgopeg golau go iawn · dim labeli wedi’u hychwanegu · mae marciau gwreiddiol yn rhan o’r ffotograffau ffynhonnell
Mae’r barrau graddfa 500 nm a 200 nm wedi’u hargraffu yn y ffotograffau TEM gwreiddiol. Nid oes bar graddfa yn y naill ficrôgraff golau planhigyn na’r llall; ni ellir casglu chwyddhad na dimensiynau ffisegol ar gyfer y delweddau hynny.
Ffotograffau o sbesimenau go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio; maent yn cefnogi adnabod gweledol, nid ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Cymharu celloedd, firysau a meinweoeddCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 13 (b, c, ch)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae procaryot megis bacteriwm â philen, cytoplasm a ribosomau 70S, ond dim cnewyllyn na’r organynnau pilennog ewcaryotig. Mae DNA cylchol mewn niwcleoid; gall plasmidau, capsiwl a fflagelwm fod yn bresennol. Mae gan lawer wal peptidoglycan, nid wal seliwlos. Mae ewcaryotau â chnewyllyn, cromosomau llinol ac organynnau pilennog. Mae celloedd planhigion fel arfer â wal seliwlos, gwagolyn ac weithiau cloroplastau; nid oes cloroplastau ym mhob cell blanhigyn.
Mae firws yn anghyfannedd o ran cell: genom DNA neu RNA mewn capsid protein, weithiau amlen lipid. Nid oes ganddo ribosomau na metaboledd annibynnol, ac mae’n defnyddio peirianwaith cell letyol i luosi. Nid cell fach procaryotig yw firws. Mae damcaniaeth celloedd yn dweud bod organebau cellog wedi’u gwneud o gelloedd, mai celloedd yw’r uned fyw sylfaenol, a bod celloedd yn dod o gelloedd presennol.
Mewn TEM, defnyddiwch nodweddion gweladwy i gymharu, nid y lliw neu faint y ddelwedd ar sgrin. Mae delwedd TEM yn adran denau dau-ddimensiwn; efallai bod yr adran wedi methu’r cnewyllyn. Mae celloedd yn cydweithio mewn meinwe, meinweoedd mewn organ, ac organau mewn system.
Adnabod meinwe: mae epitheliwm cennog yn denau ar gyfer tryledu, epitheliwm colofnog yn dal ac yn addas i amsugno/secretu, ac epitheliwm ciliedig yn symud deunydd. Mae cyhyr ysgerbydol yn rhesog ac aml-niwclews, cyhyr llyfn yn daprog heb resi, a chyhyr cardiaidd yn ganghennog â disgiau rhyngosodol. Mae meinwe gyswllt â chelloedd mewn matrics; mae ffibrau, cartilag, asgwrn a gwaed yn enghreifftiau. Gwiriwch sleid go iawn a chyfeiriad yr adran cyn adnabod.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Defnyddiwch nodwedd a swyddogaeth: mae epitheliwm cennog tenau’r alfeolws yn lleihau pellter tryledu. Mae model wedi’i lunio’n egluro’r drefn, ond nid yw’n disodli arsylwi micrograff.
Mewn iaith syml
Mae adeiledd yn gwahaniaethu procaryotau, ewcaryotau a firysau; mae meinweoedd yn arbenigo.
Hunanwirio
Pam nad yw capsid firws yn gyfwerth â chellfur bacteriwm?
Dangos yr ateb
Mae’r capsid yn amgáu genom firws nad yw’n gell; mae cellfur bacteriwm yn amgáu cell â philen, cytoplasm a ribosomau.
Gweld diagramau
Micrograffau celloedd: TEM a microsgopeg golau
Cymharwch TEM y gell anifail ewcaryotig, TEM y gell facteriol procaryotig a’r micrograffau golau o gelloedd planhigion. Nodwch nodweddion gweladwy heb gymysgu strwythurau sydd heb eu datrys â chasgliadau.
Sbesimen A
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa nodweddion y gallwch eu hadnabod o’r toriad tenau hwn?
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityFfynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B
Cymharwch amlinelliadau’r celloedd a’r cyferbyniad mewnol ym mhaneli A-C. Beth y gellir ei ddweud am y rhanbarthau a nodir gan y saethau heb roi enw organyn iddynt?
Ahmad F. Khadem, Muriel C. F. van Teeseling, Laura van Niftrik, Mike S. M. Jetten, Huub J. M. Op den Camp, and Arjan PolFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · Ffynhonnell y cyhoeddiad
Sbesimen C
Sbesimen Ci
Sbesimen Cii
Cymharwch y ddau ficrôgraff golau o gelloedd planhigion. Pa faes sydd ag amlinelliadau celloedd hirgul clir a smotiau tywyll, a pha un sydd â chelloedd hirsgwar, cyrff gwyrdd a rhannau canolog golau?
Katekor1Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Juan Carlos Fonseca MataFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Ffotograffau TEM a microsgopeg golau go iawn · dim labeli wedi’u hychwanegu · mae marciau gwreiddiol yn rhan o’r ffotograffau ffynhonnell
Mae’r barrau graddfa 500 nm a 200 nm wedi’u hargraffu yn y ffotograffau TEM gwreiddiol. Nid oes bar graddfa yn y naill ficrôgraff golau planhigyn na’r llall; ni ellir casglu chwyddhad na dimensiynau ffisegol ar gyfer y delweddau hynny.
Ffotograffau o sbesimenau go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio; maent yn cefnogi adnabod gweledol, nid ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-cell-micrographs
Micrograffau celloedd: TEM a microsgopeg golau
Mae ffotograffau ffynhonnell go iawn yn paru micrograffau electron trawsyrru o doriadau tenau o gell anifail ewcaryotig a bacteriwm procaryotig â micrograffau golau o gelloedd planhigion.
Sbesimen A
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa nodweddion y gallwch eu hadnabod o’r toriad tenau hwn?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhan o’r niwclews, y reticwlwm endoplasmig garw a’r mitocondria yng nghytoplasm cell glwb (Clara) bronciol mamalaidd. Mae bar graddfa 500 nm i’w weld; mae ffin gyfan y gell y tu allan i’r ffrâm hon.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi’r mamal nac yn sefydlu statws iechyd y rhoddwr. Dim ond rhan o’r gell a ddangosir; nid yw amlinelliad cyflawn y gell na’r bilen arwyneb yn bresennol.
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityClara cell lung - TEM · Mammalian lung TEM collection. Source provenance: Dartmouth Electron Microscope Facility.Ffynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B
Cymharwch amlinelliadau’r celloedd a’r cyferbyniad mewnol ym mhaneli A-C. Beth y gellir ei ddweud am y rhanbarthau a nodir gan y saethau heb roi enw organyn iddynt?
Celloedd Methylacidiphilum fumariolicum wedi’u gosod yn gemegol a’u torri’n denau o gyfnodau twf gwahanol yw’r rhain. Mae amlinelliadau’r celloedd a’r cytoplasm i’w gweld; mae’r saethau’n nodi gronynnau ysgafn ac electron-drwchus. Nid yw’r ffynhonnell yn adnabod y gronynnau hyn fel DNA, plasmidau, ribosomau na strwythurau penodol eraill.
Cyfyngiadau: Bacteriwm gwahanol i E. coli yw hwn. Peidiwch â defnyddio’r saethau i honni bod DNA, plasmidau neu ribosomau wedi’u datrys. Mae paneli’r ffynhonnell yn dangos celloedd dan amodau twf gwahanol.
Ahmad F. Khadem, Muriel C. F. van Teeseling, Laura van Niftrik, Mike S. M. Jetten, Huub J. M. Op den Camp, and Arjan PolFmicb-03-00345-g005 · Figure 5, “Genomic and Physiological Analysis of Carbon Storage in the Verrucomicrobial Methanotroph ‘Ca. Methylacidiphilum fumariolicum’ SolV,” Frontiers in Microbiology 3:345 (2012).Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · Ffynhonnell y cyhoeddiad
Sbesimen C · micrograffau golau celloedd planhigion
Epidermis winwnsyn
Celloedd dail Elodea
Cymharwch y ddau ficrôgraff golau o gelloedd planhigion. Pa faes sydd ag amlinelliadau celloedd hirgul clir a smotiau tywyll, a pha un sydd â chelloedd hirsgwar, cyrff gwyrdd a rhannau canolog golau?
Mae epidermis y winwnsyn yn dangos cellfuriau a niwclysau. Mae micrograff dail Elodea yn dangos cellfuriau, llawer o gloroplastau a rhanbarthau canolog eang a chlir sy’n gyson â gwagolion. Fel arfer nid yw epidermis bwlb winwnsyn yn cynnwys cloroplastau. Nid yw niwclews wedi’i ddatrys yn glir yn y ddelwedd Elodea.
Cyfyngiadau: Nid yw’r naill ddelwedd na’r llall yn datrys y bilen blasma ar wahân i’r cellfur. Nid oes modd gwahaniaethu rhwng cytoplasm a gwagolyn y winwnsyn yma; nid yw cytoplasm Elodea nac unrhyw niwclews wedi’u datrys yn glir. Peidiwch â honni bod y ffotograff Elodea yn dangos niwclews.
Katekor1Onion skin cells under a microscope · Stained Allium cepa (onion) epidermis light micrograph.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Juan Carlos Fonseca MataChloroplasts - Microscopic view of Elodea canadensis · Elodea canadensis leaf cells; source identifies chloroplasts.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Ffotograffau TEM a microsgopeg golau go iawn · dim labeli wedi’u hychwanegu · mae marciau gwreiddiol yn rhan o’r ffotograffau ffynhonnell
Mae’r barrau graddfa 500 nm a 200 nm wedi’u hargraffu yn y ffotograffau TEM gwreiddiol. Nid oes bar graddfa yn y naill ficrôgraff golau planhigyn na’r llall; ni ellir casglu chwyddhad na dimensiynau ffisegol ar gyfer y delweddau hynny.
Ffotograffau o sbesimenau go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio; maent yn cefnogi adnabod gweledol, nid ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Darluniau cyfeirio meinweoeddEnwch bob meinwe o drefniant gweladwy’r celloedd, niwclysau, rhestrau a matrics.Diagramau cymharu wedi’u llunio · cymharwch â sleidiau parod go iawn
1: haen barhaus o gelloedd wedi’u pacio’n dynn uwchben pilen waelodol
2: ffibrau hir gyda bandiau gweladwy a niwclysau wrth yr ymylon
3: celloedd main gyda niwclysau canolog
4: celloedd ar wahân ymhlith ffibrau colagen tonnog
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-tissue-reference
Darluniau cyfeirio meinweoeddMae epitheliwm yn ddalen o gelloedd wedi’u pacio’n dynn ar bilen waelodol. Mae gan gyhyr ysgerbydol ffibrau hir, cyfochrog â rhestrau a niwclysau ymylol. Mae celloedd cyhyr llyfn ar siâp gwerthyd gyda niwclysau canolog. Mae gan feinwe gyswllt gelloedd gwasgaredig mewn matrics sy’n cynnwys colagen. Mae’r diagramau hyn yn helpu i gymharu â sleidiau parod go iawn; nid micrograffau go iawn mohonynt ac nid ydynt yn ardystio sgiliau adnabod sleidiau ymarferol.Diagramau cymharu wedi’u llunio · cymharwch â sleidiau parod go iawn
1Epitheliwm
2Cyhyr ysgerbydol
3Cyhyr llyfn
4Meinwe gyswllt
Micrograffau meinwe go iawn
Astudiwch bob delwedd cyn agor yr allwedd. Disgrifiwch drefniant y celloedd, y niwclysau gweladwy, y ffibrau a’r deunydd o’u cwmpas; cymharwch yr hyn y gallwch ei weld mewn gwirionedd.
Sbesimen A
Disgrifiwch y leinin celloedd a chymharwch y niwclysau tywyllach â’r rhanbarth gwelwach.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Sbesimen B
Chwiliwch am y berthynas rhwng y proffiliau celloedd tywyllach a’r cefndir ffibrog.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Sbesimen C
Dilynwch amlinelliadau’r ffibrau unigol. A oes bandiau traws ailadroddus i’w gweld?
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Sbesimen D
Cymharwch y bandiau ailadroddus ar draws y ffibrau ag amlinelliadau’r ffibrau yn y ddelwedd flaenorol.
Trwy ganiatâd: Department of Histology, Jagiellonian University Medical College · uwchlwythwr: Reytan · CC BY-SA 3.0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio sgiliau adnabod sleidiau ymarferol dan oruchwyliaeth. Nid oes bar graddfa ar yr un ohonynt; peidiwch â chasglu chwyddhad na dimensiynau ffisegol.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-tissue-micrographs
Micrograffau meinwe go iawn
Mae pedwar ffotograff meinwe heb eu newid yn dangos nodweddion defnyddiol i gymharu meinweoedd epithelaidd, cyswllt a chyhyrol.
Epitheliwm colofnog syml
Micrograff o berfedd mamalaidd gyda leinin colofnog ar y chwith, niwclysau hirgrwn a rhanbarth cell gobled golau. Nid yw’r darn a ddarparwyd yn pennu rhan benodol o’r perfedd na rhywogaeth. Nid yw microfili unigol na strwythur moleciwlaidd y bilen waelodol wedi’u datrys yma.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Cartilag ffibrog
Mae cartilag ffibrog yn feinwe gyswllt arbenigol. Mae’r ffotograff yn dangos matrics ffibrog glas a phroffiliau celloedd tywyllach mewn lacwnau; nid epitheliwm cyffredinol na chyhyr llyfn yw hwn.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Cyhyr llyfn · paratoad cyfan wedi’i dynnu’n ysgafn
Paratoad cyfan cyhyr llyfn wedi’i dynnu’n ysgafn yw hwn, nid toriad o organ gyfan. Mae’r ffibrau pinc yn denau ac yn gul, gyda chwyddiadau achlysurol; ni welir rhestrau traws. Peidiwch â chymryd bod pob niwclews wedi’i ddatrys yn glir.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Cyhyr ysgerbydol · toriad hydredol
Mae’r toriad hydredol yn dangos ffibrau cyhyr ysgerbydol cyfochrog gyda rhestrau traws clir a meinwe welwach rhyngffibrog. Nid oes bar graddfa, felly ni ellir amcangyfrif chwyddhad na dimensiwn ffisegol o’r ddelwedd.
Trwy ganiatâd: Department of Histology, Jagiellonian University Medical College · uwchlwythwr: Reytan · CC BY-SA 3.0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio sgiliau adnabod sleidiau ymarferol dan oruchwyliaeth. Nid oes bar graddfa ar yr un ohonynt; peidiwch â chasglu chwyddhad na dimensiynau ffisegol.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Graddnodi, lluniadu a mesur celloeddCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae chwyddhad yn cymharu maint delwedd â maint gwirioneddol; mae cydraniad yn gwahaniaethu dau bwynt agos. Nid yw chwyddo delwedd aneglur yn creu mwy o fanylion. Graddnodwch raddfa’r lens sylladur yn erbyn micromedr llwyfan ar bob lens gwrthrychol ar wahân.
Os yw 50 rhaniad lens sylladur yn cyd-fynd â 100 μm llwyfan, mae un rhaniad yn 2 μm. Cell ar draws 18 rhaniad yw 36 μm. Ar lens arall gall y gwerth fesul rhaniad newid: peidiwch ag ailddefnyddio’r graddnodiad pŵer isel ar bŵer uchel. Chwyddhad lluniad = maint y lluniad ÷ maint gwirioneddol, gyda’r un unedau; mae 72 mm ÷ 36 μm = 72 000 ÷ 36 = ×2000.
Paratowch ffilm denau o ddeunydd byw megis epidermis nionyn, rhiwbob neu Amoeba, mewn diferyn addas. Gostyngwch y clawr ar ongl i leihau swigod, a dechreuwch â phŵer isel. Lluniwch yr hyn a welwch mewn llinellau clir heb gysgodi, gyda chyfrannau cywir, teitl, llinellau label nad ydynt yn croesi, a graddfa neu chwyddhad wedi’i gyfrifo. Nid llun confensiynol o gell yw cofnod arsylwadol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dilynwch drefn ddiogel y ganolfan ar gyfer gwydr a staeniau. Mewn cynllun pŵer isel, dangoswch drefniant meinweoedd; mewn lluniad celloedd, dangoswch y manylion a welir.
Mewn iaith syml
Graddnodi fesul lens a chysoni unedau sy’n gwneud mesuriad microsgop yn ddilys.
Hunanwirio
Mae cell 24 μm yn cael ei lluniadu’n 48 mm o hyd. Beth yw chwyddhad y lluniad?
Dangos yr ateb
48 mm = 48 000 μm; 48 000 ÷ 24 = ×2000.
Pilenni a chludo sylweddauCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 15 (a, b, c)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Yn y model mosaig hylifol, mae ffosffolipidau’n symud ochrol mewn haen ddeuol, gyda phroteinau integredig a pherifferol. Mae colesterol yn helpu rheoli hylifedd a sefydlogrwydd; mae glycoproteinau a glycolipidau’n ymwneud ag adnabod a derbynyddion. Mae’r craidd hydroffobig yn rhwystr i ïonau a llawer o foleciwlau pegynol, ond gall rhai moleciwlau bach ambegynol groesi.
Trylediad yw symudiad net i lawr graddiant crynodiad; nid oes angen ATP. Mae tryledu cynorthwyedig trwy sianel neu gludydd hefyd i lawr y graddiant. Mae cludiant actif yn symud sylweddau yn erbyn graddiant drwy brotein cludo gan ddefnyddio egni ATP. Gall cyanid atal resbiradaeth aerobig ac felly leihau ATP a chludiant actif, nid atal pob tryledu.
Osmosis yw symudiad net dŵr drwy bilen rhannol athraidd o botensial dŵr uwch i is. Mae dŵr pur â Ψ = 0; mae hydoddion yn gwneud Ψ yn fwy negatif. Mae Ψdŵr = Ψhydoddyn + Ψgwasgedd. Mae cell blanhigyn mewn dŵr yn troi’n dwrgid wrth i’r wal greu gwasgedd; gall cell anifail lysu. Mewn hydoddiant mwy negatif, gall y protoplast grebachu oddi wrth wal y planhigyn: plasmolysis.
Mae endocytosis yn amgáu deunydd mewn fesigl: pinocytosis ar gyfer hylif a hydoddion, ffagocytosis ar gyfer gronynnau mawr. Mae ecsocytosis yn uno fesigl â’r bilen i secretu cynnwys. Mae’r prosesau hyn yn defnyddio egni ac yn wahanol i foleciwlau’n pasio drwy sianel.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Enwch y sylwedd, y graddiant, y protein neu fesigl, a’r gofyniad egni. Nid yw ‘o grynodiad uchel i isel’ yn ddigon ar gyfer dŵr heb nodi potensial dŵr.
Mewn iaith syml
Mae natur y bilen a’r graddiant yn pennu’r llwybr a’r egni sydd ei angen.
Hunanwirio
Pam gall cyanid leihau derbyn ïonau ond gadael tryledu ocsigen yn bosibl?
Dangos yr ateb
Mae derbyn ïonau’n gallu dibynnu ar gludiant actif ac ATP; mae tryledu ocsigen i lawr graddiant yn oddefol.
Mesur potensial dŵr a phlasmolysisCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Rhowch ddarnau meinwe o hyd a diamedr cyson mewn cyfres o grynodiadau hydoddyn. Mesurwch fàs neu hyd cychwynnol, cadwch amser, tymheredd a chyfaint yn gyson, a blotwch yn yr un ffordd cyn ailfesur. Canran newid màs = 100 × (màs terfynol − màs cychwynnol) ÷ màs cychwynnol. Mae 2.00 g yn newid i 2.20 g yn gynnydd 10%.
Plotiwch ganran newid yn erbyn crynodiad. Mae’r rhyngdoriad â newid sero yn amcangyfrif y crynodiad sy’n gyfwerth â photensial dŵr cychwynnol y meinwe; defnyddiwch y berthynas grynodiad–potensial a ddarperir i gael Ψ. Ailadroddwch a defnyddiwch grynodiadau agosach at y rhyngdoriad. Nid yw diffyg newid màs net yn golygu bod dŵr wedi peidio â symud.
Ar gyfer plasmolysis cychwynnol, arsylwch lawer o gelloedd epidermis mewn crynodiadau gwahanol ar ôl amser safonol. Cofnodwch y gyfran lle mae’r protoplast newydd ddechrau tynnu oddi wrth y wal; mae’r crynodiad sy’n rhoi tua hanner y celloedd ar y ffin hon yn amcangyfrif y cyflwr cyfartalog. Ar y ffin, mae Ψgwasgedd tua sero, felly Ψdŵr ≈ Ψhydoddyn. Nid yr un peth yw plasmolysis cychwynnol a chrebachu eithafol pob cell.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cofnodwch yr arsylwad gwirioneddol, maint y sampl a’r amrywiad. Peidiwch â chymharu masau absoliwt darnau o faint gwahanol pan fo canran newid yn briodol.
Mewn iaith syml
Mae newid sero a phlasmolysis cychwynnol yn rhoi amcangyfrifon gwahanol ond cysylltiedig.
Hunanwirio
Pam mae angen blotio cyn ailbwyso?
Dangos yr ateb
I dynnu hydoddiant arwynebol a fyddai fel arall yn cael ei gyfrif fel newid ym màs y meinwe.
Athreiddedd pilenni mewn betysCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae pigment betys yn y gwagolyn. I gyrraedd y dŵr o’i gwmpas rhaid iddo groesi’r tonoplast a’r bilen gell. Gall gwres newid trefn ffosffolipidau a dadnatureiddio proteinau, gan gynyddu athreiddedd. Nid oes angen dinistrio’r wal seliwlos i ryddhau’r pigment.
Torrwch ddarnau cyfartal, golchwch bigment a ryddhawyd gan dorri, a rhowch hwy mewn cyfaint cyson o ddŵr ar dymhereddau penodol am amser cyson. Mesurwch amsugnedd â lliwimedr wedi’i sero â dŵr, ar yr un donfedd; amsugnedd uwch yw mwy o bigment o fewn yr ystod raddnodedig. Ailadroddwch, a rheolwch arwynebedd, ffynhonnell y betys a’r amser.
Mae pigment cychwynnol gwahanol, niwed torri, anweddiad neu dymereddau nad ydynt wedi sefydlogi yn ffynonellau gwall. Gall amsugnedd uchel iawn fod y tu allan i ystod linol y lliwimedr: gwanhewch yn gyson a chofnodwch y ffactor.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cymharwch y cynnydd a’i amrywiad â’r mecanwaith pilennol, yn hytrach na dweud bod pigment yn profi bod y cellfur wedi toddi.
Mewn iaith syml
Mae pigment yn dangos newid mewn rhwystrau pilennol, nid colli’r wal gell.
Hunanwirio
Pam golchi darnau betys cyn eu defnyddio?
Dangos yr ateb
I gael gwared ar bigment a ryddhawyd gan niwed torri, fel nad yw hwnnw’n drysu’r effaith dan ymchwiliad.
Sut mae ensymau’n gweithioCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 17 (a, b, c, ch, d, dd)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Metaboledd yw’r adweithiau cemegol mewn organeb, gan gynnwys adeiladu ac ymddatod. Mae ensymau’n gatalyddion protein sy’n cyflymu adweithiau heb gael eu defnyddio. Mae ensym mewngellol yn gweithio mewn cell; mae un allgellol, fel ensym treulio, yn gweithio y tu allan iddi.
Mae adeiledd trydyddol yn creu safle actif â siâp a chemeg sy’n cyfateb i’r swbstrad. Mae cymhlygyn ensym–swbstrad yn ffurfio, a chynhyrchion yn gadael. Mewn ffit anwythol, mae rhwymo’r swbstrad yn newid siâp y safle actif ychydig, gan osod grwpiau adweithiol a straenio bondiau. Mae lysosym yn hydrolysu cysylltiadau peptidoglycan mewn waliau bacteria; mae ei safle actif yn enghraifft o ffit anwythol.
Mae’r ensym yn gostwng egni actifadu drwy lwybr adwaith amgen. Nid yw’n darparu egni’r cynhyrchion, newid y cydbwysedd terfynol na gwneud adwaith egniol amhosibl yn bosibl ar ei ben ei hun. Mae mwy o foleciwlau â digon o egni i adweithio ar yr un tymheredd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Mewn proffil egni, dangoswch yr un lefelau cychwynnol a therfynol gyda brig actifadu is ar gyfer yr adwaith catalyddedig.
Mewn iaith syml
Mae ffit y safle actif yn galluogi llwybr â llai o egni actifadu.
Hunanwirio
Beth sy’n newid mewn proffil egni pan ychwanegir ensym?
Dangos yr ateb
Mae egni actifadu’r llwybr yn gostwng; nid yw gwahaniaeth egni’r adweithyddion a’r cynhyrchion yn newid.
Cyfraddau, atalyddion ac ensymau ansymudolCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 18 (e, f, ff)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Wrth gynyddu tymheredd, mae egni cinetig a gwrthdrawiadau llwyddiannus yn cynyddu nes bod dadnatureiddio’n lleihau’r gyfran o safleoedd actif gweithredol. Mae newid pH yn newid ïoneiddiad grwpiau a bondiau’r protein; mae pob ensym ag ystod ac optimwm penodol. Mae byffer yn gwrthsefyll newid pH.
Gyda digon o ensym, mae cynyddu swbstrad yn cynyddu cyfradd nes bod y safleoedd actif yn dirlenwi. Gyda digon o swbstrad, mae mwy o ensym yn darparu mwy o safleoedd actif, nes bod ffactor arall yn cyfyngu. Nid yw lefel wastad wrth grynodiad swbstrad uchel yn golygu bod yr ensym wedi dadnatureiddio.
Mae atalydd cystadleuol yn cystadlu am y safle actif; gall mwy o swbstrad leihau ei effaith. Mae atalydd anghystadleuol yn rhwymo mewn safle arall ac yn lleihau gweithrediad; nid yw mwy o swbstrad yn adfer yr un gyfradd uchaf. Gall ensym ansymudol mewn gel neu ar gynhaliwr gael ei ailddefnyddio a’i wahanu oddi wrth y cynnyrch, a gall fod yn fwy sefydlog. Gall tryledu’r swbstrad i’r ensym a chost y cynhaliwr gyfyngu’r fantais.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dehonglwch y newid mewn cyfradd gan ddefnyddio gwrthdrawiadau, tirlenwi neu siâp y safle actif yn ôl y newidyn; nid dadnatureiddio yw pob gostyngiad.
Mewn iaith syml
Mae cyfradd yn dibynnu ar wrthdrawiadau, safleoedd actif a’r amodau sy’n eu cadw.
Hunanwirio
Pa atalydd y gellir lleihau ei effaith drwy ychwanegu mwy o swbstrad?
Dangos yr ateb
Atalydd cystadleuol, oherwydd bod mwy o swbstrad yn cystadlu’n fwy llwyddiannus am y safle actif.
Ymchwilio i gyfradd ensymCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Dewiswch fesur cynnyrch dros amser neu golli swbstrad. Gellir samplu startsh ac amylas gyda ïodin bob cyfnod penodol; gall 1 ÷ amser y pwynt terfyn fod yn fesur cyfradd cymharol. Mae’r un pwynt terfyn yn angenrheidiol. Mae mesur cynnyrch yn barhaus yn caniatáu graddiant cychwynnol, cyn i swbstrad ddisbyddu.
Wrth amrywio tymheredd neu pH, cadwch grynodiadau, cyfeintiau ac amser samplu’n gyson; sefydlogwch dymheredd yn y baddon cyn cymysgu a defnyddiwch fyffer priodol. Wrth amrywio crynodiad ensym neu swbstrad, gwnewch wanhau â chyfaint terfynol cyson a digon o’r gydran arall.
Defnyddiwch reolydd heb ensym neu ensym wedi’i ferwi i wirio nad proses arall sy’n achosi’r newid. Ailadroddwch bob amod, cyfrifwch gyfartaledd ac ystod, a phlotiwch gyfradd yn erbyn y newidyn. Mae amser cymysgu ac ymateb y darllenydd yn cyfrannu at ansicrwydd; mae mwy o ailadroddiadau’n lleihau effaith gwall ar hap, nid bias systematig.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cofnodwch gyfradd ag unedau, nid amser yn unig. Os yw’r pwynt terfyn yn 40 s, y gyfradd gymharol yw 0.025 s⁻¹.
Mewn iaith syml
Newidwch un ffactor, rheolwch y lleill a mesurwch gyfradd yn gyson.
Hunanwirio
Pam mesur graddiant cychwynnol yn hytrach na’r cynnyrch ar ddiwedd awr?
Dangos yr ateb
Ar y dechrau mae’r swbstrad bron yn gyson ac mae llai o effaith disbyddu neu gronni cynnyrch, felly mae’r graddiant yn dangos cyfradd gychwynnol.
Niwcleotidau, ATP a DNACraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 19 (a, b, c, ch, d, dd, e)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae niwcleotid â siwgr pentos, bas nitrogenaidd a ffosffad. Mae niwcleotidau’n uno trwy fondiau ffosffodiester i ffurfio asgwrn cefn siwgr–ffosffad asid niwclëig. Mae ATP â adenin, ribos a thri ffosffad; mae hydrolysis ATP i ADP a Pi yn rhyddhau egni ar gyfer prosesau megis cludiant actif, cyfangiad ac adeiladu moleciwlau.
Mae ATP yn gludydd egni uniongyrchol: gellir ei ailffurfio’n gyflym drwy ffosfforyleiddio ADP gan ddefnyddio egni resbiradaeth neu ffotosynthesis. Nid storfa hir-dymor fel lipid ydyw. Mae rhywfaint o egni’n cael ei golli fel gwres wrth drosglwyddo, ac mae angen mewnbwn egni parhaus i systemau byw.
Mae gan DNA ddeocsiribos, A, T, C a G, a dwy gadwyn gwrthbaralel mewn helics dwbl. Mae A–T â dau fond hydrogen a C–G â thri; mae A a G yn bwrynau dwy fodrwy, C a T yn byrimidinau un fodrwy. Mae bondiau hydrogen rhwng basau’n cadw’r lled yn gyson. Mae RNA fel arfer yn un gadwyn, â ribos ac U yn lle T. Mae DNA yn storio gwybodaeth; mae RNA yn cyfrannu at fynegi’r wybodaeth mewn synthesis protein.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Gwahaniaethwch fond hydrogen rhwng basau oddi wrth fond ffosffodiester y gadwyn. Mae basau cyflenwol yn galluogi dyblygu a thrawsgrifio.
Mewn iaith syml
Mae niwcleotidau’n cysylltu cludo egni â storio a mynegi gwybodaeth.
Hunanwirio
Beth yw’r gadwyn gyflenwol i ddilyniant DNA ACGT?
Dangos yr ateb
TGCA, mewn cyfeiriad gwrthbaralel i’r gadwyn wreiddiol.
Dyblygiad lled-gadwrol DNACraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 19 (f)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae helicas yn agor yr helics drwy dorri bondiau hydrogen rhwng basau. Mae pob hen gadwyn yn dempled; mae niwcleotidau cyflenwol yn paru, ac mae DNA polymeras yn cysylltu’r niwcleotidau mewn cadwyn newydd. Mae pob moleciwl newydd â hen gadwyn a chadwyn newydd: dyblygiad lled-gadwrol.
Tyfodd Meselson a Stahl facteria mewn nitrogen trwm ¹⁵N, yna’u symud i ¹⁴N. Roedd un band dwysedd canolradd ar ôl un genhedlaeth, yn gwrthbrofi cadw’r hen helics cyfan ar wahân. Ar ôl dwy genhedlaeth roedd band canolradd a band ysgafn, yn gwahaniaethu lled-gadwrol oddi wrth gymysgu gwasgaredig. Ni fyddai un band canolradd ar ei ben ei hun yn gwahaniaethu’r ddau olaf.
Cysylltwch dyblygiad cyn rhannu â chadw’r genom mewn mitosis. Nid yw DNA polymeras yn gwneud protein na thorri’r bondiau hydrogen cychwynnol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Darluniwch hen a newydd â lliwiau gwahanol a rhagfynegwch y bandiau ar ôl pob genhedlaeth, nid dim ond cofio enw’r ymchwil.
Mewn iaith syml
Mae pob hen gadwyn yn arwain synthesis cadwyn gyflenwol newydd.
Hunanwirio
Pa fandiau a ddisgwylir ar ôl dwy genhedlaeth mewn ¹⁴N?
Dangos yr ateb
Band canolradd ¹⁵N/¹⁴N a band ysgafn ¹⁴N/¹⁴N; ni ddisgwylir band ¹⁵N/¹⁵N.
O enyn i bolypeptidCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 19 (ff, g, ng); tudalen argraffedig 20 (h, i, j, l)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae genyn yn ddilyniant sy’n amgodio cynnyrch; mae’r cod genetig yn driphlyg, â thri bas fesul codon. Mae’n ddirywiedig oherwydd gall mwy nag un codon amgodio’r un asid amino, ac mae bron yn gyffredinol. Mae codonau cychwyn a stop yn pennu’r ffrâm; nid yw codon stop yn amgodio asid amino.
Mewn trawsgrifio, mae RNA polymeras yn defnyddio cadwyn dempled DNA i wneud RNA cyflenwol, gan baru U ag A. Mewn genynnau ewcaryotig mae intronau ac exonau; mae sbleisio’n tynnu intronau ac yn uno exonau yn mRNA aeddfed. Mae mRNA yn gadael y cnewyllyn drwy fandwll.
Yn y ribosom, mae gwrthgodon tRNA yn paru â chodon mRNA. Mae pob tRNA yn cludo asid amino penodol; mae bondiau peptid yn ffurfio wrth i’r ribosom symud ar hyd yr mRNA. Mae codon stop yn terfynu cyfieithu. Mae rRNA yn rhan strwythurol a chatalytig o’r ribosom.
Mae’r model ‘un genyn–un polypeptid’ yn egluro cysylltu dilyniant basau â chadwyn asid amino, nid un genyn â phob protein cyflawn. Gall sbleisio amgen greu gwahanol gynhyrchion; gall sawl polypeptid ymuno mewn protein, a gall addasu ar ôl cyfieithu newid ei weithrediad.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Defnyddiwch dabl codonau ar gyfer mRNA, nid y gadwyn dempled DNA. Mae templed TAC yn cynhyrchu codon AUG.
Mewn iaith syml
Mae trawsgrifio, prosesu RNA a chyfieithu’n cysylltu dilyniant basau â phrotein.
Hunanwirio
Beth yw’r gwahaniaeth rhwng codon a gwrthgodon?
Dangos yr ateb
Mae codon yn dri bas ar mRNA; mae gwrthgodon cyflenwol ar tRNA sy’n cludo asid amino.
Echdynnu DNA o feinweCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Malu meinwe byw i dorri’r trefniant celloedd ac ehangu’r arwynebedd. Mae glanedydd yn tarfu ar bilenni lipid y gell a’r cnewyllyn; mae halen yn helpu niwtraleiddio gwefrau DNA ac yn cynorthwyo’i grynhoi. Gall proteas dynnu proteinau sy’n gysylltiedig â’r DNA.
Hidlo i dynnu gweddillion mawr, yna ychwanegu ethanol oer yn ofalus fel haen. Mae DNA yn llai hydawdd yn yr amodau hyn ac yn dyddodi fel deunydd gwyn llinynnog. Gall y deunydd amrwd gynnwys protein ac RNA hefyd: nid yw gweld llinynnau’n profi purdeb neu ddilyniant genetig.
Cadwch amser, màs meinwe a chyfaint adweithyddion yn gyson wrth gymharu samplau. Nid yw mwy o ddyddodyn bob amser yn golygu mwy o DNA pur. Mae ethanol yn fflamadwy; dilynwch drefn y ganolfan ar gyfer yr echdyniad.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Esboniwch swyddogaeth pob cam, nid ailadrodd rhestr offer yn unig.
Mewn iaith syml
Mae torri pilenni, tynnu gweddillion a dyddodi’n gwahanu DNA amrwd.
Hunanwirio
Pam ychwanegu glanedydd?
Dangos yr ateb
I darfu ar bilenni lipid y gell a’r cnewyllyn ac felly ryddhau’r DNA.
Mitosis, twf ac atgyweirioCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 21 (a, b, c)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Yn rhyngffas mae cell yn tyfu, dyblygu DNA yn y cyfnod S a pharatoi i rannu. Ar ddechrau mitosis mae pob cromosom â dau gromatid chwaer. Mewn proffas mae cromosomau’n cyddwyso, y werthyd yn ffurfio a’r amlen niwclear yn chwalu; mewn metaffas maent yn alinio ar y cyhydedd. Mewn anaffas mae centromerau’n gwahanu a chromatidau’n symud i bolion; mewn teloffas mae niwclysau newydd yn ffurfio.
Mae cytocinesis yn rhannu’r cytoplasm, drwy rych hollti mewn anifeiliaid neu blât cell mewn planhigion. Mae dau epilgell yn cadw’r un nifer cromosomau a gwybodaeth enetig, heblaw mwtaniadau. Mae hyn yn galluogi twf ac atgyweirio; gall methiant rheoli’r cylch greu rhannu afreolus a thiwmor.
Ar sleid blaenwreiddyn, chwiliwch am batrwm gwirioneddol y cromosomau i adnabod y cam, a lluniwch gelloedd a welwyd. Mynegai mitotig = celloedd mewn mitosis ÷ cyfanswm celloedd a gyfrifwyd. Cyfrifwch sawl maes â dull cyson; nid yw pob cell mewn blaenwreiddyn yn rhannu ar yr un pryd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Nodwch a yw’r diagram yn dangos cromosomau dyblygedig neu gromatidau sydd bellach yn gromosomau ar wahân; peidiwch â dyblu nifer cromosomau’r epilgelloedd.
Mewn iaith syml
Mae mitosis yn gwahanu copïau i gadw’r genom ar gyfer twf ac atgyweirio.
Hunanwirio
Mae 24 o 200 cell mewn mitosis. Beth yw’r mynegai mitotig?
Dangos yr ateb
24 ÷ 200 = 0.12, neu 12%.
Meiosis ac amrywiadCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 1; tudalen argraffedig 21 (ch, d)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae un dyblygiad DNA a dau raniad mewn meiosis. Mewn proffas I mae cromosomau homologaidd yn paru ac mae croesi drosodd rhwng cromatidau nad ydynt yn chwiorydd yn cyfnewid segmentau. Yn metaffas I mae’r parau’n cyfeirio’n annibynnol; yn anaffas I mae’r homologau, nid y chromatidau chwaer, yn gwahanu. Mae meiosis II yn gwahanu cromatidau chwaer, gan gynhyrchu cynhyrchion haploid.
Mae croesi drosodd ac amrywiaeth cyfeiriad y parau yn creu cyfuniadau alelau; mae ffrwythloni ar hap yn ychwanegu amrywiad. Mae meiosis yn haneru nifer cromosomau fel bod ffrwythloni’n adfer diploidedd. Mae mitosis fel arfer yn creu dau epilgell cyfwerth, ond mae meiosis yn creu pedwar cynnyrch niwclear haploid amrywiol.
Defnyddiwch sleidiau wedi’u paratoi o antheri’n datblygu i ddangos camau: mae paru homologau neu wahanu parau’n nodwedd meiosis I. Lluniwch yr hyn a welir, gyda labeli a chyfrannau; gall adran neu gromosomau sydd wedi’u gorgyffwrdd guddio’r nifer.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dilynwch un pâr homologaidd drwy’r ddau raniad. Nid yw ‘meiosis II yn dyblygu DNA eto’ yn gywir.
Mewn iaith syml
Mae meiosis yn haneru’r genom ac yn creu cyfuniadau alelau gwahanol.
Hunanwirio
Beth sy’n gwahanu yn anaffas I ond yn aros ynghyd tan meiosis II?
Dangos yr ateb
Mae cromosomau homologaidd yn gwahanu yn anaffas I; mae chromatidau chwaer yn aros ynghyd tan anaffas II.

Dosbarthu a pherthynas esblygiadolCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 23 (a, b); tudalen argraffedig 24 (c, ch, d, dd, e)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae dosbarthu hierarchaidd yn trefnu organebau yn grwpiau nythu: parth, teyrnas, ffylwm, dosbarth, urdd, teulu, genws a rhywogaeth. Mae dosbarthiad ffylogenetig yn ceisio adlewyrchu hynafiaeth gyffredin, nid tebygrwydd arwynebol yn unig. Mae’n helpu adnabod, cyfathrebu a rhagfynegi nodweddion; gall newid wrth i dystiolaeth newydd ymddangos.
Yn y system pum teyrnas, mae Procaryotae heb gnewyllyn; mae Protoctista yn cynnwys ewcaryotau amrywiol yn aml ungellog; mae Fungi â waliau chitin a maeth saprotroffig neu barasitig; mae Plantae amlgellog â waliau seliwlos ac yn bennaf yn ffotosyntheseiddio; mae Animalia amlgellog heb gellfur ac yn cymryd bwyd i mewn. Mae’r system tri pharth yn gwahanu Bacteria ac Archaea oddi wrth Eukarya, ar sail gwahaniaethau moleciwlaidd fel rRNA a chemeg pilenni. Nid yw tri pharth yn golygu tair teyrnas.
Gall adeiledd, dilyniannau DNA/protein ac ensymau cymharol ddarparu tystiolaeth. Gall esblygiad cydgyfeiriol greu nodweddion tebyg mewn llinachau pell, felly mae sawl llinell dystiolaeth yn well. Yn y cysyniad rhywogaeth fiolegol gall aelodau ryngfridio a chynhyrchu epil ffrwythlon; mae’r diffiniad yn anodd ar gyfer organebau anrhywiol a ffosilau.
Mae enwau deuenwol â genws a rhywogaeth, e.e. Homo sapiens: priflythyren ar y genws, llythyren fach ar yr epithet rhywogaeth, a’r ddau mewn italig. Mae’r enw’n gyson ar draws ieithoedd ac nid enw’r teulu ydyw.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Darllenwch ganghennau coeden berthynas: y man canghennu diweddaraf a rennir sy’n dangos y berthynas agosaf. Nid yw trefn enwau ar hyd ymyl y diagram yn fesur pellter esblygiadol.
Mewn iaith syml
Mae dosbarthiad yn defnyddio nodweddion a thystiolaeth moleciwlaidd i gynrychioli perthynas.
Hunanwirio
Pam gall dosbarthiad newid ar ôl cymharu DNA?
Dangos yr ateb
Gall y dilyniannau ddatgelu hynafiaeth nad oedd yn amlwg o’r adeiledd, neu ddangos mai cydgyfeiriad oedd yn achosi tebygrwydd.
Bioamrywiaeth, amrywiad ac addasuCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 24 (f, ff, g, ng, h, i, j)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae bioamrywiaeth yn cynnwys amrywiaeth rhywogaethau, amrywiaeth enetig o fewn rhywogaeth ac amrywiaeth ecosystemau. Mae cyfoeth rhywogaethau’n cyfrif rhywogaethau; mae gwastadrwydd yn disgrifio sut mae unigolion wedi’u dosbarthu rhyngddynt. Gall hinsawdd, cynefin, aflonyddwch, ynysu a hanes esblygiadol newid y ddau dros le ac amser.
Ar gyfer ffurf Simpson D = 1 − Σ[n(n−1)]/[N(N−1)], mae n yn nifer unigolion rhywogaeth a N yn gyfanswm unigolion. Mae gwerth uwch yn dangos mwy o amrywiaeth yn y ffurf hon; mae gan ffurfiau eraill gyfeiriad gwahanol, felly darllenwch y fformiwla a roddir. Os oes dau grŵp o 5, D = 1 − 40/90 = 0.556. Mae samplu ar hap, yr un ymdrech a llawer o samplau’n angenrheidiol i gymharu cynefinoedd.
Gellir mesur amrywiaeth enetig drwy gyfran loci polymorffig neu gymharu dilyniannau DNA. Mae ôl bys genetig yn cymharu patrymau rhanbarthau amrywiol; mae dilyniannu’n rhoi trefn basau. Nid yw nifer rhywogaethau’n fesur uniongyrchol o amrywiaeth alelau o fewn un rhywogaeth.
Mae amrywiad etifeddadwy’n rhoi deunydd i ddetholiad naturiol. Mae unigolion â nodweddion sy’n gwella llwyddiant atgenhedlu mewn amgylchedd penodol yn cyfrannu mwy o alelau i’r genhedlaeth nesaf. Gall addasiad fod yn forffolegol fel pig, yn ffisiolegol fel goddef halen, neu’n ymddygiadol fel gweithgarwch nos. Nid yw’r unigolyn yn newid ei alelau oherwydd ei fod eu hangen.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Defnyddiwch ddull samplu cyson i ymchwilio i gynefin, cofnodwch niferoedd pob rhywogaeth a chyfrifwch D â’r fformiwla benodol. Esboniwch gyfyngiadau sampl fach neu dymhorol.
Mewn iaith syml
Mae nifer rhywogaethau, eu niferoedd cymharol ac amrywiad genetig yn agweddau gwahanol.
Hunanwirio
A yw cynefin â 10 rhywogaeth bob amser yn fwy amrywiol nag un â 8?
Dangos yr ateb
Nac ydyw: gall un rhywogaeth ddominyddu’r cyntaf. Mae gwastadrwydd a’r dull mesur hefyd yn bwysig.
Arwynebedd, cyfnewid a thagellauCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 25 (a, b, c); tudalen argraffedig 26 (ch, d, dd)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Wrth gynyddu maint corff, mae cyfaint yn tyfu’n gyflymach nag arwynebedd. Mae cymhareb arwynebedd:cyfaint lai a phellteroedd tryledu hirach yn gwneud cyfnewid drwy’r wyneb yn annigonol i anifail mawr gweithgar â galw metabolig uchel. Mae arwyneb cyfnewid effeithiol yn fawr, yn denau, yn athraidd ac yn cynnal graddiant.
Gall Amoeba gyfnewid drwy’r bilen oherwydd maint bach. Mae corff gwastad llyngyren ledog yn cadw celloedd yn agos at yr wyneb. Mae croen llaith llyngyren ddaear a chludiant gwaed yn galluogi cyfnewid. Mae angen dŵr i hydoddi nwyon, ond mae anifail tir hefyd angen cyfyngu colli dŵr; mae ysgyfaint mewnol yn ateb gwahanol i dagell yn y dŵr.
Mae ffilamentau tagell a lamelâu pysgod yn rhoi arwynebedd mawr a phellter byr i’r gwaed. Mae awyru’n dod â dŵr newydd. Mewn gwrthlif mae gwaed a dŵr yn symud i gyfeiriadau cyferbyniol, felly mae’r dŵr â chrynodiad ocsigen uwch na’r gwaed cyfagos ar hyd y lamela. Mewn llif paralel mae’r graddiant yn diflannu wrth i’r ddau nesáu at gydbwysedd.
Wrth ddyrannu pen pysgodyn dan oruchwyliaeth, lleolwch yr opercwlwm, bwa tagell a ffilamentau; arsylwch lamelâu gyda chwyddhad priodol. Cofnodwch gyfeiriad llif ar fodel ar wahân: nid yw gweld tagell sefydlog yn profi cyfeiriad gwaed. Dilynwch reolau diogelwch ar gyfer offer miniog a deunydd biolegol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Mewn graff gwrthlif, cymharwch ddŵr a gwaed yn yr un safle ffisegol; nid ar eu mannau mynediad gwahanol.
Mewn iaith syml
Mae maint a galw egni’n creu’r angen am arwynebau arbenigol ac awyru.
Hunanwirio
Pam mae gwrthlif yn fwy effeithlon na llif paralel?
Dangos yr ateb
Mae’n cadw graddiant ocsigen o ddŵr i waed ar hyd yr arwyneb cyfan yn hytrach na chyrraedd cydbwysedd yn gynnar.
Gweld diagramau
Cyfnewid gwrthlif mewn tagell pysgodynDilynwch y ddwy saeth lif ar hyd yr un lamella. Eglurwch sut mae llwybr trylediad byr, arwynebedd cyfnewid mawr a graddiant wedi’i gynnal yn cefnogi cymeriant ocsigen.Model llif ansoddol · mae saethau’n dangos cyfeiriad, nid cyfradd fesuredig
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-fish-countercurrent
Cyfnewid gwrthlif mewn tagell pysgodynMae dŵr yn mynd dros lamellae’r tagell tra bo gwaed yn llifo i’r cyfeiriad arall oddi mewn iddynt. Mae’r arwynebedd mawr a’r llwybr trylediad byr yn cefnogi trylediad; mae llif gwrthgyferbyniol yn cynnal graddiant ar hyd yr arwyneb cyfnewid. Gyda llif cyfochrog, mae’r ddau hylif yn agosáu at gydbwysedd ar hyd y lamella, felly mae’r graddiant yn lleihau. Mae’r darlun yn ansoddol ac nid yw’n cynnwys mesuriadau na graff dychmygol.Model llif ansoddol · mae saethau’n dangos cyfeiriad, nid cyfradd fesuredig
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Cyfnewid nwyon mewn mamolion a phryfedCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 26 (e, f, ff)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae aer yn teithio drwy dracea â chartilag sy’n ei chadw’n agored, bronci, bronciolynnau ac alfeoli. Mae epitheliwm ciliedig a mwcws yn dal a symud gronynnau mewn llwybrau mawr. Mae alfeoli â waliau cennog un gell o drwch, llawer o gapilarïau ac arwynebedd mawr. Mae darlun neu sleid tracea â chartilag yn wahanol i feinwe ysgyfaint â llawer o fylchau alfeolaidd.
Wrth anadlu i mewn mae’r diaffram yn cyfangu a gwastatáu a chyhyrau rhyngasennol allanol yn codi’r asennau: cyfaint thoracs yn cynyddu, gwasgedd yn gostwng ac aer yn llifo i mewn. Mae anadlu allan tawel yn dibynnu ar ymlacio ac adlam elastig. Mae awyru, tryledu ar draws yr alfeolws a chludo yn y gwaed yn brosesau ar wahân.
Mewn pryfed mae spiraclau’n agor i draceâu a thraceolynnau sy’n cyrraedd meinweoedd yn uniongyrchol. Mae tryledu a symudiadau awyru’r abdomen yn cynnal y graddiant; gall cau spiraclau leihau colli dŵr. Nid haemolymff pryfed yw prif gludydd ocsigen. Mae’r system yn lleihau pellter i gelloedd ond yn cyfyngu maint a gweithgarwch dan amodau penodol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cysylltwch nodwedd histolegol â swyddogaeth; peidiwch â dweud bod gwasgedd aer yn gostwng oherwydd bod ocsigen wedi’i ddefnyddio yn unig.
Mewn iaith syml
Mae mamolion yn awyru ysgyfaint ac yn cludo nwyon mewn gwaed; mae pryfed yn darparu aer i feinweoedd.
Hunanwirio
Beth sy’n achosi aer i lifo i’r ysgyfaint wrth anadlu i mewn?
Dangos yr ateb
Mae cyfaint y thoracs yn cynyddu a gwasgedd yr ysgyfaint yn gostwng islaw gwasgedd atmosfferig.
Gweld diagramau
System anadlu dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer breathing-system
System anadlu dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
ALaryncs
BTracea
CBronci
DBronciolau
EAlfeoli
FCapilarïau
GYsgyfaint
HAsennau
ICyhyrau rhyngasennol
JDiaffram
KCeudod trwynol
Cyhyrau rhyngasennol rhwng dwy asenSgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
E
F
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer intercostal-muscles
Cyhyrau rhyngasennol rhwng dwy asenSgematig syml; nid wrth raddfa.
AAsen uwchben
BAsen islaw
CRhyngasennol allanol: ffibrau i lawr ac ymlaen
DRhyngasennol mewnol: ffibrau i lawr ac yn ôl
ESternwm (blaen)
FFertebra (cefn)
Alfeolws a’r capilari o’i amgylchSgematig, nid wrth raddfa nac yn ffotograff. Mae O₂ yn tryledu o aer alfeolaidd i’r gwaed; mae CO₂ yn tryledu o’r gwaed i’r alfeolws.
A: Pen agored y llwybr anadlu sy’n dod i mewn o’r chwith uchaf
B: Ffin feinwe allanol ar ochr dde’r sach aer
C: Y llinell arwyneb denau y tu mewn i ffin y sach
D: Ffin allanol y bibell sy’n lapio o amgylch rhan isaf dde’r sach
E: Y gell hirgrwn y tu mewn i’r bibell isaf
F: Y gofod hylif clir rhwng celloedd y tu mewn i’r bibell
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alveolus-capillary
Alfeolws a’r capilari o’i amgylchSgematig, nid wrth raddfa nac yn ffotograff. Mae O₂ yn tryledu o aer alfeolaidd i’r gwaed; mae CO₂ yn tryledu o’r gwaed i’r alfeolws.
ADiwedd y bronciolyn
BWal alfeolaidd
CLeinin llaith alfeolws
DWal capilari
ECell goch y gwaed
FPlasma
Meinweoedd anifeiliaid · micrograffau a welwyd
Cymharwch y bylchau agored a’r band cynhaliol crwm; yna archwiliwch y waliau pibellau gwaed mwy trwchus a theneuach, y celloedd leinin tal a’r proffiliau crwn ailadroddus. Pa batrymau meinwe y gallwch eu hadnabod o’r trefniant gweladwy yn unig?
Sbesimen A
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa strwythurau y gallwch eu hadnabod yn y toriad tenau hwn?
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityFfynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B
Cymharwch y celloedd niferus golau siâp disg â’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor ger y canol. Pa fath o gell goch a pha gell wen sy’n weladwy?
EchinaceapallidaFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen C
Archwiliwch y gell waed wen amlwg sydd wedi’i lliwio’n borffor. Pa siâp sydd i’w niwclews sydd wedi’i liwio’n dywyll?
Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-docFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Sbesimen D
Cymharwch y gell amlwg â’r celloedd coch o’i chwmpas. Beth rydych yn ei arsylwi am ei rhanbarth canolog tywyll a faint o cytoplasm sydd o’i chwmpas?
El*FalafFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Sbesimen E
Chwiliwch am y bylchau aer ailadroddus a phroffil y llwybr anadlu mwy yn eu plith. Pa nodweddion sy’n awgrymu rhanbarth cyfnewid nwyon?
Yale Rosen; uploaded to Wikimedia Commons by CFCFFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0
Sbesimen F
Dilynwch y wal gynhaliol grwm a’r leinin fewnol. Pa gyfuniad o feinweoedd sy’n helpu i adnabod y toriad llwybr anadlu hwn?
MagscopeFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen G
Cymharwch broffiliau’r ddwy bibell waed gyfagos. Pa wal sydd yn fwy trwchus ac yn fwy crwn, a pha lwmen sy’n ymddangos yn llai rheolaidd agored?
FishtailBobFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen H
Archwiliwch y celloedd leinin tal, eu niwclysau hirgrwn ac un rhanbarth golau yn y leinin. Pa drefniant epithelaidd a ddangosir?
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Sbesimen I
Dewch o hyd i broffiliau crwn a hirgrwn sy’n ailadrodd. Cymharwch bob lwmen â’r cylch o gelloedd leinin o’i gwmpas.
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Ffotograffau ffynhonnell heb eu newid · dim ond delwedd ffynhonnell y tracea sy’n cynnwys bar graddfa 500 μm; mae gan y TEM cell ei far 500 nm ei hun · nid oes bar graddfa na graddfa sbesimen yn y delweddau eraill.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Nid yw’r ffotograff leinin perfedd wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm. Mewn toriadau ar wahân, mae chwarennau Brunner yn y dwodenwm yn yr isfwcosa, tra bo clytiau Peyer yr ilewm pellaf yn agregau lymffoid; nid yw’r gymhariaeth anatomegol hon yn nodwedd a sefydlwyd gan y ffotograff.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-body-micrographs
Meinweoedd anifeiliaid · micrograffau a welwyd
Mae ffotograffau ffynhonnell go iawn yn dangos maes ysgyfaint, wal tracea, toriadau traws rhydweli a gwythïen, leinin perfedd mamalaidd, tiwbynnau aren, celloedd gwaed a TEM cell bronciol mewn toriad tenau.
Sbesimen A · TEM cell glwb bronciol mamalaidd
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa strwythurau y gallwch eu hadnabod yn y toriad tenau hwn?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhan o’r niwclews, y reticwlwm endoplasmig garw a’r mitocondria yng nghytoplasm cell glwb (Clara) bronciol mamalaidd. Mae bar graddfa 500 nm i’w weld; mae ffin gyfan y gell y tu allan i’r ffrâm hon.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi’r mamal nac yn sefydlu statws iechyd y rhoddwr. Dim ond rhan o’r gell a ddangosir; nid yw amlinelliad cyflawn y gell na’r bilen arwyneb yn bresennol.
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityClara cell lung - TEM · Mammalian lung TEM collection. Source provenance: Dartmouth Electron Microscope Facility.Ffynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B · taeniad gwaed dynol
Cymharwch y celloedd niferus golau siâp disg â’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor ger y canol. Pa fath o gell goch a pha gell wen sy’n weladwy?
Erythrocytau (celloedd coch y gwaed) yw’r celloedd golau niferus. Niwtroffil yw’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor, a adnabyddir wrth ei niwclews segmentog.
Cyfyngiadau: Mae’r maes bach di-label hwn yn cynnwys erythrocytau a niwtroffil, nid lymffocyt. Ni ddangosir bar graddfa.
EchinaceapallidaBlood-neutrophil1 · Wright-stained human peripheral blood smear.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen C · niwtroffil mewn taeniad gwaed
Archwiliwch y gell waed wen amlwg sydd wedi’i lliwio’n borffor. Pa siâp sydd i’w niwclews sydd wedi’i liwio’n dywyll?
Niwtroffil ydyw. Mae’r niwclews gweladwy wedi’i segmentu’n sawl llabed; mae erythrocytau cyfagos yn rhoi cyd-destun, nid cyfeirnod graddfa.
Cyfyngiadau: Micrograff bach wedi’i fframio’n dynn; dim ond rhan o’r taeniad o’i gwmpas sy’n weladwy. Ni roddir bar graddfa na graddfa sbesimen.
Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-docNeutrophil in a blood smear · Derivative image; source page credits the original image and derivative work.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Sbesimen D · lymffocyt mewn taeniad gwaed dynol
Cymharwch y gell amlwg â’r celloedd coch o’i chwmpas. Beth rydych yn ei arsylwi am ei rhanbarth canolog tywyll a faint o cytoplasm sydd o’i chwmpas?
Lymffocyt dynol yw’r gell. Mae ganddi niwclews tywyll crwn amlwg a chylch cul o cytoplasm. Nid yw’r ffynhonnell yn nodi statws iechyd y rhoddwr.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ddelwedd yn cynnwys bar graddfa. Nid yw’r ffynhonnell yn darparu statws iechyd na diagnosis y rhoddwr.
El*FalafLY 24909 · Stained light micrograph; no scale bar provided.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Sbesimen E · maes ysgyfaint mamalaidd
Chwiliwch am y bylchau aer ailadroddus a phroffil y llwybr anadlu mwy yn eu plith. Pa nodweddion sy’n awgrymu rhanbarth cyfnewid nwyon?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod alfeoli o amgylch bronciolyn terfynol. Mae’r bylchau alfeolaidd agored a’r septa tenau rhyngddynt yn dangos meinwe ysgyfaint wedi’i rhannu’n fân o amgylch llwybr anadlu.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth y sbesimen. Nid yw’r maes hwn yn cefnogi diagnosis na maint wedi’i fesur; nid oes bar graddfa i’w weld.
Yale Rosen; uploaded to Wikimedia Commons by CFCFNormal lung (3660695207) · Source description: normal alveoli surrounding a terminal bronchiole; 1012 × 679 px, no scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0
Sbesimen F · toriad traws tracea mamalaidd
Dilynwch y wal gynhaliol grwm a’r leinin fewnol. Pa gyfuniad o feinweoedd sy’n helpu i adnabod y toriad llwybr anadlu hwn?
Toriad tracea mamalaidd ar chwyddiad isel yw hwn: mae’r cylch cartilag hyalin llydan, y leinin golofnog ciliedig ffug-haenedig fewnol a’r chwarennau isfwcosaidd yn helpu i’w adnabod. Mae gan ddelwedd wreiddiol y ffynhonnell ei far graddfa 500 μm ei hun.
Cyfyngiadau: Mae’r ffynhonnell yn nodi mamal, ond nid rhywogaeth. Mae’r olygfa hon yn dangos rhan grwm o’r wal yn hytrach na chylch cyflawn. Mae’r bar graddfa 500 μm yn rhan o ddelwedd wreiddiol heb ei newid; ni ychwanegwyd labeli na graddfa.
MagscopeTrachea (mammal) histology cross-section, low mag · Original PNG, 1680 × 1050 px; original 500 μm scale bar retained unchanged.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen G · toriadau traws rhydweli a gwythïen
Cymharwch broffiliau’r ddwy bibell waed gyfagos. Pa wal sydd yn fwy trwchus ac yn fwy crwn, a pha lwmen sy’n ymddangos yn llai rheolaidd agored?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhydweli a gwythïen mewn toriad traws. Mae gan y rhydweli wal gyhyrol fwy trwchus ac amlinelliad mwy crwn; mae gan y wythïen â wal deneuach lwmen llai rheolaidd sy’n edrych yn rhannol wedi cwympo yn y maes hwn.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi rhywogaeth na safle anatomegol. Maes bach heb far graddfa yw hwn; cymharwch batrymau’r waliau yn unig, nid dimensiynau’r pibellau.
FishtailBobArteryVeinCS · Source title and description identify the paired artery/vein field; 640 × 480 px, no scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen H · leinin perfedd mamalaidd
Archwiliwch y celloedd leinin tal, eu niwclysau hirgrwn ac un rhanbarth golau yn y leinin. Pa drefniant epithelaidd a ddangosir?
Mae ffynhonnell Berkshire yn adnabod maes epitheliwm colofnog syml perfedd mamalaidd. Mae celloedd tal a rhanbarth celloedd gobled golau i’w gweld. Nid yw’r ffotograff wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm, felly ni ellir gwahaniaethu rhwng y rhanbarthau hyn o’r ddelwedd.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth na rhanbarth penodol o’r perfedd; ni ddangosir wal gyfan y coluddyn na bar graddfa. Mewn toriadau ar wahân, gall y dwodenwm ddangos chwarennau Brunner yn yr isfwcosa, tra gall yr ilewm pellaf ddangos clytiau Peyer. Nid nodwedd a adnabuwyd yn y ffotograff hwn yw’r gymhariaeth anatomegol hon.
Berkshire Community College Bioscience Image LibrarySimple Columnar Epithelium: Cross Section (Mammalian Gut) · Source image 27854452128; 3264 × 1840 px, unmodified local copy, no scale bar.Ffynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Sbesimen I · tiwbynnau aren famalaidd
Dewch o hyd i broffiliau crwn a hirgrwn sy’n ailadrodd. Cymharwch bob lwmen â’r cylch o gelloedd leinin o’i gwmpas.
Mae’r ffynhonnell yn adnabod tiwbynnau aren famalaidd. Mae eu celloedd epithelaidd ciwboidaidd yn amgylchynu lumens gweladwy. Maes tiwbynnau aren go iawn yw hwn, nid toriad aren gyfan.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth. Nid yw’r maes a ffotograffwyd yn dangos neffron cyfan na glomerwlws wedi’i ddatrys yn glir; ni ddangosir bar graddfa.
Berkshire Community College Bioscience Image LibrarySimple Cuboidal Epithelium: Cross Section (Mammalian Kidney Tubule) · Source image 39914418360; 3264 × 1840 px, unmodified local copy, no scale bar.Ffynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Ffotograffau ffynhonnell heb eu newid · dim ond delwedd ffynhonnell y tracea sy’n cynnwys bar graddfa 500 μm; mae gan y TEM cell ei far 500 nm ei hun · nid oes bar graddfa na graddfa sbesimen yn y delweddau eraill.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Nid yw’r ffotograff leinin perfedd wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm. Mewn toriadau ar wahân, mae chwarennau Brunner yn y dwodenwm yn yr isfwcosa, tra bo clytiau Peyer yr ilewm pellaf yn agregau lymffoid; nid yw’r gymhariaeth anatomegol hon yn nodwedd a sefydlwyd gan y ffotograff.
Cymhariaeth anatomegol (heb ei chasglu o’r ffotograff ffynhonnell): OpenStax · small and large intestines.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Dail, stomata a chynlluniau meinweCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 26 (g, ng, h)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae deilen lydan denau’n darparu arwynebedd mawr, pellter byr i CO₂ a golau, a gwythiennau cludo. Mae mesoffyl palis gyda llawer o gloroplastau ger yr wyneb goleuedig; mae mesoffyl sbwng â bylchau aer yn hwyluso tryledu. Mae epidermis a chwtigl yn cyfyngu colli dŵr; mae stomata’n cysylltu’r bylchau aer â’r tu allan.
Mae derbyn ïonau gan gelloedd gwarchod yn gostwng eu potensial dŵr, felly mae dŵr yn mynd i mewn ac yn codi twrgor. Mae’r waliau anghyfartal a threfniant ffibrau’n plygu’r celloedd ac yn agor y mandwll. Mae colli hydoddion a dŵr yn cau’r stoma. Mae agor yn caniatáu CO₂ ond hefyd yn cynyddu colli dŵr; nid falf ar gyfer ocsigen yn unig ydyw.
Defnyddiwch argraff epidermis neu ddull addas i gyfrif stomata mewn maes â’r arwynebedd wedi’i raddnodi. Samplwch sawl maes ar hap ar y ddwy ochr a chyfrifwch stomata mm⁻². Cymharwch ddail tebyg o ran oedran a lleoliad.
Ar sleid ardraws Ligustrum, gwnewch gynllun pŵer isel sy’n dangos ffiniau meinweoedd, cyfrannau a’r bwndel fasgwlaidd; peidiwch â lluniadu pob cell mewn cynllun. Mesurwch gyda graddnodiad cyfredol a chyfrifwch faint gwirioneddol/chwyddhad â’r un unedau. Nid llun o ddeilen rhywogaeth arall yw tystiolaeth uniongyrchol o’ch sbesimen.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Gellir cyfrifo dwysedd o 12 stoma mewn 0.20 mm²: 60 stomata mm⁻². Defnyddiwch gyfartaledd llawer o feysydd, nid un maes dewisol.
Mewn iaith syml
Mae’r ddeilen yn cydbwyso derbyn golau a CO₂ â cholli dŵr.
Hunanwirio
Pam mae derbyn ïonau yn gallu agor stoma?
Dangos yr ateb
Mae’n gostwng potensial dŵr y celloedd gwarchod; mae osmosis yn codi twrgor, a’u waliau anghyfartal yn achosi iddynt blygu ar wahân.
Gweld diagramau
Dicot leaf section · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer leaf-section
Dicot leaf section · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Meinweoedd planhigion · micrograffau a welwyd
Cymharwch haenau’r ddeilen, canol cryno’r gwreiddyn, y bwndeli ailadroddus yn y coesyn a’r estyniadau mân ar arwyneb y gwreiddyn. Pa batrymau meinwe y gallwch eu hadnabod heb ychwanegu labeli?
Sbesimen A
Dilynwch o’r meinwe mwy rheolaidd, tebyg i golofnau, tua’r rhan fwy llac gyda bylchau mwy. Pa ranbarthau deilen y gallwch eu hadnabod, a ble mae’r wythïen?
Jon Houseman; source credit also names Matthew FordFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen B
Golwg fwy o’r un rhanbarth canolog
Dewch o hyd i’r rhanbarth fasgwlaidd cryno yn y canol. Pa drefniant y gallwch ei adnabod yno, a sut mae wedi’i leoli o’i gymharu â’r meinwe o’i gwmpas?
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell Wikimedia Commons · CC0
Sbesimen C
Sylwch ar y bwndeli ailadroddus o amgylch tu allan y toriad. Pa batrwm maent yn ei ffurfio, a beth sydd yn y canol eang?
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell Wikimedia Commons · CC0
Sbesimen D
Pa estyniadau mân sy’n ymestyn o arwyneb y gwreiddyn i’r pridd o’i gwmpas? Sut gallai llawer o estyniadau o’r fath effeithio ar gyswllt â dŵr pridd ac ïonau mwynol toddedig?
Josef SchlagheckenFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Ffotograffau ffynhonnell lleol heb eu newid · mae ffynhonnell y ddeilen yn cynnwys bar graddfa 0.2 mm; nid oes bar graddfa ar ddelweddau toriad y gwreiddyn na’r coesyn.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-plant-micrographs
Meinweoedd planhigion · micrograffau a welwyd
Cymharwch doriadau traws go iawn a ffotograff o arwyneb gwreiddyn. Rhoddir y rhywogaethau a chyfyngiadau gwelededd yn yr allwedd.
Sbesimen A · toriad traws deilen dicot
Dilynwch o’r meinwe mwy rheolaidd, tebyg i golofnau, tua’r rhan fwy llac gyda bylchau mwy. Pa ranbarthau deilen y gallwch eu hadnabod, a ble mae’r wythïen?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod deilen dicot mewn toriad traws. Mae meinwe palisâd hirgul o dan yr arwyneb uchaf; mae meinwe sbyngaidd fwy llac gyda bylchau aer tua’r arwyneb isaf; mae gwythïen ganolog i’w gweld. Nid yw sylem a ffloem unigol wedi’u datrys yn ddigon clir yma i’w labelu.
Cyfyngiadau: Ni nodir y rhywogaeth. Enghraifft o ddeicot yw hon, ond nid sbesimen sy’n benodol i rywogaeth.
Jon Houseman; source credit also names Matthew FordDicot leaf · Photomicrograph with a 0.2 mm scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen B · toriad traws gwreiddyn Ranunculus aeddfed
Golwg fwy o’r un rhanbarth canolog
Dewch o hyd i’r rhanbarth fasgwlaidd cryno yn y canol. Pa drefniant y gallwch ei adnabod yno, a sut mae wedi’i leoli o’i gymharu â’r meinwe o’i gwmpas?
Gwreiddyn Ranunculus (briallen) aeddfed yw hwn. Mae’r canol wedi’i chwyddo yn dangos y rhanbarth fasgwlaidd: mae sylem yn ffurfio breichiau canolog, gyda ffloem rhwng y breichiau. Nid oes labeli ar y ffotograff; ni thynnwyd ffiniau ar y sbesimen.
Cyfyngiadau: Mae’r canol yn gryno yn y ffrâm lawn ac mae’n haws archwilio’r breichiau yn y chwyddiad isod. Ni ddangosir bar graddfa (mae teitl y ffynhonnell yn rhoi 100×, nid graddfa sbesimen). Sbesimen go iawn o wreiddyn Ranunculus aeddfed yw hwn; peidiwch â chyffredinoli ei union olwg i bob gwreiddyn.
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryHerbaceous Dicot Root Mature Ranunculus (100x) · Source page describes radial vascular bundles.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC0
Sbesimen C · toriad traws coesyn Helianthus ifanc
Sylwch ar y bwndeli ailadroddus o amgylch tu allan y toriad. Pa batrwm maent yn ei ffurfio, a beth sydd yn y canol eang?
Coesyn dicot Helianthus (blodyn haul) llysieuol ifanc yw hwn. Mae ei fwndeli fasgwlaidd yn ffurfio cylch ger yr ymyl, o amgylch pith canolog mawr. Mae rhanbarthau sylem a ffloem unigol yn rhy fach i’w gwahaniaethu’n hyderus yn y ddelwedd ddi-label hon; defnyddiwch ddiagram i weld eu safleoedd cymharol mewn bwndel.
Cyfyngiadau: Mae’r ffynhonnell yn adnabod coesyn dicot llysieuol ifanc gyda meinwe fasgwlaidd cynradd. Ni ddangosir bar graddfa (mae teitl y ffynhonnell yn rhoi 40×, nid graddfa sbesimen). Nid yw rhanbarthau sylem a ffloem unigol wedi’u datrys yn ddigon da i’w labelu wrth adnabod.
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryHerbaceous Dicot Stem Young Helianthus (40x) · Transverse section of a young herbaceous dicot stem.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC0
Sbesimen D · blewflewiau gwreiddyn Cucurbita maxima
Pa estyniadau mân sy’n ymestyn o arwyneb y gwreiddyn i’r pridd o’i gwmpas? Sut gallai llawer o estyniadau o’r fath effeithio ar gyswllt â dŵr pridd ac ïonau mwynol toddedig?
Blewflewiau gwreiddyn yw’r estyniadau mân. Estyniadau o gelloedd epidermis y gwreiddyn ydynt; mae eu harwynebedd cyfunol mawr yn cynyddu’r cyswllt â dŵr pridd ac ïonau mwynol toddedig.
Cyfyngiadau: Mae’r ffotograff macro hwn yn dangos llawer o flewflewiau gwreiddyn yn erbyn pridd, nid strwythur mewnol na ffin un gell flewflew unigol. Ni ddarperir graddfa.
Josef SchlagheckenCucurbita maxima root hairs · Close-up photograph; no scale provided.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Ffotograffau ffynhonnell lleol heb eu newid · mae ffynhonnell y ddeilen yn cynnwys bar graddfa 0.2 mm; nid oes bar graddfa ar ddelweddau toriad y gwreiddyn na’r coesyn.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Systemau cylchrediad a’r galonCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 28 (a, b)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae cylchrediad caeedig llyngyren ddaear yn cadw gwaed mewn pibellau ac yn cludo nwyon o’r croen. Mae system agored pryfed yn pwmpio haemolymff i fylchau corff; mae’r traceâu’n cludo nwyon ar wahân. Mewn pysgod mae cylchrediad sengl: calon → tagellau → corff → calon. Mewn mamolion mae cylchrediad dwbl: ochr dde’r galon → ysgyfaint, ac ochr chwith → corff. Mae hyn yn cynnal gwasgedd uchel systemig heb yr un gwasgedd uchel yn y capilarïau ysgyfeiniol.
Mae’r fena cafa yn dod â gwaed i’r atriwm de, drwy’r falf dricuspid i’r fentrigl de ac i’r rhydweli ysgyfeiniol. Mae’r wythïen ysgyfeiniol yn dod i’r atriwm chwith, drwy’r falf ddeugwfl i’r fentrigl chwith ac i’r aorta. Mae falfiau cilgant yn atal ôl-lif o’r rhydwelïau. Mae wal y fentrigl chwith yn fwy trwchus oherwydd y gwasgedd systemig.
Mae rhydwelïau â waliau cyhyrol ac elastig trwchus; mae gwythiennau â lwmen ehangach a waliau teneuach, a gall falfiau atal ôl-lif. Mae capilarïau â haen endothelaidd denau ar gyfer cyfnewid. Wrth lunio cynllun pŵer isel rhydweli a gwythïen, dangoswch yr haenau a’r lwmen, a chyfrifwch faint gwirioneddol a chwyddhad.
Wrth ddyrannu calon mamolyn, lleolwch y prif bibellau a dilynwch y siambrau a falfiau; defnyddiwch drwch wal a chysylltiad pibell, nid safle ar y bwrdd yn unig, i adnabod ochr chwith. Dilynwch y drefn ddiogel ar gyfer offer a meinwe.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Mae rhydweli’n cludo oddi wrth y galon, nid o reidrwydd gwaed ocsigenedig; mae’r rhydweli ysgyfeiniol yn wrthenghraifft.
Mewn iaith syml
Mae trefniant y system a thrwch pibellau’n addas i’r gwasgedd a’r gwaith cludo.
Hunanwirio
Pam mae wal y fentrigl chwith yn fwy trwchus na’r dde?
Dangos yr ateb
Rhaid iddo gynhyrchu gwasgedd uwch i symud gwaed drwy’r cylchrediad systemig cyfan.
Gweld diagramau
Trawstoriad o galon ddynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer heart-section
Trawstoriad o galon ddynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
AAtriwm dde
BFentrigl dde
CAtriwm chwith
DFentrigl chwith
ESeptwm
FWal gyhyrol
GFalfiau teirlen
HFalfiau dwylen
IFalfiau cilgant
JRhydwelïau coronaidd
KFena cava
LRhydweli ysgyfeiniol
MGwythïen ysgyfeiniol
NAorta
Cylchrediad dwbl a phibellau mawrMae lliw yn dangos ocsigeniad, nid math o rydweli na gwythïen. Sgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer circulation-vessels
Cylchrediad dwbl a phibellau mawrMae lliw yn dangos ocsigeniad, nid math o rydweli na gwythïen. Sgematig syml; nid wrth raddfa.
ACalon
BYsgyfaint
CRhydweli ysgyfeiniol: calon → ysgyfaint
DGwythïen ysgyfeiniol: ysgyfaint → calon
EAorta: i ffwrdd o’r galon
FFena cava: at y galon
GColuddyn
HGwythïen borth hepatig: coluddyn → afu
IAfu
JRhydweli hepatig: at yr afu
KGwythiennau hepatig: o’r afu
LAren
MRhydweli arennol: at yr aren
NGwythïen arennol: o’r aren
Meinweoedd anifeiliaid · micrograffau a welwyd
Cymharwch y bylchau agored a’r band cynhaliol crwm; yna archwiliwch y waliau pibellau gwaed mwy trwchus a theneuach, y celloedd leinin tal a’r proffiliau crwn ailadroddus. Pa batrymau meinwe y gallwch eu hadnabod o’r trefniant gweladwy yn unig?
Sbesimen A
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa strwythurau y gallwch eu hadnabod yn y toriad tenau hwn?
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityFfynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B
Cymharwch y celloedd niferus golau siâp disg â’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor ger y canol. Pa fath o gell goch a pha gell wen sy’n weladwy?
EchinaceapallidaFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen C
Archwiliwch y gell waed wen amlwg sydd wedi’i lliwio’n borffor. Pa siâp sydd i’w niwclews sydd wedi’i liwio’n dywyll?
Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-docFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Sbesimen D
Cymharwch y gell amlwg â’r celloedd coch o’i chwmpas. Beth rydych yn ei arsylwi am ei rhanbarth canolog tywyll a faint o cytoplasm sydd o’i chwmpas?
El*FalafFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Sbesimen E
Chwiliwch am y bylchau aer ailadroddus a phroffil y llwybr anadlu mwy yn eu plith. Pa nodweddion sy’n awgrymu rhanbarth cyfnewid nwyon?
Yale Rosen; uploaded to Wikimedia Commons by CFCFFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0
Sbesimen F
Dilynwch y wal gynhaliol grwm a’r leinin fewnol. Pa gyfuniad o feinweoedd sy’n helpu i adnabod y toriad llwybr anadlu hwn?
MagscopeFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen G
Cymharwch broffiliau’r ddwy bibell waed gyfagos. Pa wal sydd yn fwy trwchus ac yn fwy crwn, a pha lwmen sy’n ymddangos yn llai rheolaidd agored?
FishtailBobFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen H
Archwiliwch y celloedd leinin tal, eu niwclysau hirgrwn ac un rhanbarth golau yn y leinin. Pa drefniant epithelaidd a ddangosir?
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Sbesimen I
Dewch o hyd i broffiliau crwn a hirgrwn sy’n ailadrodd. Cymharwch bob lwmen â’r cylch o gelloedd leinin o’i gwmpas.
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Ffotograffau ffynhonnell heb eu newid · dim ond delwedd ffynhonnell y tracea sy’n cynnwys bar graddfa 500 μm; mae gan y TEM cell ei far 500 nm ei hun · nid oes bar graddfa na graddfa sbesimen yn y delweddau eraill.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Nid yw’r ffotograff leinin perfedd wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm. Mewn toriadau ar wahân, mae chwarennau Brunner yn y dwodenwm yn yr isfwcosa, tra bo clytiau Peyer yr ilewm pellaf yn agregau lymffoid; nid yw’r gymhariaeth anatomegol hon yn nodwedd a sefydlwyd gan y ffotograff.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-body-micrographs
Meinweoedd anifeiliaid · micrograffau a welwyd
Mae ffotograffau ffynhonnell go iawn yn dangos maes ysgyfaint, wal tracea, toriadau traws rhydweli a gwythïen, leinin perfedd mamalaidd, tiwbynnau aren, celloedd gwaed a TEM cell bronciol mewn toriad tenau.
Sbesimen A · TEM cell glwb bronciol mamalaidd
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa strwythurau y gallwch eu hadnabod yn y toriad tenau hwn?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhan o’r niwclews, y reticwlwm endoplasmig garw a’r mitocondria yng nghytoplasm cell glwb (Clara) bronciol mamalaidd. Mae bar graddfa 500 nm i’w weld; mae ffin gyfan y gell y tu allan i’r ffrâm hon.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi’r mamal nac yn sefydlu statws iechyd y rhoddwr. Dim ond rhan o’r gell a ddangosir; nid yw amlinelliad cyflawn y gell na’r bilen arwyneb yn bresennol.
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityClara cell lung - TEM · Mammalian lung TEM collection. Source provenance: Dartmouth Electron Microscope Facility.Ffynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B · taeniad gwaed dynol
Cymharwch y celloedd niferus golau siâp disg â’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor ger y canol. Pa fath o gell goch a pha gell wen sy’n weladwy?
Erythrocytau (celloedd coch y gwaed) yw’r celloedd golau niferus. Niwtroffil yw’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor, a adnabyddir wrth ei niwclews segmentog.
Cyfyngiadau: Mae’r maes bach di-label hwn yn cynnwys erythrocytau a niwtroffil, nid lymffocyt. Ni ddangosir bar graddfa.
EchinaceapallidaBlood-neutrophil1 · Wright-stained human peripheral blood smear.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen C · niwtroffil mewn taeniad gwaed
Archwiliwch y gell waed wen amlwg sydd wedi’i lliwio’n borffor. Pa siâp sydd i’w niwclews sydd wedi’i liwio’n dywyll?
Niwtroffil ydyw. Mae’r niwclews gweladwy wedi’i segmentu’n sawl llabed; mae erythrocytau cyfagos yn rhoi cyd-destun, nid cyfeirnod graddfa.
Cyfyngiadau: Micrograff bach wedi’i fframio’n dynn; dim ond rhan o’r taeniad o’i gwmpas sy’n weladwy. Ni roddir bar graddfa na graddfa sbesimen.
Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-docNeutrophil in a blood smear · Derivative image; source page credits the original image and derivative work.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Sbesimen D · lymffocyt mewn taeniad gwaed dynol
Cymharwch y gell amlwg â’r celloedd coch o’i chwmpas. Beth rydych yn ei arsylwi am ei rhanbarth canolog tywyll a faint o cytoplasm sydd o’i chwmpas?
Lymffocyt dynol yw’r gell. Mae ganddi niwclews tywyll crwn amlwg a chylch cul o cytoplasm. Nid yw’r ffynhonnell yn nodi statws iechyd y rhoddwr.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ddelwedd yn cynnwys bar graddfa. Nid yw’r ffynhonnell yn darparu statws iechyd na diagnosis y rhoddwr.
El*FalafLY 24909 · Stained light micrograph; no scale bar provided.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Sbesimen E · maes ysgyfaint mamalaidd
Chwiliwch am y bylchau aer ailadroddus a phroffil y llwybr anadlu mwy yn eu plith. Pa nodweddion sy’n awgrymu rhanbarth cyfnewid nwyon?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod alfeoli o amgylch bronciolyn terfynol. Mae’r bylchau alfeolaidd agored a’r septa tenau rhyngddynt yn dangos meinwe ysgyfaint wedi’i rhannu’n fân o amgylch llwybr anadlu.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth y sbesimen. Nid yw’r maes hwn yn cefnogi diagnosis na maint wedi’i fesur; nid oes bar graddfa i’w weld.
Yale Rosen; uploaded to Wikimedia Commons by CFCFNormal lung (3660695207) · Source description: normal alveoli surrounding a terminal bronchiole; 1012 × 679 px, no scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0
Sbesimen F · toriad traws tracea mamalaidd
Dilynwch y wal gynhaliol grwm a’r leinin fewnol. Pa gyfuniad o feinweoedd sy’n helpu i adnabod y toriad llwybr anadlu hwn?
Toriad tracea mamalaidd ar chwyddiad isel yw hwn: mae’r cylch cartilag hyalin llydan, y leinin golofnog ciliedig ffug-haenedig fewnol a’r chwarennau isfwcosaidd yn helpu i’w adnabod. Mae gan ddelwedd wreiddiol y ffynhonnell ei far graddfa 500 μm ei hun.
Cyfyngiadau: Mae’r ffynhonnell yn nodi mamal, ond nid rhywogaeth. Mae’r olygfa hon yn dangos rhan grwm o’r wal yn hytrach na chylch cyflawn. Mae’r bar graddfa 500 μm yn rhan o ddelwedd wreiddiol heb ei newid; ni ychwanegwyd labeli na graddfa.
MagscopeTrachea (mammal) histology cross-section, low mag · Original PNG, 1680 × 1050 px; original 500 μm scale bar retained unchanged.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen G · toriadau traws rhydweli a gwythïen
Cymharwch broffiliau’r ddwy bibell waed gyfagos. Pa wal sydd yn fwy trwchus ac yn fwy crwn, a pha lwmen sy’n ymddangos yn llai rheolaidd agored?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhydweli a gwythïen mewn toriad traws. Mae gan y rhydweli wal gyhyrol fwy trwchus ac amlinelliad mwy crwn; mae gan y wythïen â wal deneuach lwmen llai rheolaidd sy’n edrych yn rhannol wedi cwympo yn y maes hwn.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi rhywogaeth na safle anatomegol. Maes bach heb far graddfa yw hwn; cymharwch batrymau’r waliau yn unig, nid dimensiynau’r pibellau.
FishtailBobArteryVeinCS · Source title and description identify the paired artery/vein field; 640 × 480 px, no scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen H · leinin perfedd mamalaidd
Archwiliwch y celloedd leinin tal, eu niwclysau hirgrwn ac un rhanbarth golau yn y leinin. Pa drefniant epithelaidd a ddangosir?
Mae ffynhonnell Berkshire yn adnabod maes epitheliwm colofnog syml perfedd mamalaidd. Mae celloedd tal a rhanbarth celloedd gobled golau i’w gweld. Nid yw’r ffotograff wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm, felly ni ellir gwahaniaethu rhwng y rhanbarthau hyn o’r ddelwedd.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth na rhanbarth penodol o’r perfedd; ni ddangosir wal gyfan y coluddyn na bar graddfa. Mewn toriadau ar wahân, gall y dwodenwm ddangos chwarennau Brunner yn yr isfwcosa, tra gall yr ilewm pellaf ddangos clytiau Peyer. Nid nodwedd a adnabuwyd yn y ffotograff hwn yw’r gymhariaeth anatomegol hon.
Berkshire Community College Bioscience Image LibrarySimple Columnar Epithelium: Cross Section (Mammalian Gut) · Source image 27854452128; 3264 × 1840 px, unmodified local copy, no scale bar.Ffynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Sbesimen I · tiwbynnau aren famalaidd
Dewch o hyd i broffiliau crwn a hirgrwn sy’n ailadrodd. Cymharwch bob lwmen â’r cylch o gelloedd leinin o’i gwmpas.
Mae’r ffynhonnell yn adnabod tiwbynnau aren famalaidd. Mae eu celloedd epithelaidd ciwboidaidd yn amgylchynu lumens gweladwy. Maes tiwbynnau aren go iawn yw hwn, nid toriad aren gyfan.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth. Nid yw’r maes a ffotograffwyd yn dangos neffron cyfan na glomerwlws wedi’i ddatrys yn glir; ni ddangosir bar graddfa.
Berkshire Community College Bioscience Image LibrarySimple Cuboidal Epithelium: Cross Section (Mammalian Kidney Tubule) · Source image 39914418360; 3264 × 1840 px, unmodified local copy, no scale bar.Ffynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Ffotograffau ffynhonnell heb eu newid · dim ond delwedd ffynhonnell y tracea sy’n cynnwys bar graddfa 500 μm; mae gan y TEM cell ei far 500 nm ei hun · nid oes bar graddfa na graddfa sbesimen yn y delweddau eraill.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Nid yw’r ffotograff leinin perfedd wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm. Mewn toriadau ar wahân, mae chwarennau Brunner yn y dwodenwm yn yr isfwcosa, tra bo clytiau Peyer yr ilewm pellaf yn agregau lymffoid; nid yw’r gymhariaeth anatomegol hon yn nodwedd a sefydlwyd gan y ffotograff.
Cymhariaeth anatomegol (heb ei chasglu o’r ffotograff ffynhonnell): OpenStax · small and large intestines.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Cylchred y galon, gwasgedd ac ECGCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 28 (c)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Yn ystod diastole mae’r siambrau’n ymlacio; pan fo gwasgedd atriwm yn uwch na fentrigl mae’r falf atriofentriglaidd yn agor. Mae systole atriaidd yn cwblhau llenwi. Mae systole fentriglaidd yn codi gwasgedd ac yn cau’r falfiau atriofentriglaidd, yna’n agor falfiau cilgant pan fo gwasgedd fentrigl yn uwch na’r rhydweli.
Wrth i’r fentrigl ymlacio, mae gwasgedd yn disgyn islaw’r rhydweli ac mae’r falf cilgant yn cau; mae hyn yn cyfrannu at y rhic dicrotig yn olrhain yr aorta. Mae’r falf atriofentriglaidd yn ailagor pan fo gwasgedd fentrigl islaw’r atriwm. Mae gwahaniaethau gwasgedd yn rheoli’r falfiau’n oddefol: nid ydynt yn cyfangu eu hunain.
Mae’r nod sinoatriaidd yn dechrau dadbolareiddio atriaidd. Mae oedi yn y nod atriofentriglaidd yn caniatáu llenwi, yna mae’r ysgogiad yn mynd drwy fwndel His a ffibrau Purkinje i gyfangu o’r brig isaf i fyny. Ar ECG mae P yn ddadbolareiddio atriaidd, QRS yn ddadbolareiddio fentriglaidd a T yn ailbolareiddio fentriglaidd. Mae newid trydanol yn rhagflaenu’r newid mecanyddol; nid graff gwasgedd yw ECG.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Lleolwch groesiad y cromliniau gwasgedd i benderfynu pryd mae falf yn agor neu’n cau. Mae’r model yn esboniad, nid olrhain diagnostig person.
Mewn iaith syml
Mae’r signal trydanol yn cydlynu cyfangiad, a’r gwahaniaethau gwasgedd yn rheoli falfiau.
Hunanwirio
Pryd mae’r falf aortig yn agor?
Dangos yr ateb
Pan fo gwasgedd y fentrigl chwith yn codi uwchlaw gwasgedd yr aorta.
Gweld diagramau
Olion cardiaidd a daduniad haemoglobinDarllenwch yr ECG fel digwyddiadau trydanol a’r llinellau gwasgedd fel newidiadau mecanyddol. Cysylltwch ddigwyddiadau falfiau â’r gwahaniaethau gwasgedd, yna eglurwch y symudiad ansoddol i’r dde pan fo carbon deuocsid yn uwch.Olion cyfeirio sgematig · echelinau ansoddol · nid cofnodion cleifion
1: gwyriad bach ar yr ECG cyn cymhlyg QRS
2: cymhlyg miniog ar yr ECG cyn systol fentriglaidd
3: gwyriad eang ar yr ECG ar ôl cymhlyg QRS
4: olion gwasgedd is gyda thonnau atrïaidd bach
5: olion sy’n codi’n serth yn ystod systol fentriglaidd
6: olion gwasgedd rhydwelïol gyda rhic wrth gau falf
7: digwyddiad falf cyntaf ar ôl dadbolareiddio fentriglaidd
8: agoriad y falf all-lif ar ôl i’r gwasgedd fentriglaidd godi
9: cau’r falf all-lif wrth i’r gwasgedd fentriglaidd ostwng
10: falfiau mewnlif yn ailagor wrth i wasgedd fentriglaidd ostwng
11: echelinau llorweddol a fertigol y gromlin isaf
12: y gromlin doredig i’r dde o’r gromlin safonol
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-physiology-traces
Olion cardiaidd a daduniad haemoglobinMae ton P yr ECG yn cynrychioli dadbolareiddio atrïaidd; mae cymhlyg QRS yn cynrychioli dadbolareiddio fentriglaidd; mae ton T yn cynrychioli ailbolareiddio fentriglaidd. Mae systol fentriglaidd yn dilyn QRS: mae gwasgedd fentriglaidd sy’n codi yn cau’r falfiau atriofentriglaidd, yna’n agor y falf aortig pan fydd yn uwch na gwasgedd yr aorta. Mae gwasgedd fentriglaidd sy’n gostwng yn cau’r falf aortig; pan fydd yn is na gwasgedd atrïaidd, mae’r falfiau atriofentriglaidd yn agor. Mae’r gromlin daduniad ocsigen ar wahân yn symud i’r dde pan fo CO₂ yn uwch: mae gan haemoglobin affinedd is at ocsigen, felly mae’r dirlawnder yn is ar bwysedd rhannol penodol. Olion cyfeirio sgematig yw’r rhain, nid cofnodion cleifion na gwerthoedd wedi’u mesur.Olion cyfeirio sgematig · echelinau ansoddol · nid cofnodion cleifion
1Ton P: dadbolareiddio atrïaidd
2Cymhlyg QRS: dadbolareiddio fentriglaidd
3Ton T: ailbolareiddio fentriglaidd
4Gwasgedd atrïaidd
5Gwasgedd fentriglaidd
6Gwasgedd aortig
7Falf atriofentriglaidd yn cau wrth i wasgedd fentriglaidd godi
8Falf aortig yn agor pan fo gwasgedd fentriglaidd yn uwch na gwasgedd yr aorta
9Falf aortig yn cau pan fo gwasgedd fentriglaidd yn is na gwasgedd yr aorta
10Falf atriofentriglaidd yn agor pan fo gwasgedd fentriglaidd yn disgyn islaw gwasgedd atrïaidd
11Pwysedd rhannol ocsigen a dirlawnder haemoglobin
12Symudiad i’r dde pan fo CO₂ yn uwch: affinedd is at ocsigen
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Gwaed, haemoglobin a hylif meinweCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 28 (ch, d, dd, e, f)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae erythrocytau mamolyn yn ddeugrwm, heb gnewyllyn, â llawer o haemoglobin ac yn gallu plygu drwy gapilarïau. Mae plasma’n cludo ïonau, glwcos, asidau amino, hormonau, wrea a gwres. Ar sleid gwaed, gwahaniaethwch erythrocytau bach, niferus oddi wrth lewcosytau â niwclysau; nid yw’r staen yn dangos ocsigen yn uniongyrchol.
Mae rhwymo ocsigen i haemoglobin yn gydweithredol, gan roi cromlin daduniad siâp S. Mae haemoglobin ffetws â mwy o affinedd na haemoglobin oedolyn, felly gall dderbyn ocsigen ar draws y brych. Mae affinedd uchel hefyd yn helpu llama ar uchder a lugworm mewn amgylchedd ocsigen isel, ond rhaid cydbwyso derbyn â rhyddhau i feinweoedd.
Mae CO₂ uchel a pH isel yn lleihau affinedd haemoglobin: effaith Bohr, symudiad y gromlin i’r dde a mwy o ryddhau ocsigen ar yr un gwasgedd rhannol. Nid yw’n lleihau uchafswm capasiti haemoglobin yn y model. Mae anhydras carbonig mewn erythrocytau’n catalyddu CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃ ⇌ H⁺ + HCO₃⁻. Mae hydrogencarbonad yn gadael i’r plasma ac mae Cl⁻ yn mynd i mewn i gadw cydbwysedd gwefr: y shifft clorid. Mae’r prosesau’n gwrthdroi yn yr ysgyfaint.
Mae gwasgedd hydrostatig capilarïau’n hidlo dŵr a hydoddion bach i hylif meinwe; mae celloedd gwaed a’r rhan fwyaf o broteinau mawr yn aros. Mae hylif meinwe’n cyfnewid â chelloedd; mae grymoedd osmotig ac amodau capilarïau’n dylanwadu ar ddychwelyd, ac mae’r system lymff yn dychwelyd hylif gormodol. Nid yw holl hylif meinwe’n ailymuno’n syml ym mhen gwythiennol pob capilari.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Ar y gromlin, cymharwch dirlawnder ar yr un gwasgedd rhannol. Cysylltwch CO₂ meinwe weithgar â mwy o ryddhau ocsigen, nid mwy o gludiant ocsigen drwy newid maint yr erythrocytau.
Mewn iaith syml
Mae gwaed yn cludo nwyon a hydoddion, tra bod hylif meinwe’n cysylltu’r capilarïau â chelloedd.
Hunanwirio
Sut mae CO₂ uchel yn helpu cyflenwi cyhyr gweithgar ag ocsigen?
Dangos yr ateb
Mae’n gostwng pH ac affinedd haemoglobin, felly mae mwy o ocsigen yn cael ei ryddhau ar yr un gwasgedd rhannol.
Gweld diagramau
Celloedd gwaed: sgematig, nid ffotomicrograffSiapiau sgematig yn unig. Rhaid darparu ffotomicrograffau cynrychioliadol go iawn ar wahân; nid sbesimen yw’r llun hwn.
A
B
C
D
E
F
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer blood-cells
Celloedd gwaed: sgematig, nid ffotomicrograffSiapiau sgematig yn unig. Rhaid darparu ffotomicrograffau cynrychioliadol go iawn ar wahân; nid sbesimen yw’r llun hwn.
ACell goch: deugoncaf, heb gnewyllyn
BFfagosyt
CCnewyllyn ffagosyt
DLymffocyt
ECnewyllyn lymffocyt
FPlatennau
Meinweoedd anifeiliaid · micrograffau a welwyd
Cymharwch y bylchau agored a’r band cynhaliol crwm; yna archwiliwch y waliau pibellau gwaed mwy trwchus a theneuach, y celloedd leinin tal a’r proffiliau crwn ailadroddus. Pa batrymau meinwe y gallwch eu hadnabod o’r trefniant gweladwy yn unig?
Sbesimen A
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa strwythurau y gallwch eu hadnabod yn y toriad tenau hwn?
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityFfynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B
Cymharwch y celloedd niferus golau siâp disg â’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor ger y canol. Pa fath o gell goch a pha gell wen sy’n weladwy?
EchinaceapallidaFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen C
Archwiliwch y gell waed wen amlwg sydd wedi’i lliwio’n borffor. Pa siâp sydd i’w niwclews sydd wedi’i liwio’n dywyll?
Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-docFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Sbesimen D
Cymharwch y gell amlwg â’r celloedd coch o’i chwmpas. Beth rydych yn ei arsylwi am ei rhanbarth canolog tywyll a faint o cytoplasm sydd o’i chwmpas?
El*FalafFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Sbesimen E
Chwiliwch am y bylchau aer ailadroddus a phroffil y llwybr anadlu mwy yn eu plith. Pa nodweddion sy’n awgrymu rhanbarth cyfnewid nwyon?
Yale Rosen; uploaded to Wikimedia Commons by CFCFFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0
Sbesimen F
Dilynwch y wal gynhaliol grwm a’r leinin fewnol. Pa gyfuniad o feinweoedd sy’n helpu i adnabod y toriad llwybr anadlu hwn?
MagscopeFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen G
Cymharwch broffiliau’r ddwy bibell waed gyfagos. Pa wal sydd yn fwy trwchus ac yn fwy crwn, a pha lwmen sy’n ymddangos yn llai rheolaidd agored?
FishtailBobFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen H
Archwiliwch y celloedd leinin tal, eu niwclysau hirgrwn ac un rhanbarth golau yn y leinin. Pa drefniant epithelaidd a ddangosir?
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Sbesimen I
Dewch o hyd i broffiliau crwn a hirgrwn sy’n ailadrodd. Cymharwch bob lwmen â’r cylch o gelloedd leinin o’i gwmpas.
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Ffotograffau ffynhonnell heb eu newid · dim ond delwedd ffynhonnell y tracea sy’n cynnwys bar graddfa 500 μm; mae gan y TEM cell ei far 500 nm ei hun · nid oes bar graddfa na graddfa sbesimen yn y delweddau eraill.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Nid yw’r ffotograff leinin perfedd wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm. Mewn toriadau ar wahân, mae chwarennau Brunner yn y dwodenwm yn yr isfwcosa, tra bo clytiau Peyer yr ilewm pellaf yn agregau lymffoid; nid yw’r gymhariaeth anatomegol hon yn nodwedd a sefydlwyd gan y ffotograff.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-body-micrographs
Meinweoedd anifeiliaid · micrograffau a welwyd
Mae ffotograffau ffynhonnell go iawn yn dangos maes ysgyfaint, wal tracea, toriadau traws rhydweli a gwythïen, leinin perfedd mamalaidd, tiwbynnau aren, celloedd gwaed a TEM cell bronciol mewn toriad tenau.
Sbesimen A · TEM cell glwb bronciol mamalaidd
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa strwythurau y gallwch eu hadnabod yn y toriad tenau hwn?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhan o’r niwclews, y reticwlwm endoplasmig garw a’r mitocondria yng nghytoplasm cell glwb (Clara) bronciol mamalaidd. Mae bar graddfa 500 nm i’w weld; mae ffin gyfan y gell y tu allan i’r ffrâm hon.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi’r mamal nac yn sefydlu statws iechyd y rhoddwr. Dim ond rhan o’r gell a ddangosir; nid yw amlinelliad cyflawn y gell na’r bilen arwyneb yn bresennol.
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityClara cell lung - TEM · Mammalian lung TEM collection. Source provenance: Dartmouth Electron Microscope Facility.Ffynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B · taeniad gwaed dynol
Cymharwch y celloedd niferus golau siâp disg â’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor ger y canol. Pa fath o gell goch a pha gell wen sy’n weladwy?
Erythrocytau (celloedd coch y gwaed) yw’r celloedd golau niferus. Niwtroffil yw’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor, a adnabyddir wrth ei niwclews segmentog.
Cyfyngiadau: Mae’r maes bach di-label hwn yn cynnwys erythrocytau a niwtroffil, nid lymffocyt. Ni ddangosir bar graddfa.
EchinaceapallidaBlood-neutrophil1 · Wright-stained human peripheral blood smear.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen C · niwtroffil mewn taeniad gwaed
Archwiliwch y gell waed wen amlwg sydd wedi’i lliwio’n borffor. Pa siâp sydd i’w niwclews sydd wedi’i liwio’n dywyll?
Niwtroffil ydyw. Mae’r niwclews gweladwy wedi’i segmentu’n sawl llabed; mae erythrocytau cyfagos yn rhoi cyd-destun, nid cyfeirnod graddfa.
Cyfyngiadau: Micrograff bach wedi’i fframio’n dynn; dim ond rhan o’r taeniad o’i gwmpas sy’n weladwy. Ni roddir bar graddfa na graddfa sbesimen.
Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-docNeutrophil in a blood smear · Derivative image; source page credits the original image and derivative work.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Sbesimen D · lymffocyt mewn taeniad gwaed dynol
Cymharwch y gell amlwg â’r celloedd coch o’i chwmpas. Beth rydych yn ei arsylwi am ei rhanbarth canolog tywyll a faint o cytoplasm sydd o’i chwmpas?
Lymffocyt dynol yw’r gell. Mae ganddi niwclews tywyll crwn amlwg a chylch cul o cytoplasm. Nid yw’r ffynhonnell yn nodi statws iechyd y rhoddwr.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ddelwedd yn cynnwys bar graddfa. Nid yw’r ffynhonnell yn darparu statws iechyd na diagnosis y rhoddwr.
El*FalafLY 24909 · Stained light micrograph; no scale bar provided.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Sbesimen E · maes ysgyfaint mamalaidd
Chwiliwch am y bylchau aer ailadroddus a phroffil y llwybr anadlu mwy yn eu plith. Pa nodweddion sy’n awgrymu rhanbarth cyfnewid nwyon?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod alfeoli o amgylch bronciolyn terfynol. Mae’r bylchau alfeolaidd agored a’r septa tenau rhyngddynt yn dangos meinwe ysgyfaint wedi’i rhannu’n fân o amgylch llwybr anadlu.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth y sbesimen. Nid yw’r maes hwn yn cefnogi diagnosis na maint wedi’i fesur; nid oes bar graddfa i’w weld.
Yale Rosen; uploaded to Wikimedia Commons by CFCFNormal lung (3660695207) · Source description: normal alveoli surrounding a terminal bronchiole; 1012 × 679 px, no scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0
Sbesimen F · toriad traws tracea mamalaidd
Dilynwch y wal gynhaliol grwm a’r leinin fewnol. Pa gyfuniad o feinweoedd sy’n helpu i adnabod y toriad llwybr anadlu hwn?
Toriad tracea mamalaidd ar chwyddiad isel yw hwn: mae’r cylch cartilag hyalin llydan, y leinin golofnog ciliedig ffug-haenedig fewnol a’r chwarennau isfwcosaidd yn helpu i’w adnabod. Mae gan ddelwedd wreiddiol y ffynhonnell ei far graddfa 500 μm ei hun.
Cyfyngiadau: Mae’r ffynhonnell yn nodi mamal, ond nid rhywogaeth. Mae’r olygfa hon yn dangos rhan grwm o’r wal yn hytrach na chylch cyflawn. Mae’r bar graddfa 500 μm yn rhan o ddelwedd wreiddiol heb ei newid; ni ychwanegwyd labeli na graddfa.
MagscopeTrachea (mammal) histology cross-section, low mag · Original PNG, 1680 × 1050 px; original 500 μm scale bar retained unchanged.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen G · toriadau traws rhydweli a gwythïen
Cymharwch broffiliau’r ddwy bibell waed gyfagos. Pa wal sydd yn fwy trwchus ac yn fwy crwn, a pha lwmen sy’n ymddangos yn llai rheolaidd agored?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhydweli a gwythïen mewn toriad traws. Mae gan y rhydweli wal gyhyrol fwy trwchus ac amlinelliad mwy crwn; mae gan y wythïen â wal deneuach lwmen llai rheolaidd sy’n edrych yn rhannol wedi cwympo yn y maes hwn.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi rhywogaeth na safle anatomegol. Maes bach heb far graddfa yw hwn; cymharwch batrymau’r waliau yn unig, nid dimensiynau’r pibellau.
FishtailBobArteryVeinCS · Source title and description identify the paired artery/vein field; 640 × 480 px, no scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen H · leinin perfedd mamalaidd
Archwiliwch y celloedd leinin tal, eu niwclysau hirgrwn ac un rhanbarth golau yn y leinin. Pa drefniant epithelaidd a ddangosir?
Mae ffynhonnell Berkshire yn adnabod maes epitheliwm colofnog syml perfedd mamalaidd. Mae celloedd tal a rhanbarth celloedd gobled golau i’w gweld. Nid yw’r ffotograff wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm, felly ni ellir gwahaniaethu rhwng y rhanbarthau hyn o’r ddelwedd.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth na rhanbarth penodol o’r perfedd; ni ddangosir wal gyfan y coluddyn na bar graddfa. Mewn toriadau ar wahân, gall y dwodenwm ddangos chwarennau Brunner yn yr isfwcosa, tra gall yr ilewm pellaf ddangos clytiau Peyer. Nid nodwedd a adnabuwyd yn y ffotograff hwn yw’r gymhariaeth anatomegol hon.
Berkshire Community College Bioscience Image LibrarySimple Columnar Epithelium: Cross Section (Mammalian Gut) · Source image 27854452128; 3264 × 1840 px, unmodified local copy, no scale bar.Ffynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Sbesimen I · tiwbynnau aren famalaidd
Dewch o hyd i broffiliau crwn a hirgrwn sy’n ailadrodd. Cymharwch bob lwmen â’r cylch o gelloedd leinin o’i gwmpas.
Mae’r ffynhonnell yn adnabod tiwbynnau aren famalaidd. Mae eu celloedd epithelaidd ciwboidaidd yn amgylchynu lumens gweladwy. Maes tiwbynnau aren go iawn yw hwn, nid toriad aren gyfan.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth. Nid yw’r maes a ffotograffwyd yn dangos neffron cyfan na glomerwlws wedi’i ddatrys yn glir; ni ddangosir bar graddfa.
Berkshire Community College Bioscience Image LibrarySimple Cuboidal Epithelium: Cross Section (Mammalian Kidney Tubule) · Source image 39914418360; 3264 × 1840 px, unmodified local copy, no scale bar.Ffynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Ffotograffau ffynhonnell heb eu newid · dim ond delwedd ffynhonnell y tracea sy’n cynnwys bar graddfa 500 μm; mae gan y TEM cell ei far 500 nm ei hun · nid oes bar graddfa na graddfa sbesimen yn y delweddau eraill.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Nid yw’r ffotograff leinin perfedd wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm. Mewn toriadau ar wahân, mae chwarennau Brunner yn y dwodenwm yn yr isfwcosa, tra bo clytiau Peyer yr ilewm pellaf yn agregau lymffoid; nid yw’r gymhariaeth anatomegol hon yn nodwedd a sefydlwyd gan y ffotograff.
Cymhariaeth anatomegol (heb ei chasglu o’r ffotograff ffynhonnell): OpenStax · small and large intestines.
Olion cardiaidd a daduniad haemoglobinDarllenwch yr ECG fel digwyddiadau trydanol a’r llinellau gwasgedd fel newidiadau mecanyddol. Cysylltwch ddigwyddiadau falfiau â’r gwahaniaethau gwasgedd, yna eglurwch y symudiad ansoddol i’r dde pan fo carbon deuocsid yn uwch.Olion cyfeirio sgematig · echelinau ansoddol · nid cofnodion cleifion
1: gwyriad bach ar yr ECG cyn cymhlyg QRS
2: cymhlyg miniog ar yr ECG cyn systol fentriglaidd
3: gwyriad eang ar yr ECG ar ôl cymhlyg QRS
4: olion gwasgedd is gyda thonnau atrïaidd bach
5: olion sy’n codi’n serth yn ystod systol fentriglaidd
6: olion gwasgedd rhydwelïol gyda rhic wrth gau falf
7: digwyddiad falf cyntaf ar ôl dadbolareiddio fentriglaidd
8: agoriad y falf all-lif ar ôl i’r gwasgedd fentriglaidd godi
9: cau’r falf all-lif wrth i’r gwasgedd fentriglaidd ostwng
10: falfiau mewnlif yn ailagor wrth i wasgedd fentriglaidd ostwng
11: echelinau llorweddol a fertigol y gromlin isaf
12: y gromlin doredig i’r dde o’r gromlin safonol
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-physiology-traces
Olion cardiaidd a daduniad haemoglobinMae ton P yr ECG yn cynrychioli dadbolareiddio atrïaidd; mae cymhlyg QRS yn cynrychioli dadbolareiddio fentriglaidd; mae ton T yn cynrychioli ailbolareiddio fentriglaidd. Mae systol fentriglaidd yn dilyn QRS: mae gwasgedd fentriglaidd sy’n codi yn cau’r falfiau atriofentriglaidd, yna’n agor y falf aortig pan fydd yn uwch na gwasgedd yr aorta. Mae gwasgedd fentriglaidd sy’n gostwng yn cau’r falf aortig; pan fydd yn is na gwasgedd atrïaidd, mae’r falfiau atriofentriglaidd yn agor. Mae’r gromlin daduniad ocsigen ar wahân yn symud i’r dde pan fo CO₂ yn uwch: mae gan haemoglobin affinedd is at ocsigen, felly mae’r dirlawnder yn is ar bwysedd rhannol penodol. Olion cyfeirio sgematig yw’r rhain, nid cofnodion cleifion na gwerthoedd wedi’u mesur.Olion cyfeirio sgematig · echelinau ansoddol · nid cofnodion cleifion
1Ton P: dadbolareiddio atrïaidd
2Cymhlyg QRS: dadbolareiddio fentriglaidd
3Ton T: ailbolareiddio fentriglaidd
4Gwasgedd atrïaidd
5Gwasgedd fentriglaidd
6Gwasgedd aortig
7Falf atriofentriglaidd yn cau wrth i wasgedd fentriglaidd godi
8Falf aortig yn agor pan fo gwasgedd fentriglaidd yn uwch na gwasgedd yr aorta
9Falf aortig yn cau pan fo gwasgedd fentriglaidd yn is na gwasgedd yr aorta
10Falf atriofentriglaidd yn agor pan fo gwasgedd fentriglaidd yn disgyn islaw gwasgedd atrïaidd
11Pwysedd rhannol ocsigen a dirlawnder haemoglobin
12Symudiad i’r dde pan fo CO₂ yn uwch: affinedd is at ocsigen
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Derbyn dŵr a’i gludo drwy sylemCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 28 (ff, g, ng, h, i, j)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mewn gwreiddyn ifanc, mae epidermis â blew gwreiddyn yn ehangu’r arwyneb derbyn; mae cortecs, endodermis a’r rhan fasgwlaidd fewnol. Mae gwahaniaeth potensial dŵr yn gyrru osmosis o’r pridd i’r blew gwreiddyn. Mae derbyn ïonau’n gallu gostwng potensial dŵr y gell.
Mae’r llwybr apoplast drwy waliau a bylchau, y llwybr symplast drwy cytoplasm a phlasmodesmata, a’r llwybr gwagolaidd yn croesi pilenni a gwagolion. Mae stribed Caspary endodermis yn rhwystro’r apoplast ac yn gorfodi dŵr a hydoddion i groesi pilen cyn cyrraedd sylem, gan ganiatáu dethol. Nid oes angen ATP i symud pob moleciwl dŵr.
Mae elfennau pibell sylem yn farw ac yn wag wrth aeddfedu, â muriau lignin cryf a phyllau ar gyfer llif ochrol. Mae llai o rwystrau pen yn galluogi colofn ddŵr barhaus. Ar doriad coesyn deu-gotyledon mae sylem i mewn a ffloem i allan mewn bwndeli; mewn TEM mae manylion wal/pilen yn fwy amlwg nag mewn cynllun pŵer isel.
Mae anweddu dŵr o furiau mesoffyl yn creu tyniant a photensial dŵr isel. Mae cydlyniad yn trosglwyddo’r tyniant ar hyd y golofn ddŵr ac adlyniad yn ei chynnal wrth y mur; mae lignin yn gwrthsefyll cwympo’r bibell. Dyma gydlyniad–tyniant: nid pwmp wrth ben y goeden sy’n defnyddio ATP i godi pob moleciwl.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dilynwch ddŵr o bridd i aer a nodwch lle mae pilen yn cael ei chroesi. Nid yw microsgop golau ar ei ben ei hun yn dangos cyfeiriad y llif.
Mewn iaith syml
Mae gwahaniaeth potensial dŵr, dethol yr endodermis a thyniant y ddeilen yn cysylltu’r llwybr.
Hunanwirio
Pam mae stribed Caspary yn bwysig i ddethol ïonau?
Dangos yr ateb
Mae’n rhwystro’r llwybr wal, felly rhaid i hydoddion groesi pilen â phroteinau cludo dethol.
Gweld diagramau
Non-woody dicot root section · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer dicot-root-section
Non-woody dicot root section · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Non-woody dicot stem section · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer dicot-stem-section
Non-woody dicot stem section · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Meinweoedd planhigion · micrograffau a welwyd
Cymharwch haenau’r ddeilen, canol cryno’r gwreiddyn, y bwndeli ailadroddus yn y coesyn a’r estyniadau mân ar arwyneb y gwreiddyn. Pa batrymau meinwe y gallwch eu hadnabod heb ychwanegu labeli?
Sbesimen A
Dilynwch o’r meinwe mwy rheolaidd, tebyg i golofnau, tua’r rhan fwy llac gyda bylchau mwy. Pa ranbarthau deilen y gallwch eu hadnabod, a ble mae’r wythïen?
Jon Houseman; source credit also names Matthew FordFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen B
Golwg fwy o’r un rhanbarth canolog
Dewch o hyd i’r rhanbarth fasgwlaidd cryno yn y canol. Pa drefniant y gallwch ei adnabod yno, a sut mae wedi’i leoli o’i gymharu â’r meinwe o’i gwmpas?
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell Wikimedia Commons · CC0
Sbesimen C
Sylwch ar y bwndeli ailadroddus o amgylch tu allan y toriad. Pa batrwm maent yn ei ffurfio, a beth sydd yn y canol eang?
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell Wikimedia Commons · CC0
Sbesimen D
Pa estyniadau mân sy’n ymestyn o arwyneb y gwreiddyn i’r pridd o’i gwmpas? Sut gallai llawer o estyniadau o’r fath effeithio ar gyswllt â dŵr pridd ac ïonau mwynol toddedig?
Josef SchlagheckenFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Ffotograffau ffynhonnell lleol heb eu newid · mae ffynhonnell y ddeilen yn cynnwys bar graddfa 0.2 mm; nid oes bar graddfa ar ddelweddau toriad y gwreiddyn na’r coesyn.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-plant-micrographs
Meinweoedd planhigion · micrograffau a welwyd
Cymharwch doriadau traws go iawn a ffotograff o arwyneb gwreiddyn. Rhoddir y rhywogaethau a chyfyngiadau gwelededd yn yr allwedd.
Sbesimen A · toriad traws deilen dicot
Dilynwch o’r meinwe mwy rheolaidd, tebyg i golofnau, tua’r rhan fwy llac gyda bylchau mwy. Pa ranbarthau deilen y gallwch eu hadnabod, a ble mae’r wythïen?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod deilen dicot mewn toriad traws. Mae meinwe palisâd hirgul o dan yr arwyneb uchaf; mae meinwe sbyngaidd fwy llac gyda bylchau aer tua’r arwyneb isaf; mae gwythïen ganolog i’w gweld. Nid yw sylem a ffloem unigol wedi’u datrys yn ddigon clir yma i’w labelu.
Cyfyngiadau: Ni nodir y rhywogaeth. Enghraifft o ddeicot yw hon, ond nid sbesimen sy’n benodol i rywogaeth.
Jon Houseman; source credit also names Matthew FordDicot leaf · Photomicrograph with a 0.2 mm scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen B · toriad traws gwreiddyn Ranunculus aeddfed
Golwg fwy o’r un rhanbarth canolog
Dewch o hyd i’r rhanbarth fasgwlaidd cryno yn y canol. Pa drefniant y gallwch ei adnabod yno, a sut mae wedi’i leoli o’i gymharu â’r meinwe o’i gwmpas?
Gwreiddyn Ranunculus (briallen) aeddfed yw hwn. Mae’r canol wedi’i chwyddo yn dangos y rhanbarth fasgwlaidd: mae sylem yn ffurfio breichiau canolog, gyda ffloem rhwng y breichiau. Nid oes labeli ar y ffotograff; ni thynnwyd ffiniau ar y sbesimen.
Cyfyngiadau: Mae’r canol yn gryno yn y ffrâm lawn ac mae’n haws archwilio’r breichiau yn y chwyddiad isod. Ni ddangosir bar graddfa (mae teitl y ffynhonnell yn rhoi 100×, nid graddfa sbesimen). Sbesimen go iawn o wreiddyn Ranunculus aeddfed yw hwn; peidiwch â chyffredinoli ei union olwg i bob gwreiddyn.
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryHerbaceous Dicot Root Mature Ranunculus (100x) · Source page describes radial vascular bundles.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC0
Sbesimen C · toriad traws coesyn Helianthus ifanc
Sylwch ar y bwndeli ailadroddus o amgylch tu allan y toriad. Pa batrwm maent yn ei ffurfio, a beth sydd yn y canol eang?
Coesyn dicot Helianthus (blodyn haul) llysieuol ifanc yw hwn. Mae ei fwndeli fasgwlaidd yn ffurfio cylch ger yr ymyl, o amgylch pith canolog mawr. Mae rhanbarthau sylem a ffloem unigol yn rhy fach i’w gwahaniaethu’n hyderus yn y ddelwedd ddi-label hon; defnyddiwch ddiagram i weld eu safleoedd cymharol mewn bwndel.
Cyfyngiadau: Mae’r ffynhonnell yn adnabod coesyn dicot llysieuol ifanc gyda meinwe fasgwlaidd cynradd. Ni ddangosir bar graddfa (mae teitl y ffynhonnell yn rhoi 40×, nid graddfa sbesimen). Nid yw rhanbarthau sylem a ffloem unigol wedi’u datrys yn ddigon da i’w labelu wrth adnabod.
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryHerbaceous Dicot Stem Young Helianthus (40x) · Transverse section of a young herbaceous dicot stem.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC0
Sbesimen D · blewflewiau gwreiddyn Cucurbita maxima
Pa estyniadau mân sy’n ymestyn o arwyneb y gwreiddyn i’r pridd o’i gwmpas? Sut gallai llawer o estyniadau o’r fath effeithio ar gyswllt â dŵr pridd ac ïonau mwynol toddedig?
Blewflewiau gwreiddyn yw’r estyniadau mân. Estyniadau o gelloedd epidermis y gwreiddyn ydynt; mae eu harwynebedd cyfunol mawr yn cynyddu’r cyswllt â dŵr pridd ac ïonau mwynol toddedig.
Cyfyngiadau: Mae’r ffotograff macro hwn yn dangos llawer o flewflewiau gwreiddyn yn erbyn pridd, nid strwythur mewnol na ffin un gell flewflew unigol. Ni ddarperir graddfa.
Josef SchlagheckenCucurbita maxima root hairs · Close-up photograph; no scale provided.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Ffotograffau ffynhonnell lleol heb eu newid · mae ffynhonnell y ddeilen yn cynnwys bar graddfa 0.2 mm; nid oes bar graddfa ar ddelweddau toriad y gwreiddyn na’r coesyn.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Trydarthiad ac addasiadau dailCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 29 (l, ll)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae golau’n aml yn agor stomata; mae gwres yn cynyddu anweddiad; mae gwynt yn tynnu’r haen aer llaith, ac mae lleithder uchel yn lleihau’r graddiant anwedd dŵr. Gall straen dŵr gau stomata hyd yn oed mewn golau. Mae’r effaith yn dibynnu ar yr amodau eraill.
Mae gan forwellt xeroffytig ddail rholiedig, stomata mewn pantiau, blew a chwtigl i ddal aer llaith a lleihau colli dŵr. Mae lili ddŵr hydroffytig â dail arnofiol, bylchau aer ar gyfer hynofedd a stomata ar yr wyneb uchaf agored; nid yw’r wyneb isaf o dan ddŵr yr un arwyneb cyfnewid ag mewn deilen tir. Defnyddiwch sleidiau i gysylltu trefniant meinweoedd â’r amgylchedd.
Mae potomedr yn mesur derbyn dŵr, nid colli dŵr yn uniongyrchol: defnyddir rhywfaint ar gyfer twf a metaboledd. Torrwch y gangen o dan ddŵr, llenwch y system heb swigod a seliwch gysylltiadau. Cofnodwch bellter swigen dros amser; cyfaint = πr² × pellter capilari, a chyfradd = cyfaint ÷ amser. Cadwch arwynebedd deilen, tymheredd a golau’n gyson wrth amrywio un ffactor. Defnyddiwch y gronfa i ailosod y swigen, ailadroddwch, a gwiriwch ollyngiadau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Os yw’r cyfeintiau a’r arwynebeddau deilen yn wahanol, safonwch y gyfradd fesul arwynebedd. Nid yw potomedr â gollyngiad yn rhoi mesuriad dilys.
Mewn iaith syml
Mae trydarthiad yn adlewyrchu’r amgylchedd, agoriad stomata ac addasiad y ddeilen.
Hunanwirio
Beth yw prif gyfyngiad galw darlleniad potomedr yn ‘gyfradd trydarthiad’?
Dangos yr ateb
Mae’n mesur derbyn dŵr, a gall rhywfaint o’r dŵr a dderbynnir gael ei ddefnyddio yn y planhigyn yn hytrach na’i golli drwy drydarthiad.
Trawsleoli a’r dystiolaeth dros lif màsCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 29 (m, n)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae elfennau tiwb hidlo ffloem yn fyw, heb gnewyllyn wrth aeddfedu, â phlatiau hidlo tyllog. Mae celloedd cydymaith â niwclysau a llawer o fitocondria yn cefnogi llwytho. Mae TEM yn dangos cysylltiadau a manylion cellog; mewn microsgop golau mae lleoliad ffloem o fewn bwndel yn nodwedd bwysig.
Ffynhonnell yw meinwe sy’n allforio swcros, fel deilen ffotosynthetig; sinc yw meinwe sy’n ei ddefnyddio neu storio, fel gwreiddyn tyfu neu ffrwyth. Gall rôl organ newid gyda’r tymor. Mewn llif màs, llwytho swcros yn gostwng potensial dŵr y ffloem; mae dŵr yn mynd i mewn o’r sylem ac yn codi gwasgedd. Mae dadlwytho yn y sinc a cholli dŵr yn gostwng gwasgedd, gan greu llif swmp o’r ffynhonnell i’r sinc. Gall tiwbiau gwahanol gludo i gyfeiriadau gwahanol.
Roedd damcaniaeth trydarthiad yn cysylltu symud hydoddion â llif dŵr, ond nid yw llif unffordd sylem yn egluro pob patrwm ffloem. Mae’r ddamcaniaeth llinynnau cytoplasm yn cynnig symud drwy cytoplasm byw, ond nid yw’n egluro holl gyfraddau’r cludiant. Mae llif màs yn rhagfynegi graddiant gwasgedd, ond mae llwytho a dadlwytho gweithredol a threfniant cymhleth y planhigyn yn gofyn am fodel mwy na phibell syml.
Mae stilet llyslau sy’n tapio ffloem yn darparu sampl o sudd dan wasgedd. Mae labelu CO₂ â charbon ymbelydrol ac awtoradiograffau’n olrhain cynhyrchion ffotosynthesis i sinciau. Mae’r rhain yn dystiolaeth lleoliad, cyfeiriad a gwasgedd, nid prawf bod pob cam yn oddefol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Gwahaniaethwch ffynhonnell/sinc oddi wrth ‘top/gwaelod’. Defnyddiwch yr arbrawf i esbonio pa ragfynegiad mae’n ei gefnogi a pha gyfyngiad sydd arno.
Mewn iaith syml
Mae llwytho a dadlwytho siwgr’n creu’r amodau ar gyfer llif màs.
Hunanwirio
Pam mae llwytho swcros yn gallu codi gwasgedd yn y ffloem?
Dangos yr ateb
Mae’n gostwng potensial dŵr, felly mae dŵr yn mynd i mewn drwy osmosis ac yn codi’r gwasgedd hydrostatig.
Dulliau maeth a threulioCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 30 (a, b, c, ch, d, dd); tudalen argraffedig 31 (e, f)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae awtotroff yn gwneud cyfansoddion organig o ffynonellau anorganig: ffotoawtotroffau’n defnyddio golau a chemoawtotroffau’n defnyddio egni o ocsidio sylweddau anorganig. Mae heterotroff yn cael deunydd organig gan organebau eraill. Mae saprotroff yn secretu ensymau i ddeunydd marw ac yn amsugno cynhyrchion hydawdd; mae parasit yn cael maeth gan letywr byw; mae maeth holosöig yn cynnwys cymryd bwyd i mewn, treulio, amsugno a chymathu.
Mae Amoeba yn ffagocytosio bwyd i wagolyn ac yn ei dreulio â lysosomau. Mae gan Hydra geudod â’r un agoriad ar gyfer bwyd a gweddillion, gyda threulio allgellol ac yna mewngellol. Mae tiwb treulio arbenigol â dau agoriad yn galluogi llif unffordd a rhanbarthau ar gyfer prosesau gwahanol.
Mewn omnifor dynol, mae ceg â dannedd ac amylas poer, oesoffagws â pheristalsis, stumog asidig â proteas, a choluddyn bach ar gyfer treulio ac amsugno. Mae amylas yn gwneud maltos o startsh, maltas yn gwneud glwcos, proteasau yn gwneud peptidau ac asidau amino, a lipas yn hydrolysu triglyseridau. Mae bustl yn emwlsio ac yn helpu niwtraleiddio; nid ensym ydyw.
Mae’r dwodenwm yn derbyn bustl a sudd pancreatig alcalïaidd; mae’r ilewm â fili, microfili, epitheliwm tenau, capilarïau a lactealau. Mae cludiant actif/cydgludiant a thrledu cynorthwyedig yn cyfrannu at amsugno siwgrau ac asidau amino; mae llawer o lipid yn symud drwy’r lymff. Ar sleid, cysylltwch fili a’r epitheliwm â’r arwyneb amsugno. Mae ensymau’n gofyn am pH a thymheredd priodol, nid yr un amodau ym mhob rhan o’r tiwb.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cysylltwch swbstrad → ensym → cynnyrch → safle → amodau. Gwahaniaethwch amsugno i waed oddi wrth gymathu i foleciwlau’r corff.
Mewn iaith syml
Mae maeth yn disgrifio’r ffynhonnell; mae treulio’n gwneud cynhyrchion sy’n gallu cael eu hamsugno.
Hunanwirio
Pam nad yw bustl yn ensym treulio?
Dangos yr ateb
Mae’n emwlsio braster yn ddiferion ac yn helpu niwtraleiddio, ond nid yw ei hun yn catalyddu hydrolysis bondiau ester.
Gweld diagramau
System dreulio dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer digestive-system
System dreulio dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
AY geg
BOesoffagws
CAfu
DCodenn y bustl
EStumog
FPancreas
GDwodenwm
HIlewm
IColon
JRectwm
KAnws
LChwarennau poer
MDwythell y bustl
Meinweoedd anifeiliaid · micrograffau a welwyd
Cymharwch y bylchau agored a’r band cynhaliol crwm; yna archwiliwch y waliau pibellau gwaed mwy trwchus a theneuach, y celloedd leinin tal a’r proffiliau crwn ailadroddus. Pa batrymau meinwe y gallwch eu hadnabod o’r trefniant gweladwy yn unig?
Sbesimen A
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa strwythurau y gallwch eu hadnabod yn y toriad tenau hwn?
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityFfynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B
Cymharwch y celloedd niferus golau siâp disg â’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor ger y canol. Pa fath o gell goch a pha gell wen sy’n weladwy?
EchinaceapallidaFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen C
Archwiliwch y gell waed wen amlwg sydd wedi’i lliwio’n borffor. Pa siâp sydd i’w niwclews sydd wedi’i liwio’n dywyll?
Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-docFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Sbesimen D
Cymharwch y gell amlwg â’r celloedd coch o’i chwmpas. Beth rydych yn ei arsylwi am ei rhanbarth canolog tywyll a faint o cytoplasm sydd o’i chwmpas?
El*FalafFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Sbesimen E
Chwiliwch am y bylchau aer ailadroddus a phroffil y llwybr anadlu mwy yn eu plith. Pa nodweddion sy’n awgrymu rhanbarth cyfnewid nwyon?
Yale Rosen; uploaded to Wikimedia Commons by CFCFFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0
Sbesimen F
Dilynwch y wal gynhaliol grwm a’r leinin fewnol. Pa gyfuniad o feinweoedd sy’n helpu i adnabod y toriad llwybr anadlu hwn?
MagscopeFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen G
Cymharwch broffiliau’r ddwy bibell waed gyfagos. Pa wal sydd yn fwy trwchus ac yn fwy crwn, a pha lwmen sy’n ymddangos yn llai rheolaidd agored?
FishtailBobFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen H
Archwiliwch y celloedd leinin tal, eu niwclysau hirgrwn ac un rhanbarth golau yn y leinin. Pa drefniant epithelaidd a ddangosir?
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Sbesimen I
Dewch o hyd i broffiliau crwn a hirgrwn sy’n ailadrodd. Cymharwch bob lwmen â’r cylch o gelloedd leinin o’i gwmpas.
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Ffotograffau ffynhonnell heb eu newid · dim ond delwedd ffynhonnell y tracea sy’n cynnwys bar graddfa 500 μm; mae gan y TEM cell ei far 500 nm ei hun · nid oes bar graddfa na graddfa sbesimen yn y delweddau eraill.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Nid yw’r ffotograff leinin perfedd wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm. Mewn toriadau ar wahân, mae chwarennau Brunner yn y dwodenwm yn yr isfwcosa, tra bo clytiau Peyer yr ilewm pellaf yn agregau lymffoid; nid yw’r gymhariaeth anatomegol hon yn nodwedd a sefydlwyd gan y ffotograff.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-body-micrographs
Meinweoedd anifeiliaid · micrograffau a welwyd
Mae ffotograffau ffynhonnell go iawn yn dangos maes ysgyfaint, wal tracea, toriadau traws rhydweli a gwythïen, leinin perfedd mamalaidd, tiwbynnau aren, celloedd gwaed a TEM cell bronciol mewn toriad tenau.
Sbesimen A · TEM cell glwb bronciol mamalaidd
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa strwythurau y gallwch eu hadnabod yn y toriad tenau hwn?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhan o’r niwclews, y reticwlwm endoplasmig garw a’r mitocondria yng nghytoplasm cell glwb (Clara) bronciol mamalaidd. Mae bar graddfa 500 nm i’w weld; mae ffin gyfan y gell y tu allan i’r ffrâm hon.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi’r mamal nac yn sefydlu statws iechyd y rhoddwr. Dim ond rhan o’r gell a ddangosir; nid yw amlinelliad cyflawn y gell na’r bilen arwyneb yn bresennol.
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityClara cell lung - TEM · Mammalian lung TEM collection. Source provenance: Dartmouth Electron Microscope Facility.Ffynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B · taeniad gwaed dynol
Cymharwch y celloedd niferus golau siâp disg â’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor ger y canol. Pa fath o gell goch a pha gell wen sy’n weladwy?
Erythrocytau (celloedd coch y gwaed) yw’r celloedd golau niferus. Niwtroffil yw’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor, a adnabyddir wrth ei niwclews segmentog.
Cyfyngiadau: Mae’r maes bach di-label hwn yn cynnwys erythrocytau a niwtroffil, nid lymffocyt. Ni ddangosir bar graddfa.
EchinaceapallidaBlood-neutrophil1 · Wright-stained human peripheral blood smear.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen C · niwtroffil mewn taeniad gwaed
Archwiliwch y gell waed wen amlwg sydd wedi’i lliwio’n borffor. Pa siâp sydd i’w niwclews sydd wedi’i liwio’n dywyll?
Niwtroffil ydyw. Mae’r niwclews gweladwy wedi’i segmentu’n sawl llabed; mae erythrocytau cyfagos yn rhoi cyd-destun, nid cyfeirnod graddfa.
Cyfyngiadau: Micrograff bach wedi’i fframio’n dynn; dim ond rhan o’r taeniad o’i gwmpas sy’n weladwy. Ni roddir bar graddfa na graddfa sbesimen.
Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-docNeutrophil in a blood smear · Derivative image; source page credits the original image and derivative work.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Sbesimen D · lymffocyt mewn taeniad gwaed dynol
Cymharwch y gell amlwg â’r celloedd coch o’i chwmpas. Beth rydych yn ei arsylwi am ei rhanbarth canolog tywyll a faint o cytoplasm sydd o’i chwmpas?
Lymffocyt dynol yw’r gell. Mae ganddi niwclews tywyll crwn amlwg a chylch cul o cytoplasm. Nid yw’r ffynhonnell yn nodi statws iechyd y rhoddwr.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ddelwedd yn cynnwys bar graddfa. Nid yw’r ffynhonnell yn darparu statws iechyd na diagnosis y rhoddwr.
El*FalafLY 24909 · Stained light micrograph; no scale bar provided.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Sbesimen E · maes ysgyfaint mamalaidd
Chwiliwch am y bylchau aer ailadroddus a phroffil y llwybr anadlu mwy yn eu plith. Pa nodweddion sy’n awgrymu rhanbarth cyfnewid nwyon?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod alfeoli o amgylch bronciolyn terfynol. Mae’r bylchau alfeolaidd agored a’r septa tenau rhyngddynt yn dangos meinwe ysgyfaint wedi’i rhannu’n fân o amgylch llwybr anadlu.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth y sbesimen. Nid yw’r maes hwn yn cefnogi diagnosis na maint wedi’i fesur; nid oes bar graddfa i’w weld.
Yale Rosen; uploaded to Wikimedia Commons by CFCFNormal lung (3660695207) · Source description: normal alveoli surrounding a terminal bronchiole; 1012 × 679 px, no scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0
Sbesimen F · toriad traws tracea mamalaidd
Dilynwch y wal gynhaliol grwm a’r leinin fewnol. Pa gyfuniad o feinweoedd sy’n helpu i adnabod y toriad llwybr anadlu hwn?
Toriad tracea mamalaidd ar chwyddiad isel yw hwn: mae’r cylch cartilag hyalin llydan, y leinin golofnog ciliedig ffug-haenedig fewnol a’r chwarennau isfwcosaidd yn helpu i’w adnabod. Mae gan ddelwedd wreiddiol y ffynhonnell ei far graddfa 500 μm ei hun.
Cyfyngiadau: Mae’r ffynhonnell yn nodi mamal, ond nid rhywogaeth. Mae’r olygfa hon yn dangos rhan grwm o’r wal yn hytrach na chylch cyflawn. Mae’r bar graddfa 500 μm yn rhan o ddelwedd wreiddiol heb ei newid; ni ychwanegwyd labeli na graddfa.
MagscopeTrachea (mammal) histology cross-section, low mag · Original PNG, 1680 × 1050 px; original 500 μm scale bar retained unchanged.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen G · toriadau traws rhydweli a gwythïen
Cymharwch broffiliau’r ddwy bibell waed gyfagos. Pa wal sydd yn fwy trwchus ac yn fwy crwn, a pha lwmen sy’n ymddangos yn llai rheolaidd agored?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhydweli a gwythïen mewn toriad traws. Mae gan y rhydweli wal gyhyrol fwy trwchus ac amlinelliad mwy crwn; mae gan y wythïen â wal deneuach lwmen llai rheolaidd sy’n edrych yn rhannol wedi cwympo yn y maes hwn.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi rhywogaeth na safle anatomegol. Maes bach heb far graddfa yw hwn; cymharwch batrymau’r waliau yn unig, nid dimensiynau’r pibellau.
FishtailBobArteryVeinCS · Source title and description identify the paired artery/vein field; 640 × 480 px, no scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen H · leinin perfedd mamalaidd
Archwiliwch y celloedd leinin tal, eu niwclysau hirgrwn ac un rhanbarth golau yn y leinin. Pa drefniant epithelaidd a ddangosir?
Mae ffynhonnell Berkshire yn adnabod maes epitheliwm colofnog syml perfedd mamalaidd. Mae celloedd tal a rhanbarth celloedd gobled golau i’w gweld. Nid yw’r ffotograff wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm, felly ni ellir gwahaniaethu rhwng y rhanbarthau hyn o’r ddelwedd.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth na rhanbarth penodol o’r perfedd; ni ddangosir wal gyfan y coluddyn na bar graddfa. Mewn toriadau ar wahân, gall y dwodenwm ddangos chwarennau Brunner yn yr isfwcosa, tra gall yr ilewm pellaf ddangos clytiau Peyer. Nid nodwedd a adnabuwyd yn y ffotograff hwn yw’r gymhariaeth anatomegol hon.
Berkshire Community College Bioscience Image LibrarySimple Columnar Epithelium: Cross Section (Mammalian Gut) · Source image 27854452128; 3264 × 1840 px, unmodified local copy, no scale bar.Ffynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Sbesimen I · tiwbynnau aren famalaidd
Dewch o hyd i broffiliau crwn a hirgrwn sy’n ailadrodd. Cymharwch bob lwmen â’r cylch o gelloedd leinin o’i gwmpas.
Mae’r ffynhonnell yn adnabod tiwbynnau aren famalaidd. Mae eu celloedd epithelaidd ciwboidaidd yn amgylchynu lumens gweladwy. Maes tiwbynnau aren go iawn yw hwn, nid toriad aren gyfan.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth. Nid yw’r maes a ffotograffwyd yn dangos neffron cyfan na glomerwlws wedi’i ddatrys yn glir; ni ddangosir bar graddfa.
Berkshire Community College Bioscience Image LibrarySimple Cuboidal Epithelium: Cross Section (Mammalian Kidney Tubule) · Source image 39914418360; 3264 × 1840 px, unmodified local copy, no scale bar.Ffynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Ffotograffau ffynhonnell heb eu newid · dim ond delwedd ffynhonnell y tracea sy’n cynnwys bar graddfa 500 μm; mae gan y TEM cell ei far 500 nm ei hun · nid oes bar graddfa na graddfa sbesimen yn y delweddau eraill.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Nid yw’r ffotograff leinin perfedd wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm. Mewn toriadau ar wahân, mae chwarennau Brunner yn y dwodenwm yn yr isfwcosa, tra bo clytiau Peyer yr ilewm pellaf yn agregau lymffoid; nid yw’r gymhariaeth anatomegol hon yn nodwedd a sefydlwyd gan y ffotograff.
Cymhariaeth anatomegol (heb ei chasglu o’r ffotograff ffynhonnell): OpenStax · small and large intestines.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Deiet, dannedd a pharasitiaidCraidd
Cwmpas: Craidd · UG Uned 2; tudalen argraffedig 31 (ff, g)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae llysysyddion yn aml â dannedd malu eang a bwlch rhwng blaenddannedd a molars; mae cigysyddion â chŵn amlwg a charnasialau torri. Mae adeiledd penglog, cymal gên a chynnig yn adlewyrchu’r deiet, ond ni ddylid dyfalu deiet o un dant yn unig. Mae omniforau â chymysgedd nodweddion.
Nid yw mamolion yn cynhyrchu cellulase eu hunain. Mae cnoi cil yn cynnwys micro-organebau symbiotig sy’n eplesu seliwlos yn y rwmen i gynhyrchion fel asidau brasterog cyfnewidiol. Mae ailgnoi’n cynyddu arwynebedd; mae adrannau’r stumog a symud bwyd yn galluogi eplesu a threulio dilynol. Mae’r microbau’n cael cynefin a bwyd, a’r mamolyn’n cael maeth.
Mae Taenia yn endoparasit y coluddyn, â scolex ar gyfer ymlyniad, tegwment ar gyfer amsugno bwyd wedi’i dreulio, dim tiwb treulio, a llawer o segmentau atgenhedlol. Defnyddiwch sbesimen i adnabod scolex a phroglotidau; nid pob rhywogaeth sydd â’r un bachau. Mae Pediculus yn ectoparasit â chrafangau i lynu wrth flew a rhannau ceg i fwydo ar waed. Mae’n symud rhwng gwesteiwyr drwy gyswllt priodol; mae’r addasiadau’n benodol i’w ffordd o fyw.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cymharwch leoliad, maeth, ymlyniad ac atgenhedlu Taenia a Pediculus, yn hytrach na defnyddio’r un addasiad ar gyfer pob parasit.
Mewn iaith syml
Mae treuliad ac adeiledd bwydo’n adlewyrchu’r ffynhonnell fwyd a’r ffordd o fyw.
Hunanwirio
Pam nad oes angen tiwb treulio ar Taenia oedolyn?
Dangos yr ateb
Mae’n byw ymysg cynhyrchion treulio’r lletywr ac yn eu hamsugno drwy’r tegwment.
Gweld diagramau
Dannedd dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer dentition
Dannedd dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
ADant blaen
BDant llygad
CBla-chewyn
DChewyn
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.

Cemiosmosis a chludwyr electronauCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 33 (a, b, c, ch)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae cadwyn cludo electronau yn trosglwyddo electronau trwy gludwyr olynol mewn pilen. Mae'r egni a ryddheir yn pwmpio H⁺ i greu graddiant electrocemegol. Wrth i H⁺ ddychwelyd drwy ATP synthetas, mae'r ensym yn cysylltu ADP a Pi i wneud ATP. Cemiosmosis yw cysylltu'r graddiant protonau â synthesis ATP; nid electronau sy'n llifo drwy'r ATP synthetas.
Mewn mitocondrion mae'r gadwyn yn y bilen fewnol: pwmpio o'r matrics i'r gofod rhyngbilennol, yna dychwelyd i'r matrics. Mewn cloroplast mae'r bilen thylacoid yn gwahanu stroma a lwmen: mae protonau'n cronni yn y lwmen ac yn dychwelyd i'r stroma. Mae angen pilen gyfan sy'n dal y graddiant. Gall golau gyffroi electronau mewn cloroffyl; mewn resbiradaeth daw'r electronau egniol o gludwyr rhydwythol.
Mae'r fanyleb yn gofyn deall trefniant cludwyr a phympiau, nid cofio pob enw protein. Mae dadhydrogenas yn tynnu hydrogen o swbstrad ac yn ei drosglwyddo i dderbynnydd. Gall DCPIP, methylen glas neu gyfansoddyn tetrasoliwm ddangos rhydwytho drwy newid lliw. Cymharwch feinwe fyw â rheolydd wedi'i ferwi, cadwch fàs, cyfaint, tymheredd ac amser yn gyson, a rheolwch fynediad ocsigen sy'n gallu ailocsidio'r dangosydd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Labelwch y ddwy ochr o'r bilen, cyfeiriad pwmpio H⁺ a chyfeiriad dychwelyd. Mae dadliwio derbynnydd artiffisial yn dystiolaeth trosglwyddo electronau, nid mesuriad uniongyrchol ATP.
Mewn iaith syml
Mae electronau'n darparu egni i greu graddiant H⁺ sy'n gyrru ATP synthetas.
Hunanwirio
Pam mae pilen sy'n gollwng protonau yn lleihau cynhyrchu ATP?
Dangos yr ateb
Mae H⁺ yn dychwelyd heb basio drwy ATP synthetas, gan wasgaru'r graddiant a lleihau'r egni sydd ar gael i'r ensym.
Golau, pigmentau a ffotolysisCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 34 (a, b); tudalen argraffedig 35 (c, ch, d, dd, e)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae cloroplast yn drawsddygiadur egni golau i egni cemegol. Mae'r amlen, grana/thylacoidau a stroma yn gwahanu'r adweithiau; mae cloroplastau'n niferus mewn meinweoedd ffotosynthetig ond nid ym mhob cell blanhigyn. Mae cloroffyl a phigmentau ategol yn amsugno tonfeddi gwahanol ac yn trosglwyddo egni i ganolfan adwaith. Mae sbectrwm amsugno yn wahanol i sbectrwm gweithredu cyfradd ffotosynthesis.
Mewn llif anghylchol, mae ffotosystem II yn cyffroi electronau; mae ffotolysis dŵr yn eu disodli ac yn rhyddhau H⁺ ac O₂. Mae electronau'n pasio drwy gludwyr sy'n cyfrannu at y graddiant protonau, yna ffotosystem I yn eu hailgyffroi. Mae NADP yn cael ei rhydwytho ar ochr y stroma. Mae llif anghylchol yn cynhyrchu ATP, NADP rhydwythol ac ocsigen; daw'r ocsigen o ddŵr, nid o CO₂.
Mewn ffotoffosfforyleiddiad cylchol, mae electronau ffotosystem I yn dychwelyd i'r gadwyn ac yn cynhyrchu ATP ychwanegol drwy'r graddiant. Nid yw'r llwybr hwn ar ei ben ei hun yn rhydwytho NADP nac yn rhyddhau O₂. Mae'r cymhareb ATP i NADP rhydwythol yn bwysig i'r cam carbon.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dilynwch electron, proton ac egni fel tri llwybr cysylltiedig ond gwahanol. Peidiwch â disgrifio 'adweithiau tywyll' fel adweithiau sy'n digwydd yn y nos yn unig.
Mewn iaith syml
Mae'r adweithiau golau'n cyflenwi ATP a phŵer rhydwythol i adeiladu moleciwlau organig.
Hunanwirio
Pa gynhyrchion nad ydynt yn cael eu gwneud gan lif cylchol ar ei ben ei hun?
Dangos yr ateb
NADP rhydwythol ac ocsigen; mae'r llwybr cylchol yn darparu ATP.
Cylch Calvin a ffactorau cyfyngolCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 35 (f, ff, g, ng, h)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Yn y stroma mae rubisco yn cysylltu CO₂ â RuBP pum carbon; mae'r cynnyrch ansefydlog yn rhannu'n ddau GP tri charbon. Defnyddir ATP a NADP rhydwythol i wneud TP. Mae'r rhan fwyaf o TP yn adfywio RuBP, gyda defnydd ATP; mae rhywfaint yn gadael i adeiladu carbohydradau, lipidau ac, ar ôl derbyn nitrogen, asidau amino.
Ar gyfer tri CO₂ mae chwe GP yn dod yn chwe TP; mae pum TP yn adfywio tri RuBP ac un TP net yn gadael. Mae chwe NADP rhydwythol a naw ATP yn cael eu defnyddio yn y model hwn. Nid yw pob TP yn troi'n glwcos, ac ni ellir parhau i sefydlogi CO₂ heb adfywio RuBP.
Gall golau, crynodiad CO₂ neu dymheredd gyfyngu'r gyfradd. Mae cynyddu un ffactor yn helpu dim ond tra bo hwnnw'n cyfyngu; mae lefel wastad yn awgrymu cyfyngiad arall. Mae tymheredd uchel iawn yn gallu niweidio ensymau a chau stomata. Mae nitrogen yn angenrheidiol i asidau amino a phigmentau, a magnesiwm yn rhan o gloroffyl. Gall diffyg N leihau twf a melynu dail, a diffyg Mg achosi clorosis; nid yw pob deilen felen yn ddiagnosis unigryw o un diffyg.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cyfrifwch garbon ar bob cam: 3 × 5 + 3 × 1 = 6 × 3. Dehonglwch gyfres graffiau ffactorau cyfyngol yn ôl yr amodau a roddir.
Mewn iaith syml
Mae ATP a NADP rhydwythol yn galluogi sefydlogi carbon ac adfywio'r derbynnydd.
Hunanwirio
Pam rhaid adfywio RuBP?
Dangos yr ateb
Mae RuBP yn derbyn CO₂; heb ei adfywio byddai'r cylch yn defnyddio'r derbynnydd ac yn stopio.
Pigmentau, cyfradd a maetholion planhigionCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Echdynnwch bigmentau a gosodwch smotyn bach ar linell bensil uwchlaw lefel y toddydd. Cadwch y siambr wedi'i chau, peidiwch â boddi'r smotyn, a marciwch ffrynt y toddydd ar unwaith. Rf = pellter canol pigment ÷ pellter ffrynt toddydd, o'r un llinell gychwyn. Mae pigment 30 mm a ffrynt 60 mm yn rhoi Rf 0.50. Mae Rf yn dibynnu ar y toddydd a'r cyfrwng; nid enw pigment sicr heb safon addas.
I fesur cyfradd ffotosynthesis, defnyddiwch gyfaint ocsigen dros amser neu ddangosydd addas wedi'i raddnodi. Mae cyfrif swigod yn llai manwl oherwydd bod eu maint yn amrywio. Wrth amrywio golau, rheolwch dymheredd, CO₂, maint y planhigyn ac amser ymgynefino; gall pellter lamp hefyd newid gwres. Defnyddiwch reolydd a chofiwch fod resbiradaeth hefyd yn defnyddio ocsigen.
I ymchwilio i N a Mg, tyfwch blanhigion tebyg mewn hydoddiant cyflawn ac mewn hydoddiannau heb un ïon penodol. Cadwch olau, tymheredd, pH, cyfaint, oedran a'r ïonau eraill yn gyson; defnyddiwch ailadroddiadau. Cofnodwch dwf, màs sych neu ddail a symptomau dros amser. Mae rheolydd cyflawn yn helpu gwahaniaethu diffyg penodol oddi wrth amodau tyfu gwael.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dilynwch asesiad risg toddyddion fflamadwy. Nid yw darllen am gromatograffaeth yn disodli gwneud a chofnodi'r gwaith dan oruchwyliaeth.
Mewn iaith syml
Mae pob ymchwiliad yn defnyddio mesur addas, rheolyddion ac amodau cyson.
Hunanwirio
Beth yw Rf pigment sydd wedi teithio 21 mm pan fo'r toddydd wedi teithio 70 mm?
Dangos yr ateb
21 ÷ 70 = 0.30; nid oes uned.
Resbiradaeth a chyllidebau egniCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 36 (a, b, c, ch); tudalen argraffedig 37 (d, dd)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae resbiradaeth yn rhyddhau egni o swbstradau i ailffurfio ATP. Yn y cytoplasm, mae glycolysis yn ffosfforyleiddio glwcos, yn rhannu'r moleciwl ac yn cynhyrchu dau pyruvate: dau ATP net a dau NAD rhydwythol fesul glwcos. Yn y matrics, mae'r adwaith cyswllt yn dadgarbocsyleiddio ac yn dadhydrogenu pyruvate i acetyl-CoA, gan greu dau CO₂ a dau NAD rhydwythol fesul glwcos.
Mae acetyl-CoA yn ymuno â derbynnydd pedwar carbon yng nghylch Krebs; mae adweithiau'n adfywio'r derbynnydd. Fesul glwcos mae'r cylch yn rhoi pedwar CO₂, chwe NAD rhydwythol, dau FAD rhydwythol a dau ATP. Mae'r cludwyr yn rhoi electronau i'r gadwyn ar y bilen fewnol. Ocsigen yw'r derbynnydd electronau terfynol, ac mae'n ffurfio dŵr gyda H⁺. Heb ocsigen ni ellir cynnal ailocsidio'r cludwyr drwy'r gadwyn.
Defnyddiwch y cynnyrch ATP fesul cludydd a roddir mewn cwestiwn. Os rhoddir 3 ATP fesul NAD rhydwythol a 2 fesul FAD, mae'r model damcaniaethol yn rhoi 10 × 3 + 2 × 2 + 4 = 38 ATP. Nid yw 38 yn fesuriad cyffredinol: mae cymarebau, cludiant a gwennol electronau'n effeithio ar gynnyrch gwirioneddol. Mae lipidau'n cael eu hydrolysu; mae glyserol yn cysylltu â glycolysis ac asidau brasterog yn darparu acetyl-CoA. Mae dadamineiddio asidau amino yn caniatáu defnyddio'u hasgwrn cefn carbon.
Heb ocsigen, mae mamolion yn rhydwytho pyruvate i lactad i adfywio NAD; mae burum yn ffurfio ethanal a CO₂, yna ethanol gan adfywio NAD. Dim ond ATP glycolysis sy'n cael ei gynnal. Mewn ymchwiliad burum, mesurwch CO₂ dros amser, amrywiwch un ffactor megis tymheredd neu swbstrad, a rheolwch grynodiad burum, cyfaint, pH ac ocsigen. Defnyddiwch reolydd heb swbstrad a gwiriwch ollyngiadau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Nodwch safle, colli carbon, rhydwytho cludwyr a ffurfio ATP ar bob cam. Mae mwy o swigod yn fesur llai sicr na chyfaint nwy wedi'i fesur.
Mewn iaith syml
Mae ocsidio swbstrad a chadwyn electronau'n cysylltu egni cemegol â synthesis ATP.
Hunanwirio
Pam mae eplesu'n gallu cynnal glycolysis?
Dangos yr ateb
Mae'n ailocsidio NAD rhydwythol i NAD, fel bod NAD ar gael i dderbyn hydrogen eto mewn glycolysis.
Tyfu, staenio a chyfrif bacteriaCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 38 (a, b, c, ch)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Gall bacteria fod yn gocysau crwn, bacilau gwialen neu ffurfiau troellog. Mewn staen Gram, paratowch smear addas, defnyddiwch fioled grisial ac ïodin, dadliwiwch a gwrthstaeniwch yn ôl protocol y ganolfan. Mae haen peptidoglycan drwchus Gram-positif yn cadw fioled; mae Gram-negatif â haen deneuach a philen allanol yn ymddangos pinc ar ôl gwrthstaen. Nid yw lliw'n pennu rhywogaeth.
Mae cyfrwng maethol yn darparu gofynion twf. Mae agar yn gyfrwng solet i arsylwi cytrefi ar wahân; mae potes yn gyfrwng hylifol i dyfu diwylliant, ond nid yw ei gymylogrwydd yn gyfrif hyfyw uniongyrchol. Mae techneg aseptig yn lleihau halogiad: offer a chyfrwng di-haint, trosglwyddo gyda chyfarpar sterileiddiedig, cyfyngu amlygiad a chau'r cynhwysydd yn ôl protocol. Dilynwch amodau deori, selio a gwaredu'r ganolfan; peidiwch ag agor platiau wedi'u deori neu dyfu samplau anhysbys gartref. Mae'r gromlin swp â chyfnod oedi, twf esbonyddol, cyfnod llonydd a dirywiad oherwydd maetholion cyfyngol a chynhyrchion gwastraff.
Mae cyfrif hyfyw yn cyfrif cytrefi a all dyfu, nid pob cell unigol. Gwnewch wanhau cyfresol â chyfeintiau a chymysgu cyson, platiwch gyfaint hysbys a defnyddiwch ystod cytrefi cyfrifadwy. CFU cm⁻³ = nifer cytrefi ÷ (gwanediad × cyfaint a blatiwyd mewn cm³). Mae 40 cytref o 0.1 cm³ ar wanhad 10⁻⁴ yn rhoi 4.0 × 10⁶ CFU cm⁻³. Gall clwstwr o gelloedd roi un cytref.
Cymharwch laeth ffres a llaeth wedi suro â'r un protocol, ailadroddiadau a rheolydd cyfrwng di-haint. Mae oedran, storio a math y llaeth yn newidynnau dryslyd; nid yw mwy o CFU yn profi enw'r microb nac achos clefyd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dangoswch y ffactor gwanhau a'r cyfaint platio yn y cyfrifiad. Defnyddiwch y canlyniadau a welwyd, nid cytrefi disgwyliedig.
Mewn iaith syml
Mae staenio a chyfrif hyfyw yn rhoi gwahanol fathau o dystiolaeth am facteria.
Hunanwirio
Pam nad yw 50 cytref bob amser yn golygu 50 cell yn y sampl wreiddiol?
Dangos yr ateb
Gall sawl cell mewn clwstwr greu un cytref, a dim ond y celloedd a all dyfu yn yr amodau sy'n cael eu cyfrif.
Poblogaethau a samplu cynefinoeddCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 39 (a, b); tudalen argraffedig 40 (c, ch, d, dd, e)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Newid poblogaeth = genedigaethau + mewnfudo − marwolaethau − allfudo. Gall twf esbonyddol ddigwydd pan fo adnoddau'n helaeth; mewn twf logistig mae'r gyfradd yn gostwng wrth nesáu at gapasiti cludo. Mae capasiti'n newid gydag amodau, nid rhif sefydlog i bob cynefin. Mae cystadleuaeth, clefyd ac ysglyfaethu yn aml yn ddwysedd-ddibynnol; gall tywydd eithafol effeithio heb ddibynnu'n uniongyrchol ar ddwysedd.
Ar gyfer organebau digoes neu araf, defnyddiwch gwadratau â chyfesurynnau ar hap i amcangyfrif nifer, amlder neu orchudd. Mae amlder yn gyfran samplau sy'n cynnwys rhywogaeth; nid nifer unigolion ydyw. Defnyddiwch drawslun llinell neu wregys i ymchwilio i newid ar hyd graddiant, gyda bylchau cyson a mesur ffactorau anfiotig.
Ar gyfer organebau symudol, dal–marcio–ailddal: N ≈ M × C ÷ R. Os marciwyd 30, ail-ddaliwyd 40 a 10 ohonynt wedi'u marcio, N ≈ 120. Mae angen cymysgu, marciau sy'n aros ac nad ydynt yn effeithio ar oroesi/dal, a phoblogaeth bron yn gaeedig rhwng samplau. Mae ychydig iawn o ailddaliadau'n rhoi ansicrwydd mawr.
Cynefin yw'r man byw; cymuned yw'r poblogaethau sy'n cyd-fyw; ecosystem yw'r gymuned a'i hamgylchedd anfiotig yn rhyngweithio. Gall fod yn bwll bach neu'n dirwedd fawr. Daw'r rhan fwyaf o egni ecosystemau o'r Haul, ond nid yw hyn yn golygu bod pob organeb yn ffotosyntheseiddio.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dewiswch ddull sy'n addas i symudedd a'r cwestiwn. Cofnodwch ymdrech samplu, unedau, amodau a chyfyngiadau, a dilynwch reolau diogelwch a lles organebau.
Mewn iaith syml
Mae demograffeg ac adnoddau'n newid poblogaeth; mae samplu'n amcangyfrif ei faint a'i dosbarthiad.
Hunanwirio
Pam gall marciau sy'n gwneud anifail yn haws ei ddal beri amcangyfrif rhy fach?
Dangos yr ateb
Bydd R yn ormod o fawr, gan leihau M × C ÷ R o'i gymharu â'r boblogaeth wirioneddol.
Egni, biomas ac olyniaethCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 40 (f, ff, g)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Cynhyrchiant cynradd gros GPP yw egni neu fiomas a sefydlogir drwy ffotosynthesis; cynhyrchiant net NPP = GPP − colled resbiradaeth y cynhyrchwyr. NPP sydd ar gael ar gyfer twf a'r lefel nesaf. Mae egni'n cael ei golli fel gwres resbiradaeth, mewn gwastraff neu ddeunydd heb ei fwyta; nid yw'r holl biomas yn trosglwyddo.
Effeithlonrwydd trosglwyddo = 100 × egni'r lefel nesaf ÷ egni'r lefel flaenorol, gyda'r un unedau ac ardal/amser. Mae 80 o 800 kJ m⁻² blwyddyn⁻¹ yn 10%. Mae pyramid biomas yn rhoi stoc ar adeg benodol a gall fod wedi'i wrthdroi mewn system â chynhyrchwyr sy'n troi drosodd yn gyflym; mae pyramid egni dros amser yn dangos colli egni.
Mae olyniaeth gynradd yn dechrau heb bridd datblygedig, fel craig noeth; mae eilaidd yn dechrau ar ôl aflonyddwch lle mae pridd yn aros. Mae rhywogaethau arloesi'n newid amodau, gan alluogi cymunedau dilynol mewn sere. Gall pridd, cysgod a deunydd organig gynyddu; gall cystadleuaeth newid y rhywogaethau. Mae cymuned uchafbwynt yn gymharol sefydlog dan amodau penodol, ond gall pori, tân a rheolaeth atal neu newid y dilyniant.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Peidiwch â galw colli egni yn 'ailgylchu'. Mae maetholion yn cylchredeg, ond mae egni'n llifo ac yn cael ei wasgaru fel gwres.
Mewn iaith syml
Mae cynhyrchiant yn darparu biomas, ac mae newid cymunedau'n newid yr ecosystem.
Hunanwirio
Os yw GPP yn 1200 a resbiradaeth yn 450 yn yr un unedau, beth yw NPP?
Dangos yr ateb
1200 − 450 = 750.
Dadelfennu a chylchoedd carbon a nitrogenCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 40 (ng, h, i, j, l, ll)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae bacteria a ffyngau saprotroffig yn secretu ensymau ac yn ailgylchu deunydd marw. Mae tymheredd, dŵr, pH ac ocsigen yn effeithio ar ddadelfennu. Yn y cylch carbon, mae ffotosynthesis yn sefydlogi CO₂, bwydo'n trosglwyddo carbon organig, a resbiradaeth a dadelfennu'n ei ddychwelyd. Mae tanwydd ffosil yn storfa hir-dymor; mae llosgi a datgoedwigo'n cynyddu CO₂ atmosfferig.
Mae nwyon tŷ gwydr yn amsugno ac ail-allyrru pelydriad isgoch, gan newid cydbwysedd egni'r Ddaear. Mae newid hinsawdd yn gallu newid ystod rhywogaethau, tymhorau a chynefinoedd. Gwahaniaethwch ddata tymor byr oddi wrth duedd, a'r effaith tŷ gwydr naturiol oddi wrth ei chynyddu gan weithgarwch dynol.
Yn y cylch nitrogen, mae sefydlogi N₂ yn cynhyrchu cyfansoddion nitrogen defnyddiadwy; mae amoniad yn rhyddhau amoniwm o ddeunydd organig. Mae nitreiddio aerobig yn ocsidio amoniwm i nitraid ac yna nitrad. Mae planhigion yn amsugno a chymathu nitrogen i asidau amino; mae bwydo'n ei drosglwyddo. Mae dadnitreiddio mewn amodau ocsigen isel yn dychwelyd nitrogen i'r atmosffer. Nid yw planhigion fel arfer yn defnyddio N₂ uniongyrchol.
Mae aredig a draenio yn cynyddu awyru ac yn gallu helpu nitreiddio, ond mae draenio hefyd yn dinistrio cynefinoedd gwlyptir. Mae gwrtaith yn ychwanegu maetholion, ond gall golchi nitradau/ffosffadau i ddŵr achosi ewtroffigedd: twf algâu, llai o olau, marwolaeth, mwy o ddadelfennu a defnydd ocsigen, ac yna niwed i anifeiliaid dyfrol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Enwch y broses a'r newid cemegol ar bob saeth. Mewn ewtroffigedd, cysylltwch colli ocsigen â resbiradaeth dadelfenyddion, nid honni bod gwrtaith yn 'sugno ocsigen'.
Mewn iaith syml
Mae microbau'n ailgylchu carbon a nitrogen, a gall gweithgarwch dynol darfu ar y llif.
Hunanwirio
Pam gall blŵm algâu arwain at farwolaeth pysgod?
Dangos yr ateb
Mae colli golau a marwolaeth yn cynyddu deunydd i ddadelfenyddion; mae eu resbiradaeth yn defnyddio ocsigen toddedig.
Cadwraeth a chynaliadwyeddCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 41 (a, b, c, ch, d, dd)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Gall colli cynefin, gor-ecsbloetio, rhywogaethau ymledol, clefyd a newid hinsawdd gynyddu risg difodiant. Mae poblogaeth fach yn agored i ddrifft genetig, mewnfridio a digwyddiadau ar hap. Mae cadw'r gronfa enynnau yn bwysig, nid cyfrif organebau'n unig.
Mae cadwraeth in situ yn cynnal organebau a rhyngweithiadau yn eu cynefin; mae ex situ, megis banc hadau neu raglen fridio, yn cadw deunydd y tu allan. Gall ex situ atal colli amrywiaeth, ond gall sampl fach, addasu i gaethiwed a diffyg cynefin i ddychwelyd gyfyngu llwyddiant. Gall dulliau ategu ei gilydd.
Mae datgoedwigo a gorbysgota yn creu gwrthdaro rhwng incwm, bwyd a chadw ecosystemau. Cynaliadwyedd yw defnyddio adnoddau heb ddileu gallu cenedlaethau'r dyfodol i'w defnyddio. Gall ardaloedd gwarchodedig, cwotâu, rheoli maint dal, adfer a monitro helpu, ond rhaid asesu cydymffurfio, effeithiau ar bobl a symud y broblem i le arall.
Mae polisïau'n defnyddio tystiolaeth, gwerthoedd a phenderfyniadau cyhoeddus. Mae ffiniau planedol yn ymwneud â hinsawdd, uniondeb biosffer, defnydd tir, dŵr croyw, llifoedd nitrogen/ffosfforws, asideiddio cefnforoedd, osôn stratosfferig, aerosolau atmosfferig ac endidau newydd/llygredd cemegol. Maent yn fframwaith risg systemig, nid naw terfyn syml y gellir eu mesur mewn un arbrawf ysgol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cymharwch fanteision, costau a thystiolaeth llwyddiant, a chydnabyddwch ansicrwydd. Nid yw un cynnydd poblogaeth yn profi bod pob agwedd ar ecosystem wedi'i hadfer.
Mewn iaith syml
Mae cadwraeth yn cysylltu amrywiaeth enetig, cynefinoedd a dewisiadau cymdeithasol.
Hunanwirio
Pam gall banc hadau ategu, ond nid disodli, gwarchod cynefin?
Dangos yr ateb
Gall gadw deunydd genetig, ond nid yr holl ryngweithiadau, prosesau na'r amodau sydd eu hangen ar yr organebau.
Homeostasis, neffron a hidloCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 42 (a, b, c, ch, d)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Homeostasis yw cynnal amodau mewnol o fewn ystod, mewn cydbwysedd deinamig. Mae adborth negatif yn canfod gwyriad, yn actifadu ymateb gwrthwynebol ac yn lleihau'r gwyriad; nid yw'n golygu cadw pob gwerth yn gwbl gyson. Mae angen rheoli dŵr, ïonau a gwastraff nitrogenaidd.
Mae neffron â glomerwlws a chapsiwl Bowman yn y cortecs, tiwbyn troellog procsimol, dolen Henle sy'n mynd i'r medwla, tiwbyn distal a dwythell gasglu. Mae pwysedd y glomerwlws yn hidlo dŵr ac hydoddion bach; mae endotheliwm, pilen sylfaen a phodocytau'n rhwystro celloedd gwaed a'r rhan fwyaf o broteinau. Nid yw wrin terfynol yr un cyfansoddiad â'r hidlif.
Mae celloedd y tiwbyn procsimol â microfili ar gyfer arwynebedd a llawer o fitocondria ar gyfer cludiant. Mae ailamsugno dethol glwcos, asidau amino ac ïonau drwy fecanweithiau cludo'n lleihau potensial dŵr ac yn galluogi ailamsugno dŵr. Mae wrea'n gynnyrch dadamineiddio a phrosesu nitrogen yn yr afu; nid yr aren sy'n gwneud yr holl wrea.
Ar sleid golau adnabod glomerwli a thiwbynnau; mewn TEM edrych am ficrofili, mitocondria a'r rhwystr hidlo. Wrth ddyrannu aren, dangoswch gapsiwl, cortecs, medwla a phelfis sy'n cysylltu â'r wreter. Mae adrannau gwirioneddol a model neffron yn ategu ei gilydd; dilynwch y drefn ddiogel.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dilynwch sylwedd o waed i hidlif ac yna ei ailamsugno neu ei ysgarthu. Nid yw 'pob sylwedd defnyddiol yn aros yn y gwaed' yn egluro hidlo.
Mewn iaith syml
Mae'r aren yn hidlo ac yna'n addasu'r hidlif i reoli dŵr, hydoddion a gwastraff.
Hunanwirio
Pam mae gan gelloedd y tiwbyn procsimol lawer o fitocondria?
Dangos yr ateb
Mae angen ATP ar fecanweithiau cludiant sy'n cyfrannu at ailamsugno dethol.
Gweld diagramau
Trawstoriad drwy arenSgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
E
F
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer kidney-section
Trawstoriad drwy arenSgematig syml; nid wrth raddfa.
ACortecs arennol
BMedwla arennol
CPelfis arennol
DWreter
ERhydweli arennol
FGwythïen arennol
System wrinol dynolSgematig syml; nid wrth raddfa. Llif y gwaed: calon → aorta → rhydwelïau arennol → arennau → gwythiennau arennol → vena cava → calon.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer urinary-system
System wrinol dynolSgematig syml; nid wrth raddfa. Llif y gwaed: calon → aorta → rhydwelïau arennol → arennau → gwythiennau arennol → vena cava → calon.
AAren
BWreter
CPledren wrinol
DWrethra
EAren
FAorta
GVena cava
HRhydwelïau arennol
IGwythiennau arennol
Neffron a’i gyflenwad gwaedSgematig ansoddol, nid wrth raddfa. Mae dŵr a hydoddion bach yn cael eu hidlo i’r cwpan; mae celloedd gwaed a phroteinau mawr yn aros yn y gwaed. Mae glwcos, hydoddion angenrheidiol a llawer o ddŵr yn cael eu hadamsugno’n ddetholus i’r capilarïau o amgylch y tiwbyn.
A: Y pibellau torchog y tu mewn i’r capsiwl arennol
B: Y ffin allanol siâp cwpan o amgylch y cwlwm capilarïau
C: Y darn cul troellog sy’n gadael y cwpan
D: Y darn fertigol syth ar y dde eithaf
E: Y pibellau canghennog mân o amgylch y tiwbyn isaf
F: Y bibell sy’n dod i mewn i’r cwlwm capilarïau o’r chwith
G: Y bibell sy’n gadael y cwlwm capilarïau tua’r rhwydwaith isaf-dde
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer nephron-blood-supply
Neffron a’i gyflenwad gwaedSgematig ansoddol, nid wrth raddfa. Mae dŵr a hydoddion bach yn cael eu hidlo i’r cwpan; mae celloedd gwaed a phroteinau mawr yn aros yn y gwaed. Mae glwcos, hydoddion angenrheidiol a llawer o ddŵr yn cael eu hadamsugno’n ddetholus i’r capilarïau o amgylch y tiwbyn.
ACwlwm capilarïau
BCwpan Bowman
CTiwbyn
DDwythell gasglu
ERhwydwaith capilarïau
FRhydwelïyn i’r cwlwm capilarïau
GRhydwelïyn oddi wrth y cwlwm capilarïau
Meinweoedd anifeiliaid · micrograffau a welwyd
Cymharwch y bylchau agored a’r band cynhaliol crwm; yna archwiliwch y waliau pibellau gwaed mwy trwchus a theneuach, y celloedd leinin tal a’r proffiliau crwn ailadroddus. Pa batrymau meinwe y gallwch eu hadnabod o’r trefniant gweladwy yn unig?
Sbesimen A
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa strwythurau y gallwch eu hadnabod yn y toriad tenau hwn?
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityFfynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B
Cymharwch y celloedd niferus golau siâp disg â’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor ger y canol. Pa fath o gell goch a pha gell wen sy’n weladwy?
EchinaceapallidaFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen C
Archwiliwch y gell waed wen amlwg sydd wedi’i lliwio’n borffor. Pa siâp sydd i’w niwclews sydd wedi’i liwio’n dywyll?
Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-docFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Sbesimen D
Cymharwch y gell amlwg â’r celloedd coch o’i chwmpas. Beth rydych yn ei arsylwi am ei rhanbarth canolog tywyll a faint o cytoplasm sydd o’i chwmpas?
El*FalafFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Sbesimen E
Chwiliwch am y bylchau aer ailadroddus a phroffil y llwybr anadlu mwy yn eu plith. Pa nodweddion sy’n awgrymu rhanbarth cyfnewid nwyon?
Yale Rosen; uploaded to Wikimedia Commons by CFCFFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0
Sbesimen F
Dilynwch y wal gynhaliol grwm a’r leinin fewnol. Pa gyfuniad o feinweoedd sy’n helpu i adnabod y toriad llwybr anadlu hwn?
MagscopeFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen G
Cymharwch broffiliau’r ddwy bibell waed gyfagos. Pa wal sydd yn fwy trwchus ac yn fwy crwn, a pha lwmen sy’n ymddangos yn llai rheolaidd agored?
FishtailBobFfynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen H
Archwiliwch y celloedd leinin tal, eu niwclysau hirgrwn ac un rhanbarth golau yn y leinin. Pa drefniant epithelaidd a ddangosir?
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Sbesimen I
Dewch o hyd i broffiliau crwn a hirgrwn sy’n ailadrodd. Cymharwch bob lwmen â’r cylch o gelloedd leinin o’i gwmpas.
Berkshire Community College Bioscience Image LibraryFfynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Ffotograffau ffynhonnell heb eu newid · dim ond delwedd ffynhonnell y tracea sy’n cynnwys bar graddfa 500 μm; mae gan y TEM cell ei far 500 nm ei hun · nid oes bar graddfa na graddfa sbesimen yn y delweddau eraill.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Nid yw’r ffotograff leinin perfedd wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm. Mewn toriadau ar wahân, mae chwarennau Brunner yn y dwodenwm yn yr isfwcosa, tra bo clytiau Peyer yr ilewm pellaf yn agregau lymffoid; nid yw’r gymhariaeth anatomegol hon yn nodwedd a sefydlwyd gan y ffotograff.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-body-micrographs
Meinweoedd anifeiliaid · micrograffau a welwyd
Mae ffotograffau ffynhonnell go iawn yn dangos maes ysgyfaint, wal tracea, toriadau traws rhydweli a gwythïen, leinin perfedd mamalaidd, tiwbynnau aren, celloedd gwaed a TEM cell bronciol mewn toriad tenau.
Sbesimen A · TEM cell glwb bronciol mamalaidd
Cymharwch y rhanbarth mawr a thywyll, y proffiliau pilen haenog a’r cyrff crwn. Pa strwythurau y gallwch eu hadnabod yn y toriad tenau hwn?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhan o’r niwclews, y reticwlwm endoplasmig garw a’r mitocondria yng nghytoplasm cell glwb (Clara) bronciol mamalaidd. Mae bar graddfa 500 nm i’w weld; mae ffin gyfan y gell y tu allan i’r ffrâm hon.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi’r mamal nac yn sefydlu statws iechyd y rhoddwr. Dim ond rhan o’r gell a ddangosir; nid yw amlinelliad cyflawn y gell na’r bilen arwyneb yn bresennol.
Louisa Howard; Dartmouth Electron Microscope FacilityClara cell lung - TEM · Mammalian lung TEM collection. Source provenance: Dartmouth Electron Microscope Facility.Ffynhonnell Wikimedia Commons · Public domain (author released)
Sbesimen B · taeniad gwaed dynol
Cymharwch y celloedd niferus golau siâp disg â’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor ger y canol. Pa fath o gell goch a pha gell wen sy’n weladwy?
Erythrocytau (celloedd coch y gwaed) yw’r celloedd golau niferus. Niwtroffil yw’r gell fwy sydd wedi’i lliwio’n borffor, a adnabyddir wrth ei niwclews segmentog.
Cyfyngiadau: Mae’r maes bach di-label hwn yn cynnwys erythrocytau a niwtroffil, nid lymffocyt. Ni ddangosir bar graddfa.
EchinaceapallidaBlood-neutrophil1 · Wright-stained human peripheral blood smear.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen C · niwtroffil mewn taeniad gwaed
Archwiliwch y gell waed wen amlwg sydd wedi’i lliwio’n borffor. Pa siâp sydd i’w niwclews sydd wedi’i liwio’n dywyll?
Niwtroffil ydyw. Mae’r niwclews gweladwy wedi’i segmentu’n sawl llabed; mae erythrocytau cyfagos yn rhoi cyd-destun, nid cyfeirnod graddfa.
Cyfyngiadau: Micrograff bach wedi’i fframio’n dynn; dim ond rhan o’r taeniad o’i gwmpas sy’n weladwy. Ni roddir bar graddfa na graddfa sbesimen.
Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-docNeutrophil in a blood smear · Derivative image; source page credits the original image and derivative work.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Sbesimen D · lymffocyt mewn taeniad gwaed dynol
Cymharwch y gell amlwg â’r celloedd coch o’i chwmpas. Beth rydych yn ei arsylwi am ei rhanbarth canolog tywyll a faint o cytoplasm sydd o’i chwmpas?
Lymffocyt dynol yw’r gell. Mae ganddi niwclews tywyll crwn amlwg a chylch cul o cytoplasm. Nid yw’r ffynhonnell yn nodi statws iechyd y rhoddwr.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ddelwedd yn cynnwys bar graddfa. Nid yw’r ffynhonnell yn darparu statws iechyd na diagnosis y rhoddwr.
El*FalafLY 24909 · Stained light micrograph; no scale bar provided.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Sbesimen E · maes ysgyfaint mamalaidd
Chwiliwch am y bylchau aer ailadroddus a phroffil y llwybr anadlu mwy yn eu plith. Pa nodweddion sy’n awgrymu rhanbarth cyfnewid nwyon?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod alfeoli o amgylch bronciolyn terfynol. Mae’r bylchau alfeolaidd agored a’r septa tenau rhyngddynt yn dangos meinwe ysgyfaint wedi’i rhannu’n fân o amgylch llwybr anadlu.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth y sbesimen. Nid yw’r maes hwn yn cefnogi diagnosis na maint wedi’i fesur; nid oes bar graddfa i’w weld.
Yale Rosen; uploaded to Wikimedia Commons by CFCFNormal lung (3660695207) · Source description: normal alveoli surrounding a terminal bronchiole; 1012 × 679 px, no scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.0
Sbesimen F · toriad traws tracea mamalaidd
Dilynwch y wal gynhaliol grwm a’r leinin fewnol. Pa gyfuniad o feinweoedd sy’n helpu i adnabod y toriad llwybr anadlu hwn?
Toriad tracea mamalaidd ar chwyddiad isel yw hwn: mae’r cylch cartilag hyalin llydan, y leinin golofnog ciliedig ffug-haenedig fewnol a’r chwarennau isfwcosaidd yn helpu i’w adnabod. Mae gan ddelwedd wreiddiol y ffynhonnell ei far graddfa 500 μm ei hun.
Cyfyngiadau: Mae’r ffynhonnell yn nodi mamal, ond nid rhywogaeth. Mae’r olygfa hon yn dangos rhan grwm o’r wal yn hytrach na chylch cyflawn. Mae’r bar graddfa 500 μm yn rhan o ddelwedd wreiddiol heb ei newid; ni ychwanegwyd labeli na graddfa.
MagscopeTrachea (mammal) histology cross-section, low mag · Original PNG, 1680 × 1050 px; original 500 μm scale bar retained unchanged.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen G · toriadau traws rhydweli a gwythïen
Cymharwch broffiliau’r ddwy bibell waed gyfagos. Pa wal sydd yn fwy trwchus ac yn fwy crwn, a pha lwmen sy’n ymddangos yn llai rheolaidd agored?
Mae’r ffynhonnell yn adnabod rhydweli a gwythïen mewn toriad traws. Mae gan y rhydweli wal gyhyrol fwy trwchus ac amlinelliad mwy crwn; mae gan y wythïen â wal deneuach lwmen llai rheolaidd sy’n edrych yn rhannol wedi cwympo yn y maes hwn.
Cyfyngiadau: Nid yw’r ffynhonnell yn nodi rhywogaeth na safle anatomegol. Maes bach heb far graddfa yw hwn; cymharwch batrymau’r waliau yn unig, nid dimensiynau’r pibellau.
FishtailBobArteryVeinCS · Source title and description identify the paired artery/vein field; 640 × 480 px, no scale bar.Ffynhonnell Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Sbesimen H · leinin perfedd mamalaidd
Archwiliwch y celloedd leinin tal, eu niwclysau hirgrwn ac un rhanbarth golau yn y leinin. Pa drefniant epithelaidd a ddangosir?
Mae ffynhonnell Berkshire yn adnabod maes epitheliwm colofnog syml perfedd mamalaidd. Mae celloedd tal a rhanbarth celloedd gobled golau i’w gweld. Nid yw’r ffotograff wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm, felly ni ellir gwahaniaethu rhwng y rhanbarthau hyn o’r ddelwedd.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth na rhanbarth penodol o’r perfedd; ni ddangosir wal gyfan y coluddyn na bar graddfa. Mewn toriadau ar wahân, gall y dwodenwm ddangos chwarennau Brunner yn yr isfwcosa, tra gall yr ilewm pellaf ddangos clytiau Peyer. Nid nodwedd a adnabuwyd yn y ffotograff hwn yw’r gymhariaeth anatomegol hon.
Berkshire Community College Bioscience Image LibrarySimple Columnar Epithelium: Cross Section (Mammalian Gut) · Source image 27854452128; 3264 × 1840 px, unmodified local copy, no scale bar.Ffynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Sbesimen I · tiwbynnau aren famalaidd
Dewch o hyd i broffiliau crwn a hirgrwn sy’n ailadrodd. Cymharwch bob lwmen â’r cylch o gelloedd leinin o’i gwmpas.
Mae’r ffynhonnell yn adnabod tiwbynnau aren famalaidd. Mae eu celloedd epithelaidd ciwboidaidd yn amgylchynu lumens gweladwy. Maes tiwbynnau aren go iawn yw hwn, nid toriad aren gyfan.
Cyfyngiadau: Ni nodir rhywogaeth. Nid yw’r maes a ffotograffwyd yn dangos neffron cyfan na glomerwlws wedi’i ddatrys yn glir; ni ddangosir bar graddfa.
Berkshire Community College Bioscience Image LibrarySimple Cuboidal Epithelium: Cross Section (Mammalian Kidney Tubule) · Source image 39914418360; 3264 × 1840 px, unmodified local copy, no scale bar.Ffynhonnell delwedd Berkshire CC0 · CC0
Ffotograffau ffynhonnell heb eu newid · dim ond delwedd ffynhonnell y tracea sy’n cynnwys bar graddfa 500 μm; mae gan y TEM cell ei far 500 nm ei hun · nid oes bar graddfa na graddfa sbesimen yn y delweddau eraill.
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio perfformiad ymarferol dan oruchwyliaeth.
Nid yw’r ffotograff leinin perfedd wedi’i briodoli i’r ilewm na’r dwodenwm. Mewn toriadau ar wahân, mae chwarennau Brunner yn y dwodenwm yn yr isfwcosa, tra bo clytiau Peyer yr ilewm pellaf yn agregau lymffoid; nid yw’r gymhariaeth anatomegol hon yn nodwedd a sefydlwyd gan y ffotograff.
Cymhariaeth anatomegol (heb ei chasglu o’r ffotograff ffynhonnell): OpenStax · small and large intestines.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
ADH, dolen Henle a methiant yr arenCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 42 (dd, e); tudalen argraffedig 43 (f, ff)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae osmoreceptors yr hypothalamws yn ymateb i botensial dŵr gwaed is, gan gynyddu rhyddhau ADH o'r pitwidol ôl. Mae ADH yn cynyddu aquaporinau a'r athreiddedd i ddŵr yn y dwythellau casglu, felly mae mwy o ddŵr yn dychwelyd i'r gwaed ac wrin llai a mwy crynodedig. Wrth i botensial dŵr adfer, mae'r ysgogiad a'r ADH yn lleihau: adborth negatif.
Mae braich esgynnol dolen Henle yn symud halwynau ond yn gymharol anathraidd i ddŵr; mae'r fraich ddisgynnol yn athraidd i ddŵr. Mae'r trefniant gwrthlif yn helpu creu graddiant osmotig y medwla. Mae hyn yn galluogi tynnu dŵr o'r dwythell gasglu pan fo ADH. Nid yr ADH ar ei ben ei hun sy'n creu'r holl raddiant.
Gall anifail amgylchedd sych â dolenni hirach a medwla datblygedig gynhyrchu wrin mwy crynodedig. Mae amonia yn wenwynig ond yn gallu cael ei wanhau mewn dŵr helaeth; mae wrea'n llai gwenwynig; mae asid wrig yn arbed dŵr ond yn costio mwy o egni. Mae'r ffordd o ysgarthu nitrogen yn gysylltiedig â'r amgylchedd.
Mewn methiant yr aren, mae dialysis yn cyfnewid hydoddion ar draws pilen â hylif dialysis priodol; defnyddir graddiant i dynnu wrea a gormodedd penodol heb golli pob glwcos. Nid yw'n atgynhyrchu pob swyddogaeth hormonaidd. Gall trawsblaniad adfer llawer o swyddogaethau ond mae angen asesu cydnawsedd a rheoli gwrthod; mae risgiau a gofynion triniaeth.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cysylltwch newid gwaed → derbynnydd → hormon → athreiddedd → cyfaint/crynodiad wrin. Peidiwch â rhoi'r un effaith i ADH uchel ac isel.
Mewn iaith syml
Mae graddiant y medwla ac ADH yn gweithio gyda'i gilydd i reoli colli dŵr.
Hunanwirio
Beth sy'n digwydd i'r wrin pan fo llai o ADH?
Dangos yr ateb
Mae'r dwythell gasglu'n llai athraidd i ddŵr, felly mae llai o ddŵr yn cael ei ailamsugno ac mae mwy o wrin gwanedig.
Llwybrau nerfol ac atgyrchauCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 44 (a, b, c, ch, d, dd)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae ysgogiad yn cael ei ganfod gan dderbynnydd; mae niwron synhwyraidd yn cario signal i'r system nerfol ganolog, lle gall niwronau cysylltiol integreiddio, ac mae niwron motor yn cario signal i effeithydd cyhyr neu chwarren. Nid oes angen penderfyniad ymwybodol cyn pob ymateb.
Mewn toriad madruddyn y cefn mae mater llwyd canolog â chyrff celloedd a synapsau, mater gwyn allanol â llwybrau acsonau, a chamlas ganolog. Mae'r gwreiddyn dorsal yn cludo signalau synhwyraidd i mewn, â chyrff celloedd yn y ganglion; mae'r gwreiddyn fentrol yn cludo signalau motor allan. Gall yr un nerf ymylol gynnwys y ddau fath o ffibr.
Mae bwa atgyrch yn cysylltu derbynnydd ag effeithydd drwy lwybr byr, er enghraifft tynnu oddi wrth wres. Gall canghennau hefyd roi gwybodaeth i'r ymennydd. Mae rhwydwaith nerfol cnidariad yn llai canolog, gan ganiatáu ymatebion sy'n lledaenu; nid yr un drefn â madruddyn mamolyn ydyw.
Lluniwch niwron motor â chorff cell a niwclews, dendridau, acson hir, myelin o gelloedd Schwann, nodau Ranvier a therfynau synaptig. Mae'r corff cell yn y system ganolog ac mae'r acson yn cyrraedd yr effeithydd; nid yw diagram niwron synhwyraidd yn gyfnewidiol â hwn.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dilynwch gyfeiriad y signal drwy'r gwreiddiau a'r synapsau. Enwch y llwybr a'r swyddogaeth pan fo diagram heb labeli.
Mewn iaith syml
Mae trefniant niwronau'n cysylltu canfod, integreiddio ac ymateb.
Hunanwirio
Pa wreiddyn sy'n cario signalau motor allan o fadruddyn y cefn?
Dangos yr ateb
Y gwreiddyn fentrol.
Gweld diagramau
Niwron echddygol a throsglwyddiad synaptigDilynwch gyfeiriad yr ysgogiad o’r dendridau a’r soma ar hyd yr axon myelinedig i’w derfynell, yna dilynwch y trosglwyddiad ar draws yr hollt synaptig.Model addysgu cyfeiriadol · nid sbesimen ffotorealistig
1: prosesau canghennog sy’n derbyn signalau
2: corff y gell gyda niwclews
3: ffibr dargludo hir
4: segmentau inswleiddio
5: bwlch rhwng segmentau myelin
6: diwedd canghennog yr axon
7: mynediad calsiwm a rhyddhau trosglwyddydd
8: bwlch rhwng celloedd
9: derbynyddion ar bilen y gell sy’n derbyn
10: dadelfennu neu ail-amsugno
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-neural-signalling
Niwron echddygol a throsglwyddiad synaptigMae gan y niwron echddygol dendridau, soma gyda niwclews, axon, segmentau gwain myelin, nodau Ranvier a botymau terfynol. Yn y synaps, mae ysgogiad sy’n cyrraedd yn agor sianeli calsiwm cynsynaptig; mae Ca²⁺ yn mynd i mewn ac yn hybu ymasiad fesiglau a rhyddhau trosglwyddydd. Mae’r trosglwyddydd yn tryledu ar draws yr hollt ac yn rhwymo i dderbynyddion postsynaptig; yna caiff ei dynnu drwy ei ddadelfennu neu ei ail-amsugno. Mae’r llwybr yn gyfeiriadol ac yn sgematig, nid yn sbesimen ffotorealistig.Model addysgu cyfeiriadol · nid sbesimen ffotorealistig
1Dendridau
2Soma a niwclews
3Axon
4Gwain myelin
5Nod Ranvier
6Botymau terfynol
7Mynediad Ca²⁺ cynsynaptig a rhyddhau fesiglau
8Hollt synaptig
9Derbynyddion postsynaptig
10Tynnu trosglwyddydd
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Potensial gweithredu a synapsauCraidd
Cwmpas: Craidd · U2 Uned 3; tudalen argraffedig 44 (e, f, ff); tudalen argraffedig 45 (g, ng, h)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae pilen orffwys niwron â gwahaniaeth potensial, tua −70 mV mewn model nodweddiadol. Mae pwmp Na⁺/K⁺ yn cynnal graddiannau drwy ddefnyddio ATP; mae athreiddedd cymharol, yn enwedig gollyngiad K⁺, yn cyfrannu at y foltedd. Ar drothwy mae sianeli Na⁺ foltedd-ddibynnol yn agor a Na⁺ yn mynd i mewn: dadbolareiddio. Mae anactifadu'r sianeli hynny ac agor sianeli K⁺ yn achosi ailbolareiddio ac weithiau hyperbolareiddio.
Mae'r cyfnod anhydrin yn cyfyngu amlder ac yn helpu sicrhau lledaenu ymlaen. Mae potensial gweithredu yn bopeth-neu-ddim; caiff cryfder ysgogiad ei amgodio gan amlder a nifer ffibrau, nid uchder mwy pob ysgogiad. Mae osilosgop yn dangos foltedd dros amser. Mae myelin yn caniatáu dargludiad neidiol rhwng nodau; mae diamedr mwy ac ystod tymheredd addas yn cyflymu, ond gall gwres eithafol niweidio.
Mewn synaps cemegol mae potensial gweithredu'n agor sianeli Ca²⁺ yn y terfyn cynsynaptig. Mae Ca²⁺ yn sbarduno uno fesiglau ac ecsocytosis niwrodrosglwyddydd. Mae'r trosglwyddydd yn tryledu ar draws y bwlch ac yn rhwymo derbynyddion ôl-synaptig, gan newid athreiddedd a'r potensial. Gall yr effaith gyffroi neu atal. Mae rhyddhau a derbynyddion ar ochrau gwahanol yn creu cyfeiriad unffordd.
Mae ensym, ail-dderbyn neu dryledu'n tynnu'r trosglwyddydd. Gall organoffosffadau atal acetylcolinesteras, gan achosi gweithrediad acetylcolin parhaus. Gall sylweddau seicoweithredol efelychu trosglwyddydd, blocio derbynnydd neu newid rhyddhau/ail-dderbyn. Dylid dehongli mecanwaith a data penodol, nid honni bod pob cyffur yn 'cyflymu synapsau'.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Labelwch drothwy, brig, ailbolareiddio a chyfnod anhydrin ar olrhain. Cysylltwch pob newid â'r sianel a chyfeiriad ïonau.
Mewn iaith syml
Mae newid sianeli'n creu signal trydanol, a synapsau'n ei drosglwyddo'n gemegol.
Hunanwirio
Pam mae atal acetylcolinesteras yn ymestyn yr effaith synaptig?
Dangos yr ateb
Nid yw acetylcolin yn cael ei ddadelfennu'n arferol, felly gall barhau i rwymo derbynyddion.
Gweld diagramau
Olion cyfeirio potensial gweithreduDilynwch newid potensial y bilen dros amser. Nodwch bob cyfnod a’r cyfwng pan na ellir cychwyn ail botensial gweithredu fel arfer.Olion cyfeirio sgematig · echelinau ansoddol · dim rhifau arbrofol
1: y llinell sylfaen sefydlog cyn y pigyn
2: y cyfnod codi cyflym
3: y cyfnod disgyn ar ôl y brig
4: y gostyngiad byr o dan y potensial gorffwys
5: y cyfwng sy’n cynnwys y pigyn a’r adferiad
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-action-potential
Olion cyfeirio potensial gweithreduWrth orffwys, mae’r bilen ar ei photensial gorffwys. Dadbolareiddio yw’r cynnydd cyflym mewn potensial; ailbolareiddio yw’r cwymp tuag at orffwys; dilynir hyn gan orbolareiddio byr cyn adfer y potensial gorffwys. Mae’r cyfnod anhydrin yn ymestyn dros y potensial gweithredu a’r adferiad: mae’n atal ailysgogi ar unwaith, gyda chyfnod anhydrin cymharol yn ystod yr adferiad. Mae’r gromlin yn ansoddol, nid yn ddata arbrofol nac yn gofnod rhifiadol.Olion cyfeirio sgematig · echelinau ansoddol · dim rhifau arbrofol
1Potensial gorffwys
2Dadbolareiddio
3Ailbolareiddio
4Gorbolareiddio
5Cyfnod anhydrin
Niwron echddygol a throsglwyddiad synaptigDilynwch gyfeiriad yr ysgogiad o’r dendridau a’r soma ar hyd yr axon myelinedig i’w derfynell, yna dilynwch y trosglwyddiad ar draws yr hollt synaptig.Model addysgu cyfeiriadol · nid sbesimen ffotorealistig
1: prosesau canghennog sy’n derbyn signalau
2: corff y gell gyda niwclews
3: ffibr dargludo hir
4: segmentau inswleiddio
5: bwlch rhwng segmentau myelin
6: diwedd canghennog yr axon
7: mynediad calsiwm a rhyddhau trosglwyddydd
8: bwlch rhwng celloedd
9: derbynyddion ar bilen y gell sy’n derbyn
10: dadelfennu neu ail-amsugno
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-neural-signalling
Niwron echddygol a throsglwyddiad synaptigMae gan y niwron echddygol dendridau, soma gyda niwclews, axon, segmentau gwain myelin, nodau Ranvier a botymau terfynol. Yn y synaps, mae ysgogiad sy’n cyrraedd yn agor sianeli calsiwm cynsynaptig; mae Ca²⁺ yn mynd i mewn ac yn hybu ymasiad fesiglau a rhyddhau trosglwyddydd. Mae’r trosglwyddydd yn tryledu ar draws yr hollt ac yn rhwymo i dderbynyddion postsynaptig; yna caiff ei dynnu drwy ei ddadelfennu neu ei ail-amsugno. Mae’r llwybr yn gyfeiriadol ac yn sgematig, nid yn sbesimen ffotorealistig.Model addysgu cyfeiriadol · nid sbesimen ffotorealistig
1Dendridau
2Soma a niwclews
3Axon
4Gwain myelin
5Nod Ranvier
6Botymau terfynol
7Mynediad Ca²⁺ cynsynaptig a rhyddhau fesiglau
8Hollt synaptig
9Derbynyddion postsynaptig
10Tynnu trosglwyddydd
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.

Pathogenau a throsglwyddo haintCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Imiwnoleg a chlefydau · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 55 (a, b, ch)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae pathogen yn achosi clefyd; mae clefyd heintus yn gallu trosglwyddo asiant rhwng gwesteiwyr. Mae cludydd â'r asiant heb symptomau amlwg, a chronfa'n ffynhonnell lle gall yr asiant barhau. Mae clefyd endemig yn bresennol fel arfer mewn rhanbarth, epidemig yn gynnydd uwchlaw'r disgwyl, a phandemig yn lledaenu'n eang ar draws rhanbarthau mawr.
Mae bacteria, firysau, ffyngau a phrotistiaid parasitig â gwahanol adeileddau a chylchoedd. Mae fector yn cludo asiant, megis mosgito ar gyfer malaria; nid enw arall am bathogen ydyw. Gall tocsin niweidio meinwe neu newid gweithrediad celloedd. Mae antigen yn gallu cael ei adnabod yn benodol gan y system imiwn, a gwrthgorff yn brotein a gynhyrchir gan gelloedd plasma sy'n rhwymo antigen.
Mae brechlyn yn cyflwyno antigen neu wybodaeth i'w wneud, gan greu ymateb a chof heb yr un risg â'r clefyd naturiol. Mae gwrthfiotig yn gweithredu yn erbyn bacteria penodol, nid firysau. Mae ymwrthedd yn galluogi microb i oroesi triniaeth a fyddai fel arfer yn ei atal. Gall amrywiad antigenig wneud adnabod imiwn yn llai effeithiol.
Mae firws yn rhwymo derbynnydd, yn mynd i mewn neu'n cyflwyno ei genom, yn defnyddio'r gell i gopïo a gwneud proteinau, yn cydosod ac yn gadael drwy lysu neu flaguro. Gall niwed uniongyrchol a'r ymateb imiwn achosi symptomau. Gall rhai firysau aros yn gudd; nid yw pob cylch yn union yr un fath.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dilynwch asiant → cronfa/cludydd → llwybr → meinwe → effaith. Dewiswch atal sy'n torri'r llwybr penodol.
Mewn iaith syml
Mae math y pathogen a'i gylch yn pennu trosglwyddo, niwed a rheolaeth.
Hunanwirio
Beth yw'r gwahaniaeth rhwng fector a chronfa?
Dangos yr ateb
Mae fector yn trosglwyddo'r asiant rhwng gwesteiwyr; mae cronfa'n ffynhonnell lle mae'r asiant yn cael ei gynnal.
Colera, TB, y frech wen, ffliw a malariaCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Imiwnoleg a chlefydau · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 55 (c)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Colera: bacteriwm Vibrio cholerae, yn gysylltiedig â chronfeydd dyfrol a halogiad ysgarthol. Mae dŵr neu fwyd halogedig yn trosglwyddo i'r coluddyn bach; mae tocsin yn newid cludiant ïonau ac yn achosi dolur rhydd dyfrllyd a dadhydradu. Mae dŵr diogel, carthffosiaeth a hylendid yn atal; mae ailhydradu'n ganolog i driniaeth glinigol, gyda gwrthfiotigau mewn achosion priodol a brechlynnau mewn strategaethau penodol.
Twbercwlosis: Mycobacterium tuberculosis, fel arfer yn trosglwyddo mewn aerosolau o bobl heintus ac yn effeithio ar yr ysgyfaint, ond gall ledaenu. Gall oroesi mewn celloedd a ffurfio haint cudd; peswch a symptomau systemig yn gallu datblygu. Mae canfod, awyru, rheoli trosglwyddo a chwblhau triniaeth gyfuniad dan oruchwyliaeth yn bwysig. Mae BCG yn cynnig amddiffyniad, yn enwedig yn erbyn rhai ffurfiau difrifol mewn plant, nid gwarant absoliwt.
Y frech wen: firws Variola, yn hanesyddol mewn cronfa ddynol, gyda throsglwyddo drwy gyswllt agos, diferion neu ddeunydd halogedig. Mae haint systemig yn arwain at dwymyn a briwiau croen. Mae brechu, olrhain cysylltiadau a chyfyngu trosglwyddo wedi galluogi dileu'r clefyd naturiol. Nid clefyd cylchredol arferol heddiw ydyw; gwahaniaethwch ei reolaeth hanesyddol oddi wrth ofal cyfredol.
Ffliw yw'r enghraifft yn y fanyleb Gymraeg: firysau influenza â chronfeydd dynol ac, ar gyfer rhai mathau, adar neu famolion eraill. Mae gronynnau anadlol a chyswllt yn trosglwyddo i epitheliwm y llwybr anadlu, gan achosi niwed a symptomau systemig. Mae awyru, hylendid a brechu'n helpu; mae brechlynnau'n cael eu diweddaru oherwydd newid antigenau. Gall gofal cefnogol a chyffuriau gwrthfeirysol priodol helpu; nid gwrthfiotig sy'n trin y firws ei hun.
Malaria: protist Plasmodium yn mynd rhwng bod dynol a mosgito Anopheles benywaidd. Mae camau yn yr afu ac erythrocytau'n achosi cylchoedd symptomau a gall clefyd difrifol ddatblygu. Mae rhwydi, rheoli mosgitos, atal brathiadau a dulliau meddygol priodol yn torri'r cylch. Mae ymwrthedd i bryfleiddiaid/cyffuriau'n broblem; mae brechlynnau malaria'n rhan o raglenni penodol, nid amddiffyniad llwyr. Nid yw pob mosgito'n fector malaria.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cymharwch y pum clefyd yn ôl achos, tarddiad/cronfa, meinwe, llwybr, atal a thriniaeth. Mae'r wybodaeth yn fiolegol, nid cyfarwyddyd hunan-ddiagnosis neu driniaeth.
Mewn iaith syml
Mae angen dulliau penodol i bob asiant a'i ffordd o gyrraedd y gwesteiwr.
Hunanwirio
Pam nad yw trin dŵr yn unig yn ddigon i reoli ffliw?
Dangos yr ateb
Mae ffliw yn trosglwyddo'n bennaf drwy lwybrau anadlol/cyswllt, nid yr un llwybr dŵr-ysgarthol â cholera.
Gwrthfiotigau ac ymwrtheddCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Imiwnoleg a chlefydau · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 56 (a, b, c)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Gall gwrthfiotigau atal prosesau bacteriol megis synthesis peptidoglycan neu weithrediad ribosomau. Mae targed nad yw'n bresennol neu sydd yn wahanol mewn celloedd dynol yn caniatáu gwenwyndra dethol, ond nid dim risg sgil-effeithiau. Nid oes gan firysau eu ribosomau na'u cellfur eu hunain, felly nid yw'r targedau hyn yn trin haint feirysol.
Gall alel neu enyn ymwrthedd fodoli cyn triniaeth drwy fwtaniad neu drosglwyddo genetig, gan gynnwys plasmidau. Mae'r gwrthfiotig yn lladd/atal bacteria sensitif; mae'r rhai ymwrthol yn atgenhedlu ac yn cynyddu eu hamlder. Nid yw bacteria'n penderfynu gwneud mwtaniad oherwydd eu bod angen goroesi.
Mae defnydd diangen, triniaeth amhriodol a throsglwyddo haint yn hyrwyddo'r broblem. Mae defnyddio cyffur priodol dan gyngor meddygol, hylendid, monitro ac atal trosglwyddo yn lleihau pwysau a lledaenu. Nid yw cylch clir mewn prawf sensitifrwydd yn profi y bydd yr un cyffur yn ddiogel ac effeithiol yn y corff dan bob amod.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dangoswch amrywiad cyn triniaeth, pwysau dethol a newid cyfrannau dros genedlaethau. Nid yr un peth yw ymwrthedd bacteriol ac imiwnedd person.
Mewn iaith syml
Mae targedau dethol yn galluogi triniaeth, ond mae esblygiad a throsglwyddo genynnau'n newid effeithiolrwydd.
Hunanwirio
Pam gall ymwrthedd ledaenu rhwng bacteria nad ydynt yn epil uniongyrchol?
Dangos yr ateb
Gall trosglwyddo genetig llorweddol, er enghraifft plasmidau, symud genynnau ymwrthedd rhwng celloedd.
Amddiffyniadau a'r ymateb penodolCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Imiwnoleg a chlefydau · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 56 (a:2, b:2, c:2, ch, d)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae croen, mwcws, cilia, amodau asidig ac ensymau'n rhwystrau anghenodol. Mae ffagocytau'n amgáu deunydd, uno'r fesigl â lysosomau a'i dreulio. Mae ymateb llidiol yn recriwtio celloedd; nid gwrthgyrff sydd eu hangen cyn pob ffagocytosis.
Mae gwrthgyrff â rhanbarthau amrywiol penodol a rhanbarthau cyson. Gall rhwymo antigen niwtraleiddio tocsin/firws, achosi aglythrennu neu farcio ar gyfer dileu. Mae dewis clonol yn actifadu lymffocyt â derbynnydd perthnasol, ac mae ehangu clonol yn cynhyrchu llawer o gelloedd, nid newid pob gwrthgorff i'r un siâp.
Mae ymateb cell-gyfryngol â chelloedd T: mae cyflwyno antigen yn helpu actifadu celloedd T cynorthwyol sy'n cydlynu, a gall T sytotocsig ddinistrio celloedd heintus. Mae ymateb hwmorol â chelloedd B sy'n datblygu'n gelloedd plasma i gynhyrchu gwrthgyrff, gyda chymorth T yn aml. Mae'r ddau'n gweithio gyda'i gilydd.
Mae celloedd cof yn parhau. Mae ymateb cynradd yn arafach cyn cyrraedd lefel gwrthgorff, ond mae ail gysylltiad â'r un antigen yn rhoi ymateb cyflymach a mwy. Nid yw cof i un antigen yn amddiffyn rhag pob clefyd na phob amrywiad newydd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Gwahaniaethwch ffagocyt, cell T, cell B a chell plasma. Ar graff, cysylltwch yr oedi a'r ymateb eilaidd â dewis clonol a chof.
Mewn iaith syml
Mae rhwystrau, ffagocytau a lymffocytau penodol yn amddiffyn mewn ffyrdd cyflenwol.
Hunanwirio
Pa gell sy'n secretu llawer o wrthgyrff?
Dangos yr ateb
Cell plasma a ddatblygodd o gell B actifedig.
Imiwnedd, brechu a phenderfyniadauCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Imiwnoleg a chlefydau · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 56 (dd, e, f, ff, g)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae imiwnedd actif yn deillio o ymateb y person a gall greu cof: naturiol ar ôl haint neu artiffisial ar ôl brechu. Mae imiwnedd goddefol yn trosglwyddo gwrthgyrff sydd eisoes wedi'u gwneud: naturiol drwy'r brych/llaeth neu artiffisial drwy baratoad meddygol. Mae'n gyflym ond dros dro ac nid yw'n creu'r un cof.
Gall brechu yn erbyn rwbela leihau trosglwyddo a risg niwed cynhenid i ffetws. Mae amseru a chymhwysedd yn fater i raglen iechyd swyddogol, nid i'r darllenydd ddyfalu. Mae brechlyn yn ysgogi ymateb penodol heb orfod dioddef y clefyd naturiol.
Ar ôl cysylltiad risg â'r gynddaredd, gall rhoi gwrthgyrff goddefol fel rhan o driniaeth feddygol roi amddiffyniad uniongyrchol tra bo brechlyn yn datblygu ymateb actif. Nid yw aros am symptomau yn ddewis biolegol cyfwerth. Nid yw'r wers hon yn disodli asesiad meddygol brys.
Mae effeithiolrwydd rhaglen yn dibynnu ar ymateb y brechlyn, cwmpas, dosau, hyd amddiffyniad, storio a newid antigenau. Gall imiwnedd poblogaeth leihau trosglwyddo mewn clefydau perthnasol, ond nid yw'n gweithio yr un fath i bob asiant. Cymharwch buddion a risgiau â data, ansicrwydd, mynediad, cydsyniad a diogelu pobl agored i niwed.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Lluniwch grid actif/goddefol a naturiol/artiffisial. Wrth werthuso rhaglen, gwahaniaethwch effeithiolrwydd biolegol oddi wrth faint sy'n cael eu brechu.
Mewn iaith syml
Mae actif yn adeiladu ymateb a chof; mae goddefol yn darparu gwrthgyrff dros dro.
Hunanwirio
Pam gall imiwnedd goddefol weithredu'n gyflymach nag actif?
Dangos yr ateb
Mae gwrthgyrff eisoes yn bresennol; nid oes angen aros am ddewis clonol a chynhyrchu'r gwrthgyrff newydd.

Cartilag, asgwrn ac anhwylderauCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Anatomi cyhyrysgerbydol dynol · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 57 (a, b, c, ch, d, dd, e)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae cartilag â chondrocytau mewn lacwnâu a matrics. Mae hyalin llyfn yn cynnal arwynebau cymal a'r tracea; mae cartilag elastig â llawer o ffibrau elastig mewn strwythurau fel y glust; mae ffibrocartilag â bwndeli colagen cryf mewn mannau dan bwysau megis disgiau rhyngfertebrol. Nid yr un math sydd ym mhob cymal.
Mae tua 30% o fàs sych asgwrn yn organig, yn bennaf colagen, a thua 70% yn fwynol, yn bennaf cyfansoddion calsiwm ffosffad. Mae colagen yn rhoi cryfder tynnol ac ychydig hyblygrwydd; mae mwyn yn gwrthsefyll cywasgu. Mae asgwrn yn cynnal, amddiffyn, darparu liferi, storio mwynau a chynnwys mêr sy'n cynhyrchu celloedd gwaed.
Mae osteoblastau'n cynhyrchu matrics, osteoclastau'n ei dorri i lawr, ac osteocytau wedi'u mewnosod yn y matrics yn ei gynnal. Mewn system Havers mae lamelâu consentrig o gwmpas camlas â phibellau a nerfau; mae lacwnâu a chanalicwlâu'n cysylltu celloedd â'r cyflenwad. Nid osteoblastau yw enw pob cell a welir mewn lacwna.
Mae diffyg mwynoli'n achosi rickets mewn esgyrn tyfu ac osteomalacia mewn oedolion, yn gysylltiedig â diffyg fitamin D/calsiwm neu achosion eraill. Mae osteoporosis yn lleihau màs/adeiledd asgwrn ac yn codi risg toriad, gyda ffactorau oedran, hormonau a ffordd o fyw. Mae clefyd asgwrn brau, osteogenesis imperfecta, yn aml yn ymwneud â nam colagen etifeddol. Mae symptomau a thriniaethau'n amrywio: gellir defnyddio maeth, gweithgarwch addas, meddyginiaethau a rheoli toriadau dan ofal proffesiynol; nid yw un ychwanegiad yn iacháu pob cyflwr.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cysylltwch y nam mewn mwyn, colagen neu ailfodelu â'r effaith fecanyddol. Defnyddiwch y micrograff cartilag fel arsylwad, nid fel diagnosis.
Mewn iaith syml
Mae matrics, celloedd ac ailfodelu'n gwneud asgwrn yn feinwe fyw sy'n dwyn llwyth.
Hunanwirio
Pa gelloedd sy'n torri matrics asgwrn i lawr?
Dangos yr ateb
Osteoclastau.
Gweld diagramau
Micrograffau meinwe go iawn
Astudiwch bob delwedd cyn agor yr allwedd. Disgrifiwch drefniant y celloedd, y niwclysau gweladwy, y ffibrau a’r deunydd o’u cwmpas; cymharwch yr hyn y gallwch ei weld mewn gwirionedd.
Sbesimen A
Disgrifiwch y leinin celloedd a chymharwch y niwclysau tywyllach â’r rhanbarth gwelwach.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Sbesimen B
Chwiliwch am y berthynas rhwng y proffiliau celloedd tywyllach a’r cefndir ffibrog.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Sbesimen C
Dilynwch amlinelliadau’r ffibrau unigol. A oes bandiau traws ailadroddus i’w gweld?
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Sbesimen D
Cymharwch y bandiau ailadroddus ar draws y ffibrau ag amlinelliadau’r ffibrau yn y ddelwedd flaenorol.
Trwy ganiatâd: Department of Histology, Jagiellonian University Medical College · uwchlwythwr: Reytan · CC BY-SA 3.0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio sgiliau adnabod sleidiau ymarferol dan oruchwyliaeth. Nid oes bar graddfa ar yr un ohonynt; peidiwch â chasglu chwyddhad na dimensiynau ffisegol.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-tissue-micrographs
Micrograffau meinwe go iawn
Mae pedwar ffotograff meinwe heb eu newid yn dangos nodweddion defnyddiol i gymharu meinweoedd epithelaidd, cyswllt a chyhyrol.
Epitheliwm colofnog syml
Micrograff o berfedd mamalaidd gyda leinin colofnog ar y chwith, niwclysau hirgrwn a rhanbarth cell gobled golau. Nid yw’r darn a ddarparwyd yn pennu rhan benodol o’r perfedd na rhywogaeth. Nid yw microfili unigol na strwythur moleciwlaidd y bilen waelodol wedi’u datrys yma.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Cartilag ffibrog
Mae cartilag ffibrog yn feinwe gyswllt arbenigol. Mae’r ffotograff yn dangos matrics ffibrog glas a phroffiliau celloedd tywyllach mewn lacwnau; nid epitheliwm cyffredinol na chyhyr llyfn yw hwn.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Cyhyr llyfn · paratoad cyfan wedi’i dynnu’n ysgafn
Paratoad cyfan cyhyr llyfn wedi’i dynnu’n ysgafn yw hwn, nid toriad o organ gyfan. Mae’r ffibrau pinc yn denau ac yn gul, gyda chwyddiadau achlysurol; ni welir rhestrau traws. Peidiwch â chymryd bod pob niwclews wedi’i ddatrys yn glir.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Cyhyr ysgerbydol · toriad hydredol
Mae’r toriad hydredol yn dangos ffibrau cyhyr ysgerbydol cyfochrog gyda rhestrau traws clir a meinwe welwach rhyngffibrog. Nid oes bar graddfa, felly ni ellir amcangyfrif chwyddhad na dimensiwn ffisegol o’r ddelwedd.
Trwy ganiatâd: Department of Histology, Jagiellonian University Medical College · uwchlwythwr: Reytan · CC BY-SA 3.0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio sgiliau adnabod sleidiau ymarferol dan oruchwyliaeth. Nid oes bar graddfa ar yr un ohonynt; peidiwch â chasglu chwyddhad na dimensiynau ffisegol.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Sarcomerau a chyfangiad cyhyrCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Anatomi cyhyrysgerbydol dynol · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 57 (f); tudalen argraffedig 58 (ff, g, ng, h)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae ffibr cyhyr ysgerbydol â llawer o niwclysau, sarcolemma, sarcoplasm, mitocondria a myoffibrilau. Mae sarcomer rhwng dwy linell Z, â ffilamentau tenau actin a thrwchus myosin. Mae band A yn hyd y ffilamentau trwchus; mae band I a pharth H yn lleihau wrth gyfangu, ond nid hyd actin/myosin na band A.
Mae ysgogiad yn rhyddhau Ca²⁺ o'r reticwlwm sarcoplasmig. Mae Ca²⁺ yn rhwymo troponin, gan symud tropomyosin oddi wrth safleoedd actin. Mae pennau myosin yn cysylltu, yn gwneud strôc bŵer ac yn tynnu actin. Mae rhwymo ATP yn datgysylltu'r pen, a hydrolysis ATP yn ei ailbaratoi. Wrth bwmpio Ca²⁺ yn ôl, mae'r safleoedd yn cael eu cuddio a'r cyhyr yn ymlacio.
Mae ffibrau araf â llawer o fitocondria, myoglobin a chapilarïau ar gyfer gwaith aerobig hir; mae rhai cyflym â gallu glycolytig uchel ac yn gallu blino'n gyflymach. Mae'r cymysgedd yn dibynnu ar gyhyr a defnydd; nid dau fath hollol unfath o ran pob priodwedd.
Mae ffosffad creatin yn ailffurfio ATP yn gyflym o ADP; creatin, nid creatinin, yw'r moleciwl egni perthnasol. Mae glycolysis anaerobig yn cynhyrchu lactad ac yn cynnal ATP dros gyfnod byr. Mae glycogen yn storfa swbstrad a ddefnyddir mewn resbiradaeth. ATP yw'r tanwydd uniongyrchol ar gyfer croesbontydd a phympiau; mae protein cyhyrol yn bennaf yn beiriant/adeiledd, nid y prif danwydd uniongyrchol arferol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cymharwch sarcomer ymlaciedig a chyfangedig: pellter Z yn llai, gorgyffwrdd yn fwy, ffilamentau yr un hyd. Defnyddiwch y ffotograff i adnabod rhesi, nid i fesur sarcomer heb raddfa.
Mewn iaith syml
Mae actin a myosin yn llithro, gyda Ca²⁺ yn rheoli mynediad ac ATP yn gyrru'r cylch.
Hunanwirio
Beth sy'n digwydd i hyd band A wrth gyfangu?
Dangos yr ateb
Mae'n aros yr un hyd oherwydd nad yw'r ffilamentau myosin yn byrhau.
Gweld diagramau
Sarcomer: hamddenol a chrebachiedigCymharwch y llinellau Z, actin a myosin yn y ddau gyflwr. Gwiriwch pa fand sy’n aros yr un fath, pa ranbarthau sy’n byrhau, a sut mae calsiwm yn datgelu safleoedd rhwymo actin.Model ffilamentau llithro sgematig · nid yw’r hyd yn newid
1: dwy ffin ben pob sarcomer
2: ffilamentau tenau sy’n ymestyn i mewn o bob llinell Z
3: y ffilament trwchus canolog; mae ei hyd yn aros yn gyson
4: y rhanbarth sy’n rhychwantu’r ffilamentau trwchus
5: y rhanbarth o linell Z i ben agosaf y ffilament trwchus
6: rhan ganolog y band A heb orgyffwrdd â ffilament tenau
7: y cymhlyg rheoli ar y ffilament actin
8: y llinyn rheoli sy’n symud ar hyd actin
9: cylchred pen myosin sy’n dibynnu ar niwcleotid
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-sarcomere
Sarcomer: hamddenol a chrebachiedigMae sarcomer yn ymestyn o linell Z i linell Z. Mae ffilamentau tenau actin a ffilamentau trwchus myosin yn llithro heibio’i gilydd; nid yw’r naill ffilament na’r llall yn byrhau. Mae’r band A (hyd myosin) yn aros yr un fath. Mae’r bandiau I a’r parth H yn culhau wrth i’r gorgyffwrdd gynyddu. Mae calsiwm yn rhwymo i droponin, gan symud tropomyosin oddi wrth safleoedd rhwymo actin. Mae myosin yn rhwymo ac yn gwneud strôc bŵer; mae rhwymo ATP yn datgysylltu myosin, ac mae hydrolysis ATP yn ailosod y pen. Mae’r darluniau’n sgematig ac nid wrth raddfa.Model ffilamentau llithro sgematig · nid yw’r hyd yn newid
1Llinellau Z: ffiniau’r sarcomer
2Ffilamentau actin tenau
3Ffilament myosin trwchus
4Band A: hyd cyfan y myosin
5Band I: ffilamentau tenau yn unig
6Parth H: myosin heb orgyffwrdd ag actin
7Troponin yn rhwymo calsiwm
8Tropomyosin yn symud i ddatgelu safleoedd actin
9ATP yn cynnal datgysylltu ac ailosod pen myosin
Micrograffau meinwe go iawn
Astudiwch bob delwedd cyn agor yr allwedd. Disgrifiwch drefniant y celloedd, y niwclysau gweladwy, y ffibrau a’r deunydd o’u cwmpas; cymharwch yr hyn y gallwch ei weld mewn gwirionedd.
Sbesimen A
Disgrifiwch y leinin celloedd a chymharwch y niwclysau tywyllach â’r rhanbarth gwelwach.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Sbesimen B
Chwiliwch am y berthynas rhwng y proffiliau celloedd tywyllach a’r cefndir ffibrog.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Sbesimen C
Dilynwch amlinelliadau’r ffibrau unigol. A oes bandiau traws ailadroddus i’w gweld?
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Sbesimen D
Cymharwch y bandiau ailadroddus ar draws y ffibrau ag amlinelliadau’r ffibrau yn y ddelwedd flaenorol.
Trwy ganiatâd: Department of Histology, Jagiellonian University Medical College · uwchlwythwr: Reytan · CC BY-SA 3.0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio sgiliau adnabod sleidiau ymarferol dan oruchwyliaeth. Nid oes bar graddfa ar yr un ohonynt; peidiwch â chasglu chwyddhad na dimensiynau ffisegol.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-tissue-micrographs
Micrograffau meinwe go iawn
Mae pedwar ffotograff meinwe heb eu newid yn dangos nodweddion defnyddiol i gymharu meinweoedd epithelaidd, cyswllt a chyhyrol.
Epitheliwm colofnog syml
Micrograff o berfedd mamalaidd gyda leinin colofnog ar y chwith, niwclysau hirgrwn a rhanbarth cell gobled golau. Nid yw’r darn a ddarparwyd yn pennu rhan benodol o’r perfedd na rhywogaeth. Nid yw microfili unigol na strwythur moleciwlaidd y bilen waelodol wedi’u datrys yma.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Cartilag ffibrog
Mae cartilag ffibrog yn feinwe gyswllt arbenigol. Mae’r ffotograff yn dangos matrics ffibrog glas a phroffiliau celloedd tywyllach mewn lacwnau; nid epitheliwm cyffredinol na chyhyr llyfn yw hwn.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Cyhyr llyfn · paratoad cyfan wedi’i dynnu’n ysgafn
Paratoad cyfan cyhyr llyfn wedi’i dynnu’n ysgafn yw hwn, nid toriad o organ gyfan. Mae’r ffibrau pinc yn denau ac yn gul, gyda chwyddiadau achlysurol; ni welir rhestrau traws. Peidiwch â chymryd bod pob niwclews wedi’i ddatrys yn glir.
Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC0 1.0
Cyhyr ysgerbydol · toriad hydredol
Mae’r toriad hydredol yn dangos ffibrau cyhyr ysgerbydol cyfochrog gyda rhestrau traws clir a meinwe welwach rhyngffibrog. Nid oes bar graddfa, felly ni ellir amcangyfrif chwyddhad na dimensiwn ffisegol o’r ddelwedd.
Trwy ganiatâd: Department of Histology, Jagiellonian University Medical College · uwchlwythwr: Reytan · CC BY-SA 3.0Ffynhonnell Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0
Ffotograffau ffynhonnell go iawn yw’r rhain, nid darluniau wedi’u llunio. Maent yn cefnogi adnabod gweledol ond nid ydynt yn ardystio sgiliau adnabod sleidiau ymarferol dan oruchwyliaeth. Nid oes bar graddfa ar yr un ohonynt; peidiwch â chasglu chwyddhad na dimensiynau ffisegol.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Sgerbwd, cymalau ac osgoCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Anatomi cyhyrysgerbydol dynol · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 58 (a, b, c, ch, d)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae'r sgerbwd echelinol â phenglog, asgwrn cefn a thoracs; mae'r sgerbwd atodol â gwregysau ysgwydd/pelfis ac aelodau. Maent yn cynnal, amddiffyn a darparu mannau cysylltu cyhyrau. Mae'r benglog yn amddiffyn yr ymennydd, y cawell asennau'r organau thoracig, a fertebrau madruddyn y cefn.
Gall torasgwrn fod yn gaeedig neu'n agored drwy'r croen, yn syml neu'n ddarniog, ac yn anffull fel torasgwrn brigyn gwyrdd mewn plentyn. Gall trawma, straen ailadroddus neu asgwrn gwan ei achosi. Mae lleoliad, symudiad darnau, cyflenwad gwaed a niwed meinwe'n newid y risg a'r dull trin; nid pob torasgwrn sydd angen yr un cast neu lawdriniaeth.
Mae fertebra nodweddiadol â chorff, bwa a phrosesau ar gyfer cysylltiad. Mae fertebrâu gyddfol yn gymharol fach ac yn caniatáu symud pen, gyda foramina yn y prosesau ardraws; mae rhai thorasig â ffasedau cysylltu asennau; mae meingefnol â chyrff mawr i ddwyn llwyth. Mae disgiau rhyngfertebrol yn clustogi. Mae'r atlas a'r axis yn arbenigo i nodio a throi'r pen.
Mae crymeddau arferol yn helpu osgo a dosbarthu llwyth. Mae sgoliosis yn grymedd ochrol, kyphosis gormodol yn cynyddu crymedd thoracig, a lordosis gormodol yn cynyddu'r crymedd meingefnol. Gall achosion gynnwys datblygiad, cyflyrau niwrogyhyrol, afiechyd esgyrn neu achos anhysbys. Gall ffisiotherapi, cymorth neu lawdriniaeth fod yn briodol yn ôl achos a difrifoldeb dan ofal clinigol; nid yw un ymarfer yn iacháu pob cyflwr.
Mae cymalau ffibrog fel rhai pwythau penglog yn cyfyngu symud, cartilagaidd fel rhai rhwng fertebrau yn caniatáu symud cyfyngedig, a synofaidd yn caniatáu ystod fwy. Mae math a siâp y cymal yn pennu'r cynnig; nid pob cymal sy'n golfach. Mae cyhyrau osgo, cysylltiadau a rheolaeth nerfol yn cadw cydbwysedd yn weithredol.
Defnyddiwch fodel sgerbwd i leoli esgyrn a gwahaniaethu aelod, gwregys a'r echelin. Nid yw llun blaen yn dangos pob wyneb cymal; defnyddiwch sawl golwg wrth ddehongli cysylltiad.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cysylltwch siâp, cysylltiad a swyddogaeth, nid rhestr enwau esgyrn yn unig.
Mewn iaith syml
Mae trefniant esgyrn, cymalau a chyhyrau'n galluogi cynnal a symud.
Hunanwirio
Pam nad yw'r asgwrn cefn yn un asgwrn solet?
Dangos yr ateb
Mae'r fertebrau a'u cysylltiadau'n caniatáu symudiad a chlustogi tra'n cynnal y corff ac amddiffyn madruddyn y cefn.
Gweld diagramau
Sgerbwd, fertebrâu a chymalau synofaidd
Defnyddiwch yr angorau â rhifau i adnabod yr esgyrn, rhanbarthau’r fertebrâu a nodweddion y cymal. Cymharwch amlinelliadau’r cymalau a disgrifiwch y symudiad a ganiateir gan bob un.
Diagram A
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Diagram B
12
13
14
15
Diagram C
16
17
18
19
20
21
22
23
Nodyn cyfeirio: Diagram cyfeirio wedi’i lunio · wedi’i symleiddio ac nid wrth raddfa · nid ffotograff sbesimen na delwedd glinigol.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-skeleton-joints
Sgerbwd, fertebrâu a chymalau synofaidd
Sgerbwd echelinol ac atodol · fertebrâu nodweddiadol · cymalau synofaidd
Diagram A
1Sgerbwd echelinol: penglog (craniwm a mandibl).
2Sgerbwd echelinol: colofn fertebrol, gan gynnwys rhanbarthau ceg y groth, thorasig a meingefnol.
3Sgerbwd echelinol: mae’r asennau a’r sternwm yn ffurfio cawell yr asennau.
4Sgerbwd atodol, gwregys ysgwydd: esgyrn coler a llafnau ysgwydd.
5Aelod blaen / aelod uchaf: humerus.
6Aelod blaen / aelod uchaf: radius ac ulna.
7Llaw: esgyrn carpws, metacarpws a ffalangau.
8Sgerbwd atodol, gwregys y pelfis: esgyrn pelfig pâr.
9Aelod ôl / aelod isaf: ffemwr a phatella.
10Aelod ôl / aelod isaf: tibia a ffibwla.
11Troed: esgyrn tarsws, metatarsws a ffalangau.
Diagram B
12Fertebra nodweddiadol: centrum (corff), fforamen fertebrol, bwa niwral a phrosesau.
13Fertebra nodweddiadol ceg y groth: corff bach a foramina traws; mae gan lawer broses ddraenog ddeuforchog. Mae C1 a C2 yn eithriadau arbenigol.
14Fertebra nodweddiadol thorasig: ffasedau ar gyfer cymalu ag asennau a phroses ddraenog gymharol hir.
15Fertebra nodweddiadol meingefnol: centrum mawr a phrosesau byr, llydan ar gyfer cynnal pwysau ac atodi cyhyrau.
Diagram C
16Mae cartilag cymalol yn gorchuddio pennau cyferbyniol yr esgyrn.
17Mae’r ceudod cymal yn cynnwys hylif synofaidd.
18Mae’r bilen synofaidd yn leinio tu mewn y capsiwl, ac eithrio ar draws y cartilag cymalol.
19Mae capsiwl cymalog ffibrog yn amgáu’r ceudod synofaidd.
20Mae gewyn yn cysylltu asgwrn ag asgwrn ac yn atgyfnerthu’r cymal.
21Cymal colfach: plygu ac ymestyn yn bennaf, er enghraifft y penelin.
22Cymal pelen a soced: symudiad ar sawl echel, er enghraifft y glun neu’r ysgwydd.
23Cymal llithro: symudiadau llithro bach rhwng esgyrn carpws cyfagos.
Nodyn cyfeirio: Diagram cyfeirio wedi’i lunio · wedi’i symleiddio ac nid wrth raddfa · nid ffotograff sbesimen na delwedd glinigol.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
Cymal synofaidd, liferi a gwrthweithyddionCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Anatomi cyhyrysgerbydol dynol · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 58 (a:2, b:2, c:2, ch:2, d:2, dd)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae cymal synofaidd â chartilag hyalin ar bennau esgyrn, capsiwl, pilen synofaidd, hylif synofaidd a ligamentau. Mae cartilag a hylif yn lleihau ffrithiant; mae'r capsiwl a'r ligamentau'n sefydlogi. Mae tendon yn cysylltu cyhyr ag asgwrn; ligament yn cysylltu esgyrn. Nid yw hylif synofaidd yn disodli'r cysylltiadau mecanyddol.
Mae cymalau ansymudol neu wedi asio'n cyfyngu cynnig, rhai llithro fel rhai rhwng esgyrn bach yn caniatáu llithriad, colfach fel penelin yn symud yn bennaf mewn un plân, a phêl-a-soced fel ysgwydd yn caniatáu sawl cyfeiriad. Mae'r ystod a'r sefydlogrwydd yn adlewyrchu siâp, capsiwl a chyhyrau.
Mae osteoarthritis yn ymwneud â dirywiad cartilag a newidiadau cymal, yn aml gyda ffactorau oedran, llwyth neu anaf; gall poen ac anystwythder ddatblygu. Mae arthritis rhiwmatoid yn glefyd awtoimiwn llidiol sy'n gallu niweidio synofiwm, cartilag ac asgwrn. Gall rheoli poen, gweithgarwch addas, ffisiotherapi a weithiau ailosod cymal helpu osteoarthritis; gall cyffuriau sy'n rheoli llid ac addasu'r clefyd helpu rhiwmatoid. Nid yr un achos na'r un driniaeth sydd gan y ddau, ac mae angen asesiad proffesiynol.
Mewn lifer, mae ffwlcrwm, ymdrech a llwyth. Dosbarth cyntaf: ffwlcrwm rhwng ymdrech a llwyth, fel cynnal pen; ail: llwyth yn y canol, fel codi ar flaenau traed; trydydd: ymdrech yn y canol, fel biceps yn plygu'r penelin. Moment = grym × pellter perpendicwlar. Mantais fecanyddol yn dibynnu ar gymhareb breichiau, nid hyd cyfan yr asgwrn.
Mae cyhyrau'n tynnu, nid gwthio. Wrth blygu penelin, mae biceps yn cyfangu a triceps yn ymlacio'n gymharol; wrth ymestyn, mae'r rolau'n gwrthdroi. Mae tendonau'n trosglwyddo'r grym ac mae cydgyfangiad yn gallu sefydlogi'r cymal. Mae arsylwi sbesimen neu fodel yn helpu cysylltu lleoliad tendon â'r cynnig, gyda diogelwch a pharch at ddeunydd biolegol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Marciwch ffwlcrwm, llinell grym a phellter perpendicwlar cyn cyfrifo moment. Nid yr un peth yw braich ymdrech a hyd y tendon.
Mewn iaith syml
Mae cymalau'n cyfyngu'r cynnig, a chyhyrau/tendonau'n cynhyrchu momentau.
Hunanwirio
Beth yw moment grym 20 N ar bellter perpendicwlar 0.04 m?
Dangos yr ateb
20 × 0.04 = 0.80 N m.
Gweld diagramau
Sgerbwd, fertebrâu a chymalau synofaidd
Defnyddiwch yr angorau â rhifau i adnabod yr esgyrn, rhanbarthau’r fertebrâu a nodweddion y cymal. Cymharwch amlinelliadau’r cymalau a disgrifiwch y symudiad a ganiateir gan bob un.
Diagram A
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Diagram B
12
13
14
15
Diagram C
16
17
18
19
20
21
22
23
Nodyn cyfeirio: Diagram cyfeirio wedi’i lunio · wedi’i symleiddio ac nid wrth raddfa · nid ffotograff sbesimen na delwedd glinigol.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-skeleton-joints
Sgerbwd, fertebrâu a chymalau synofaidd
Sgerbwd echelinol ac atodol · fertebrâu nodweddiadol · cymalau synofaidd
Diagram A
1Sgerbwd echelinol: penglog (craniwm a mandibl).
2Sgerbwd echelinol: colofn fertebrol, gan gynnwys rhanbarthau ceg y groth, thorasig a meingefnol.
3Sgerbwd echelinol: mae’r asennau a’r sternwm yn ffurfio cawell yr asennau.
4Sgerbwd atodol, gwregys ysgwydd: esgyrn coler a llafnau ysgwydd.
5Aelod blaen / aelod uchaf: humerus.
6Aelod blaen / aelod uchaf: radius ac ulna.
7Llaw: esgyrn carpws, metacarpws a ffalangau.
8Sgerbwd atodol, gwregys y pelfis: esgyrn pelfig pâr.
9Aelod ôl / aelod isaf: ffemwr a phatella.
10Aelod ôl / aelod isaf: tibia a ffibwla.
11Troed: esgyrn tarsws, metatarsws a ffalangau.
Diagram B
12Fertebra nodweddiadol: centrum (corff), fforamen fertebrol, bwa niwral a phrosesau.
13Fertebra nodweddiadol ceg y groth: corff bach a foramina traws; mae gan lawer broses ddraenog ddeuforchog. Mae C1 a C2 yn eithriadau arbenigol.
14Fertebra nodweddiadol thorasig: ffasedau ar gyfer cymalu ag asennau a phroses ddraenog gymharol hir.
15Fertebra nodweddiadol meingefnol: centrum mawr a phrosesau byr, llydan ar gyfer cynnal pwysau ac atodi cyhyrau.
Diagram C
16Mae cartilag cymalol yn gorchuddio pennau cyferbyniol yr esgyrn.
17Mae’r ceudod cymal yn cynnwys hylif synofaidd.
18Mae’r bilen synofaidd yn leinio tu mewn y capsiwl, ac eithrio ar draws y cartilag cymalol.
19Mae capsiwl cymalog ffibrog yn amgáu’r ceudod synofaidd.
20Mae gewyn yn cysylltu asgwrn ag asgwrn ac yn atgyfnerthu’r cymal.
21Cymal colfach: plygu ac ymestyn yn bennaf, er enghraifft y penelin.
22Cymal pelen a soced: symudiad ar sawl echel, er enghraifft y glun neu’r ysgwydd.
23Cymal llithro: symudiadau llithro bach rhwng esgyrn carpws cyfagos.
Nodyn cyfeirio: Diagram cyfeirio wedi’i lunio · wedi’i symleiddio ac nid wrth raddfa · nid ffotograff sbesimen na delwedd glinigol.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.

Rhanbarthau'r ymennydd a rheolaethCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Niwrofioleg ac ymddygiad · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 59 (a, b, c, ch, d, dd, e)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae'r cerebrwm â dau hemisffer a cortecs ar gyfer prosesu synhwyraidd, cynllunio a gweithrediadau uwch; mae'r cerebellwm yn cydlynu amseru, osgo a symudiad. Mae'r medwla oblongata yn rheoli gweithrediadau hanfodol megis anadlu a chylchrediad. Mae'r hypothalamws yn integreiddio homeostasis ac yn rheoli'r pitwidol, sy'n cysylltu rheolaeth nerfol ac endocrinaidd.
Mae'r system awtonomig yn rheoli cyhyr llyfn, cyhyr cardiaidd a chwarennau. Mae sympathetic yn helpu ymateb gweithgarwch/stress, a parasympathetic yn cefnogi gorffwys a threulio; gall effeithiau fod yn wrthgyferbyniol ond nid yw pob organ yn cael yr un ddau effaith syml. Mae rheolaeth yn cynnwys cylchedau a chanolfannau, nid un hormon sy'n gwneud popeth.
Mae cortecs synhwyraidd a motor â mapiau corff. Mae homuncwlws yn cynrychioli maint y prosesu neu reolaeth, nid maint anatomig y rhan: gall llaw a gwefusau gael ardal fawr. Mae llawer o lwybrau'n croesi, felly mae ochr yr ymennydd yn aml yn ymwneud ag ochr gyferbyniol y corff.
Mae rhanbarthau iaith fel Broca a Wernicke yn cyfrannu at gynhyrchu a deall, ond mae iaith yn dibynnu ar rwydwaith; nid map un rhan–un gair ydyw. Gall niwed mewn lle gwahanol greu patrwm gwahanol o nam. Mae arsylwad clinigol yn dystiolaeth gyda chyfyngiadau, nid arbrawf rheoledig perffaith.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Lleolwch ranbarth ar ddiagram ac yna cysylltwch â swyddogaeth neu ganlyniad niwed. Peidiwch â defnyddio maint y homuncwlws fel maint y corff.
Mewn iaith syml
Mae rhanbarthau arbenigol yn cydweithio mewn rhwydweithiau rheolaeth.
Hunanwirio
Pam mae llaw fawr ar homuncwlws motor?
Dangos yr ateb
Mae llawer o reolaeth fanwl a chyfran fawr o'r cortecs motor yn cael eu neilltuo i'r llaw, nid oherwydd ei maint corfforol.
Gweld diagramau
Rhanbarthau’r ymennydd a mapiau corff cortigol
Adnabodwch y rhanbarthau â rhifau yn y model ochr. Cymharwch y ddau stribed cortigol anwastad ac esboniwch pa fath o fap corff maent yn ei gynrychioli.
Diagram A
1
2
3
4
5
6
Diagram B
7
8
Nodyn cyfeirio: Symleiddiad addysgu wedi’i lunio · nid micrograff, sgan na delwedd glinigol · nid wrth raddfa ac nid cyngor meddygol.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alevel-brain-reference
Rhanbarthau’r ymennydd a mapiau corff cortigol
Sgematig ochr ymennydd wedi’i lunio · mewnosodiad lleoliad amserol-ganolig wedi’i daflunio · cysyniad homuncwlws echddygol a synhwyraidd
Diagram A
1Serebrwm: y rhanbarth mwyaf; mae’r ddau hemisffer serebral yn ffurfio’r rhan fwyaf o frig yr ymennydd.
2Serebelwm: y tu ôl ac islaw’r serebrwm.
3Medwla oblongata: rhan isaf coesyn yr ymennydd, yn barhaus â llinyn y cefn.
4Hypothalamws: ar waelod y blaennydd, uwchben coesyn y chwarren bitwidol.
5Chwarren bitwidol: yn hongian islaw’r hypothalamws o’i choesyn.
6Hippocampws: strwythur crwm pâr yn ddwfn yn llabed amserol ganolig y serebrwm, o dan arwyneb y cortecs, nid yn y medwla. Yn y sgematig ochr hwn, mae angor 6 yn ddangosydd safle wedi’i daflunio mewn mewnosodiad, nid toriad canol-lein gwirioneddol; mae’n dangos safle a dyfnder bras ac nid yw wrth raddfa.
Diagram B
7Homuncwlws echddygol: map somatotopig ar y cortecs echddygol cyn-ganolog.
8Homuncwlws synhwyraidd: map somatotopig cyfagos ar y cortecs ôl-ganolog. Yn y ddau gysyniad, mae’r drefn fras yn mynd o’r droed a’r goes ar yr ochr ganolig drwy’r boncyff a’r llaw at yr wyneb a’r tafod ar yr ochr ochrol; mae ardaloedd y llaw a’r wyneb wedi’u cynrychioli’n anghymesur o fawr.
Nodyn cyfeirio: Symleiddiad addysgu wedi’i lunio · nid micrograff, sgan na delwedd glinigol · nid wrth raddfa ac nid cyngor meddygol.
Defnyddiwch y golwg ymarfer a’r allwedd gyda’r esboniad. Mae ffotograffau’n dangos y nodweddion a nodir yn unig; nid micrograffau yw modelau wedi’u lluniadu.
MRI, CT, PET, EEG a phlastigrwyddCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Niwrofioleg ac ymddygiad · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 60 (a, b, c, ch, d)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae MRI, yr enw yn y fanyleb Gymraeg, yn defnyddio maes magnetig a signalau radio i gynhyrchu delweddau adeileddol manwl heb belydriad ïoneiddio. Mae CT yn cyfuno pelydrau X i ddangos adeiledd, gyda dos ymbelydredd. Mae PET yn defnyddio olrheinydd ymbelydrol i roi gwybodaeth weithredol megis gweithgarwch metabolig. Mae EEG yn mesur gweithgarwch trydanol cyfunol wrth groen y pen, gyda chydraniad amser da ond cyfyngiad lleoliad. Nid MRI adeileddol yw mesuriad uniongyrchol tanio pob niwron.
Mae dulliau'n ategu ei gilydd, ond mae cydraniad, cost, symud y person, dehongli ac amlygiad yn wahanol. Mae cysylltiad rhanbarth â thasg yn gallu dangos cydberthynas, nid profi bod hwnnw'n unig yn achosi'r ymddygiad.
Mae cyfnodau critigol neu sensitif yn gyfnodau pan fo profiad yn dylanwadu'n arbennig ar ddatblygu cylchedau. Plastigrwydd yw newid cysylltiadau a gweithrediad wrth ddysgu, datblygu neu adfer; nid yw'n golygu bod pob niwed yn gwbl wrthdroadwy. Mae newid nifer/cryfder synapsau a mynegiant genynnau'n cyfrannu.
Gall profiadau plentyndod newid mynegiant a datblygiad mewn ffyrdd cymhleth. Gall rhagdueddiad genetig ac amgylchedd ddylanwadu ar risg anhwylderau iechyd meddwl, ond nid yw un genyn, delwedd ymennydd neu brofiad yn penderfynu canlyniad person yn sicr. Mae astudiaethau angen rheoli ffactorau dryslyd, cydsyniad a phreifatrwydd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dewiswch ddull yn ôl cwestiwn adeileddol, metabolig neu drydanol. Gwahaniaethwch MRI adeileddol oddi wrth dechnegau swyddogaethol cysylltiedig.
Mewn iaith syml
Mae dulliau astudio'n rhoi gwahanol dystiolaeth, ac mae ymennydd yn newid gyda datblygiad a phrofiad.
Hunanwirio
Pa ddull sy'n mesur signalau trydanol o groen y pen?
Dangos yr ateb
EEG.
Ymddygiad cynhenid a dysguCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Niwrofioleg ac ymddygiad · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 60 (a:2, b:2, c:2)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae ymddygiad cynhenid yn datblygu heb yr un dysgu penodol, er bod amgylchedd yn gallu dylanwadu ar ei fynegiant. Mae atgyrch yn ymateb cyflym drwy lwybr nerfol. Mae taxis yn symudiad cyfeiriedig tuag at neu oddi wrth ysgogiad; mae kinesis yn newid cyflymder neu droi heb gyfeiriad uniongyrchol at y ffynhonnell.
Gall mochyn coed symud a throi'n wahanol mewn amodau sych a llaith, gan dreulio mwy o amser mewn amgylchedd addas. Nid yw cronni mewn rhan llaith ar ei ben ei hun yn profi taxis: gall kinesis gynhyrchu'r patrwm. Mae ymateb dianc i fygythiad yn helpu goroesi ond mae angen dull arsylwi i wahaniaethu mecanweithiau.
Cynefino yw gostwng ymateb i ysgogiad ailadroddus di-niwed, nid blinder yn unig. Mae cyflyru clasurol yn cysylltu dau ysgogiad; mae cyflyru gweithredol yn newid ymddygiad drwy ganlyniadau/gwobr neu gosb. Mae argraffu yn gysylltiad dysgedig cryf mewn cyfnod datblygiadol perthnasol. Mae'r pedwar yn wahanol o ran yr hyn sy'n cael ei gysylltu.
Gall primatiaid ddysgu drwy efelychu a mewnwelediad, gan ddefnyddio profiad a datrys problem yn hytrach na dim ond prawf a chamgymeriad. Mae angen gwahaniaethu ymddygiad a welwyd oddi wrth briodoli meddwl dynol heb dystiolaeth.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Mewn ymchwiliad, rheolwch olau, lleithder a thymheredd, ailadroddwch ac osgoi niweidio organebau. Nodwch beth fyddai'n gwahaniaethu kinesis oddi wrth taxis.
Mewn iaith syml
Mae cyfeiriad symud a hanes profiad yn helpu adnabod y math o ymddygiad.
Hunanwirio
Beth sy'n gwahaniaethu taxis oddi wrth kinesis?
Dangos yr ateb
Mae taxis â chyfeiriad perthnasol i'r ysgogiad; mae kinesis yn newid cyfradd symud neu droi heb y cyfeiriad hwnnw.
Cymdeithas, tiriogaeth a dethol rhywiolCraidd
Cwmpas: Craidd · Opsiwn Uned 4: Niwrofioleg ac ymddygiad · U2 Uned 4; tudalen argraffedig 60 (ch:2, d:2, dd, e, f)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Gall byw'n gymdeithasol helpu canfod ysglyfaethwyr, cydweithio wrth fwydo a magu epil, ond mae'n cynyddu cystadleuaeth, trosglwyddo clefyd ac weithiau amlygrwydd. Mae'r fantais net yn dibynnu ar amodau a rôl yr unigolyn.
Mewn pryfed cymdeithasol gall castiau rannu gwaith atgenhedlu, bwydo ac amddiffyn. Mae signalau cemegol, cyffyrddol neu ymddygiadol yn cyfathrebu ac yn cydlynu; nid yw pob aelod yn gwneud yr un gwaith. Mae perthynas genetig a manteision cydweithio'n helpu esbonio, ond nid yw pob system gast yr un fath.
Mewn fertebratau gall hierarchaeth leihau gwrthdaro ailadroddus ar ôl sefydlu safle, ond mae unigolion is eu safle'n gallu colli mynediad i adnoddau. Mae adnabod unigolion a dysgu'n cynnal rhyngweithiadau. Nid 'yr anifail mwyaf yw'r arweinydd bob amser' yw'r model.
Mae tiriogaetholdeb yn amddiffyn adnodd neu fan atgenhedlu ac yn costio amser ac egni. Mae carwriaeth yn helpu adnabod rhywogaeth, cydlynu paru ac asesu cymar. Mae dethol rhywiol yn cynnwys cystadleuaeth am gymar a dewis cymar; gall nodwedd gynyddu llwyddiant paru ond gostwng goroesiad, felly nid yw'r effaith yr un fath â mantais goroesi yn unig.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cymharwch gost a budd yng nghyd-destun yr organeb. Defnyddiwch ganlyniadau atgenhedlu i esbonio dethol rhywiol, nid bwriad i 'wella'r rhywogaeth'.
Mewn iaith syml
Mae ymddygiad cymdeithasol ac atgenhedlol yn newid llwyddiant unigolion drwy gostau a buddion.
Hunanwirio
Sut gall cynffon amlwg esblygu er ei bod yn cynyddu risg ysglyfaethu?
Dangos yr ateb
Gall y cynnydd mewn llwyddiant paru wrth ddewis cymar wrthbwyso'r gost goroesi, gan gynyddu trosglwyddo'r alelau.

Cynllunio, cofnodi a gwerthuso ymchwiliadCraidd
Cwmpas: Craidd · Atodiadau A-Ch a threfniadau asesu; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Dechreuwch â chwestiwn, rhagdybiaeth a rhesymeg fiolegol. Diffiniwch y newidyn annibynnol, y dibynnol a'r rhai rheoledig; dewiswch ystod, cyfnodau, sampl ac ailadroddiadau sy'n gallu ateb y cwestiwn. Mae rheolydd yn profi esboniad amgen; nid yr un peth ag ailadrodd yw. Gall astudiaeth arsylwadol ddangos cysylltiad heb yr un rheolaeth achosol ag arbrawf.
Dewiswch offer a chydraniad priodol, gwnewch gynllun gweithredadwy, aseswch risg a lleihau niwed i bobl, organebau a'r amgylchedd. Defnyddiwch offer yn gywir, dilynwch gyfarwyddiadau, a monitrowch newidiadau wrth weithio. Mae angen cofnodi arsylwadau yn ystod y gwaith, yn drefnus ac â digon o fanylion i ailadrodd; nid adlunio canlyniadau disgwyliedig wedyn.
Cadwch gofnod labordy o ddyddiad, dull, newidynnau, asesiad risg, data crai, unedau, newidiadau a dadansoddiad. Mae nifer o werthoedd ac ailadroddiadau fel arfer yn helpu, ond dewiswch nhw yn ôl y dasg a'r cyfarwyddiadau. Cofnodwch amser yn yr uned briodol, a chadwch unedau ym mhenawdau tablau a lleoedd degol cyson â'r offer.
Cymharwch canlyniad â'r rhagdybiaeth gan ddefnyddio data, amrywiad ac ansicrwydd. Mae dilysrwydd yn ymwneud â mesur yr hyn a fwriadwyd a rheoli dryswch; dibynadwyedd â chysondeb; manwl gywirdeb â gwasgariad; cywirdeb â'r gwerth gwirioneddol. Mae mwy o ailadroddiadau'n helpu gwall ar hap, ond nid graddfa sydd wedi'i sero'n anghywir. Awgrymwch welliant penodol a'i effaith, nid 'bod yn fwy gofalus' yn unig.
Ymchwiliwch ar-lein ac all-lein drwy lyfr, gwefan neu bapur gwyddonol addas. Gwiriwch yr awdur, dyddiad, dull a'r dystiolaeth; dyfynnwch deitl, awdur, dyddiad a chyfeiriad digonol i ganfod y ffynhonnell. Defnyddiwch feddalwedd i brosesu data crai'n olrheiniadwy, nid i guddio gwerthoedd anghyfleus.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cysylltwch y dull a'r dadansoddiad â'r cwestiwn. Gall cwestiwn synoptig gyfuno ATP, cludiant, ensymau a ffisioleg: defnyddiwch y mecanwaith priodol o'r cwrs cyfan.
Mewn iaith syml
Mae dyluniad, gwaith diogel, cofnodion a gwerthuso'n rhan o un ymchwiliad.
Hunanwirio
Pam nad yw ailadrodd mesur â graddfa sydd 2 g yn anghywir yn dileu'r gwall?
Dangos yr ateb
Mae'r bias systematig yn aros ym mhob mesuriad; mae angen sero neu raddnodi'r offer, nid mwy o ailadroddiadau'n unig.
Offer a thechnegau ymarferolCraidd
Cwmpas: Craidd · Atodiadau A-Ch a threfniadau asesu; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mesurwch hyd, màs, cyfaint, tymheredd ac amser â'r offer a'r ystod gywir; defnyddiwch ryngwyneb, synhwyrydd neu logger lle bo'n briodol a gwirio sero/graddnodi. Mae pH-metr a thermomedr yn mesur amodau, ac mae potomedr, respiromedr neu drefniant tebyg yn mesur proses yn anuniongyrchol, gyda rhagdybiaethau a risg gollyngiad.
Gwnewch wanhau cyfresol â chyfeintiau hysbys a chymysgu ar bob cam; mae 1 cm³ sampl a 9 cm³ toddydd yn 10⁻¹, a dau gam yn 10⁻². Defnyddiwch adweithyddion i adnabod moleciwlau, techneg aseptig i baratoi a phlannu microbau, a chromatograffaeth i wahanu sylweddau. Mae rheolyddion a safonau'n rhan o'r dechneg, nid ychwanegiad dewisol.
Defnyddiwch microsgop golau pŵer isel ac uchel i arsylwi a mesur, paratowch mount tenau a lluniwch yn wyddonol. Defnyddiwch ddyraniad i ddangos adeiledd, gyda llwybr, teitl a labeli clir a thrin offer yn ddiogel. Mae technegau maes yn cynnwys cwadratau, trawsluniau a dal–marcio–ailddal gyda samplu a lles priodol.
Defnyddiwch ddata neu offer mewn cyd-destun ffisiolegol megis calon, ysgyfaint a nerf, gan gysylltu'r mesur â'r mecanwaith. Mae Atodiad B yn cysylltu'r 12 techneg â gwaith y cwrs: profion bwyd, ensymau, dŵr/pilenni, microsgopeg, DNA, pigmentau, microbau, cludiant a maes. Mae gwaith 3.7 yn cynnwys dyrannu aren. Gall model cyfrifiadurol, logger neu daenlen helpu casglu a phrosesu data, ond mae angen gwirio mewnbwn, fformiwlâu a rhagdybiaethau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Ymarferwch y technegau dan oruchwyliaeth a chadwch gofnod. Nid yw ticio darllen yn ardystio gallu gweithredu'r offer nac yn cyflawni'r arholiad ymarferol.
Mewn iaith syml
Mae'r un offeryn yn gallu ateb gwahanol gwestiynau, ond rhaid deall beth mae'n mesur.
Hunanwirio
Beth yw gwanediad ar ôl tri cham 1:10?
Dangos yr ateb
10⁻³, sef un rhan o'r sampl wreiddiol mewn mil.
Unedau, algebra, chwyddhad a geometregCraidd
Cwmpas: Craidd · Atodiadau A-Ch a threfniadau asesu; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Defnyddiwch unedau a rhagddodiaid yn gyson: 1 mm = 1000 μm, 1 μm = 1000 nm, a 1 dm³ = 1000 cm³. Mae newid cyfaint yn ciwbio'r ffactor hyd: 1 cm³ = 1000 mm³, felly 2500 mm³ = 2.5 cm³. Mae 0.00024 m yn 2.4 × 10⁻⁴ m. Mae amcangyfrif trefn maint yn helpu canfod gwall ×1000.
Cyfrifwch gymarebau, ffracsiynau a chanrannau, gan nodi'r enwadur cywir. Mae gostwng o 50 i 40 yn newid −20%, nid −10%. Defnyddiwch bwerau ac esbonyddion yn gywir, a chadwch ffigurau ystyrlon i'r diwedd. Cymedr = Σx/n; nid yr un peth yw cymedr data crai a chanol dosbarth histogram bras.
Deallwch symbolau a'u hunedau, amnewidiwch werthoedd a datryswch hafaliad heb newid y berthynas. M = maint delwedd ÷ maint gwirioneddol, felly maint gwirioneddol = maint delwedd ÷ M. Mae 60 mm ar ×1500 yn 0.040 mm = 40 μm. Nid oes uned gan M.
Ar gyfer ciwb ochr a: arwynebedd = 6a², cyfaint = a³, a chymhareb = 6/a. Mae ciwb 2 cm â 24 cm², 8 cm³ a SA:V = 3 cm⁻¹; ciwb 4 cm â chymhareb 1.5 cm⁻¹. Mae cylch â chylchedd 2πr ac arwynebedd πr²; prism petryal â chyfaint lwh ac arwynebedd 2(lw + lh + wh); silindr caeedig â chyfaint πr²h ac arwynebedd 2πrh + 2πr²; sffêr â 4πr² a 4πr³/3. Defnyddiwch y model a'r fformiwla briodol a gwahaniaethwch unedau sgwâr oddi wrth unedau ciwbig.
Mae = yn gyfartal, < ac > yn llai/mwy, << a >> yn llawer llai/mwy, ∝ yn gyfrannol ac ~ yn fras. Enghraifft algebra arall: allbwn cardiaidd = cyfaint trawiad × cyfradd calon. Mae 70 cm³ × 60 min⁻¹ = 4200 cm³ min⁻¹ = 4.2 dm³ min⁻¹.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dangoswch drawsnewid unedau a chamau algebra. Mewn canlyniad, gwiriwch maint rhesymol a nifer ffigurau ystyrlon yn erbyn y data.
Mewn iaith syml
Mae unedau cyson a model geometreg cywir yn atal gwallau cyfrifo mawr.
Hunanwirio
Beth yw 3.2 × 10⁻² mm mewn μm?
Dangos yr ateb
0.032 × 1000 = 32 μm.
Dosbarthiadau, tebygolrwydd ac ystadegauCraidd
Cwmpas: Craidd · Atodiadau A-Ch a threfniadau asesu; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Trefnwch ddata mewn tabl, siart neu ddosbarthiad amlder priodol. Mae histogram yn defnyddio dosbarthiadau parhaus; mae siart bar yn addas i gategorïau. Cyfrifwch ganol, gwasgariad a maint sampl cyn dehongli gwahaniaeth. Y canolrif yw'r canol ar ôl trefnu, a'r modd yw'r gwerth mwyaf aml; gall outlier symud y cymedr yn gryf.
Ar gyfer digwyddiadau annibynnol, lluoswch debygolrwyddau; ar gyfer dewisiadau nad ydynt yn gorgyffwrdd, adiwch. Mae sampl ar hap ac annibynnol yn gallu cefnogi casgliad am boblogaeth, ond nid yw maint mawr yn dileu bias dewis. Mae plot gwasgariad yn dangos cydberthynas; nid yw cysylltiad yn profi achos. Gall ffactor trydydd greu'r patrwm.
Ystod yw uchafswm − isafswm. Mae gwyriad safonol sampl yn defnyddio s = √[Σ(x−x̄)²/(n−1)]. Ar gyfer 2, 4, 6, mae'r cymedr yn 4, s = √(8/2) = 2, a'r ystod yn 4. Nid yr un peth yw s, ystod a gwall safonol. Mae ansicrwydd offer yn wahanol i amrywiad biolegol; os defnyddir ±0.1 ar ddarlleniad 2.0, ansicrwydd cymharol yw 5%.
Dewiswch brawf yn ôl y data: Chi sgwâr ar gyfer niferoedd categorïau a model, prawf t i gymharu cymedrau gyda rhagdybiaethau, a dull cydberthynas priodol i berthynas. Nodwch nwl, lefel arwyddocâd, df a'r gwerth critigol a roddir. Nid yw peidio â gwrthod nwl yn ei brofi, ac nid tebygolrwydd bod y nwl yn wir yw p.
Mewn cydberthynas rheng Spearman heb glymau, rhengiwch y ddwy set, cyfrifwch d rhwng rhengoedd pob pâr, ac rₛ = 1 − 6Σd²/[n(n²−1)]. Ar gyfer rhengoedd 1,2,3 a 1,3,2, Σd² = 2 ac rₛ = 0.5. Mae'r arwydd yn dangos cyfeiriad a'r maint yn dangos cryfder y berthynas reng; mae angen maint sampl a thabl/prawf priodol i asesu arwyddocâd. Gyda chlymau, defnyddiwch rengoedd cyfartalog a'r dull cywiro a ddarperir.
Wrth dynnu dau ddarlleniad â lled gwall ±0.1 cm yr un, amcangyfrif gwaethaf lled gwall y gwahaniaeth yw ±0.2 cm. Mae hyd 5.0 cm felly â 4% yn y model hwn. Ar gyfer cynnyrch neu gymhareb, gellir adio lledau gwall cymharol fel amcangyfrif gwaethaf syml; dilynwch y confensiwn a roddir, gan fod cyfuno ansicrwydd ystadegol annibynnol yn ddull gwahanol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cadwch ailadroddiadau crai ac esboniwch drin gwerth anarferol; peidiwch â'i ddileu dim ond am nad yw'n ffitio'r rhagfynegiad.
Mewn iaith syml
Mae samplu, gwasgariad a rhagdybiaethau'n pennu pa gasgliad mae'r data'n ei gefnogi.
Hunanwirio
Beth yw'r canolrif a'r cymedr ar gyfer 1, 2, 3, 4, 20?
Dangos yr ateb
Canolrif = 3; cymedr = 30/5 = 6. Mae'r 20 yn tynnu'r cymedr i fyny.
Graffiau, graddiannau a logarithmauCraidd
Cwmpas: Craidd · Atodiadau A-Ch a threfniadau asesu; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Trosglwyddwch rhwng tabl, hafaliad a graff gan ddewis echelau, graddfeydd ac unedau clir. Fel arfer mae'r newidyn annibynnol ar x a'r dibynnol ar y. Plotiwch bwyntiau'n gywir. Dilynwch gyfarwyddyd y dasg: mae canllaw ymarferol CBAC fel arfer yn gofyn cysylltu canol pwyntiau â llinellau syth, heb allosod; os gofynnir am linell ffit neu dangent, defnyddiwch y dull hwnnw.
Ar gyfer y = mx + c, m yw graddiant a c yw rhyngdoriad y. Cyfradd gyfartalog = Δy/Δx, gan ddefnyddio triongl mawr ac unedau. Mae cynnyrch yn cynyddu o 4 i 16 cm³ rhwng 10 a 40 s: cyfradd = 12/30 = 0.40 cm³ s⁻¹. Ar gromlin, mae tangent yn y pwynt yn rhoi'r gyfradd ar y foment honno, nid llinell rhwng dau bwynt pell ar y gromlin.
Gall barrau amrediad ddangos isafswm ac uchafswm ailadroddiadau; nid gwyriad safonol ydynt oni bai bod hynny wedi'i nodi. Peidiwch ag allosod i amod nad yw'r data'n ei brofi. Mae graff llinol a thueddiad esbonyddol yn rhoi rhagfynegiadau gwahanol.
Deallwch log₁₀: log₁₀(1000) = 3 a log₁₀(0.01) = −2. Gall echel log droi newid lluosol yn bellteroedd cyfartal; nid yw pob bwlch yn cynrychioli ychwanegu'r un nifer. Mae pH = −log₁₀[H⁺], felly mae gostwng un uned pH yn cynyddu [H⁺] ddeg gwaith.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Darllenwch fath yr echel cyn cyfrifo. Dangoswch leoliad tangent a'r triongl graddiant, nid dyfalu'r gyfradd o uchder y gromlin.
Mewn iaith syml
Mae ffurf y graff a'r unedau'n pennu sut mae cyfrifo a dehongli cyfradd.
Hunanwirio
Pa newid yn [H⁺] sydd rhwng pH 7 a pH 5?
Dangos yr ateb
Mae [H⁺] ar pH 5 yn 100 gwaith mwy: dau gam o ffactor 10.
Modelau, tystiolaeth a chyfathrebuCraidd
Cwmpas: Craidd · Atodiadau A-Ch a threfniadau asesu; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae modelau'n symleiddio proses: gall model mosaig hylifol egluro athreiddedd, a model llif màs ragfynegi gwasgedd. Nodwch y rhagdybiaethau, beth mae'r model yn ei egluro a beth nad yw'n ei ddangos. Gall data newydd newid model; nid methiant gwyddoniaeth yw hynny.
Cymharwch casgliad â dull, maint sampl, rheolyddion, ansicrwydd ac ailadroddadwyedd. Mae cydberthynas yn wahanol i achos, a gellir profi esboniadau amgen. Mae adolygiad cymheiriaid yn gallu canfod gwendidau, ond nid gwarant absoliwt o wirionedd. Mae ailadrodd annibynnol a chorff o dystiolaeth yn cryfhau casgliad.
Wrth ddefnyddio ffynhonnell, nodwch yr awdur, dyddiad, dull a chyfeiriad; gwahaniaethwch ddata oddi wrth hysbyseb neu farn. Mae cyfathrebu clir yn defnyddio termau, symbolau, unedau a graffiau priodol, ac yn egluro'r mecanwaith i'r gynulleidfa.
Mae defnyddiau gwyddoniaeth yn cynnwys budd, risg, cost, mynediad, moeseg a'r amgylchedd. Defnyddiwch dystiolaeth wrth werthuso GM, sgrinio neu gadwraeth, gan gydnabod y gwerthoedd sy'n rhan o ddewis cymdeithasol. Gall penderfyniad fod yn rhesymol dan ansicrwydd heb honni bod risg yn sero.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Defnyddiwch hawliad → tystiolaeth → rhesymeg → cyfyngiad. Nid yw enw astudiaeth neu gyfrif pwyntiau ar ei ben ei hun yn werthusiad.
Mewn iaith syml
Mae gwyddoniaeth yn profi esboniadau ac yn cyfathrebu'r cryfder a'r cyfyngiadau.
Hunanwirio
Pam nad yw adolygiad cymheiriaid yn profi bod casgliad yn wir?
Dangos yr ateb
Gall y dull neu'r dehongliad barhau â chyfyngiadau; mae angen tystiolaeth, ailadrodd ac asesu annibynnol.
Y pum uned a'r amcanion asesuCraidd
Cwmpas: Craidd · Atodiadau A-Ch a threfniadau asesu; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae'r Safon Uwch lawn yn cynnwys UG Unedau 1 a 2, pob un yn arholiad 1 awr 30 munud, 80 marc a 20% o'r dyfarniad llawn. Mae U2 Unedau 3 a 4, pob un 2 awr, 90 marc a 25%. Mae Uned 4 Adran A yn 70 marc cyffredin ac Adran B yn 20 marc o un opsiwn: imiwnoleg a chlefydau, anatomi cyhyrysgerbydol dynol, neu niwrofioleg ac ymddygiad. Nid tier Sylfaen/Uwch sydd yn y cwrs hwn.
Mae Uned 5 yn 50 marc a 10%, gydag arbrofi a dadansoddi ymarferol ar wahân. Cod y dyfarniad Cymraeg llawn yw 1400CS; mae 2400CS yn god UG ar wahân. Ni ddylid cymysgu canrannau'r dyfarniad UG â rhai'r Safon Uwch lawn.
Mae AA1 yn profi gwybodaeth a dealltwriaeth, AA2 yn cymhwyso mewn cyd-destunau cyfarwydd, newydd ac ymarferol, a AA3 yn dadansoddi, dehongli, gwerthuso a gwneud casgliadau/gwelliannau. Pwysoliadau'r dyfarniad llawn yw 30%, 45%, 25%. Fesul Uned 1/2 mae 7/9/4 pwynt canran, Uned 3/4 6.7/10.8/7.5, ac Uned 5 2.6/5.4/2. Mae'r cyfansymiau'n ail-greu'r unedau a'r dyfarniad.
Mae o leiaf 10% o'r marciau'n defnyddio sgiliau mathemategol a 15% yn ymwneud â gwaith ymarferol yn yr asesu cyffredinol: nid yw'r 15% hwnnw'n cyfateb i bwysoliad 10% Uned 5. Defnyddiwch dermau, unedau SI, confensiynau enwi a diagramau clir; mae pwyntiau cymhwyso a gwerthuso angen rhesymu, nid cof yn unig.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Ymarferwch esbonio, cymhwyso a gwerthuso ar draws unedau. Dewiswch yr opsiwn Uned 4 a addysgir gan eich canolfan; nid oes angen dysgu'r tri ar gyfer un llwybr.
Mewn iaith syml
Mae'r llwybr heb haenau Sylfaen/Uwch, â phedair uned ysgrifenedig, un opsiwn gwirioneddol ac arholiad ymarferol.
Hunanwirio
Beth yw gwahaniaeth 10% Uned 5 a'r gofyniad 15% ymarferol?
Dangos yr ateb
10% yw pwysoliad yr uned ymarferol; mae'r 15% yn ymwneud â marciau sgiliau ymarferol ar draws asesu'r cymhwyster.
Paratoi ar gyfer yr arholiad ymarferolCraidd
Cwmpas: Craidd · Atodiadau A-Ch a threfniadau asesu; gwaith ymarferol neu sgil penodol
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae Tasg Arbrofi Uned 5 yn 20 marc ac yn cymryd 2 awr. Mae Tasg Dadansoddi Ymarferol yn 30 marc ac yn cymryd 1 awr. Mae'r tasgau'n cael eu gosod a'u marcio'n allanol ac yn cael eu cyflawni dan amodau rheoledig a goruchwyliaeth uniongyrchol. Mae un fersiwn o bob tasg i bob dysgwr; dilynwch drefniadau eich canolfan.
Mae'r dasg arbrofi'n asesu gweithredu dull, defnyddio offer, arsylwi a chofnodi. Gall dadansoddi ddefnyddio data a sgiliau damcaniaethol, ac mae microsgopeg yn rhan o'r paratoi. Mae angen deall technegau'r cwrs a'r appendices, nid darllen atebion enghreifftiol yn unig.
Mae CBAC yn cyhoeddi trefniadau a meysydd gwaith bob blwyddyn ac mae'r ganolfan yn rhannu'r paratoi a ganiateir. Mae'r fanyleb yn gosod y gwaith yn ystod y gwanwyn yn ail flwyddyn y cwrs. Mae'r dudalen gymhwyster yn rhestru cyfarwyddiadau athrawon ar 31 Ionawr 2027 a chyfarwyddiadau cydosod ar 14 Ebrill 2027. Nid yw meysydd pwnc a gyhoeddwyd ar gyfer 2026 yn rhestr 2027: gofynnwch i'r ganolfan am yr hysbysiad cyfredol.
Nid NEA na chymeradwyaeth ymarferol ar wahân yw Uned 5 hon. Mae'r canllaw'n helpu paratoi gwybodaeth a dulliau, ond nid yw ticiau darllen, gwaith cartref neu ddatgloi ateb yn ardystio perfformiad ymarferol nac yn cwblhau'r arholiad.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Paratowch drwy wneud y gwaith penodol dan oruchwyliaeth, adolygu'r cofnodion a deall y mesur/dadansoddi. Peidiwch â defnyddio hysbysiad blwyddyn arall fel sicrwydd o gynnwys y dasg.
Mewn iaith syml
Mae paratoi'n helpu, ond y ganolfan a'r hysbysiad blynyddol sy'n rheoli'r asesu.
Hunanwirio
A yw ticio pob rhan o'r canllaw'n cyflawni Uned 5?
Dangos yr ateb
Nac ydyw. Rhaid gwneud yr asesu ymarferol rheoledig a drefnir gan y ganolfan.

Cofnodion adolygu blaenorol

Dyma eich ticiau o’r canllaw blaenorol. Nid ydynt yn cyfrif tuag at gynnydd y gwersi newydd, ac nid yw’r hen gynnwys yn rhan o’r addysgu presennol.

Ensymau a rheoli metabolaeth
Pilenni celloedd, athreiddedd a chludiant
Ffotosynthesis a chymhwyso data cyfradd
Homeostasis, adborth a rheolaeth
Etifeddiad ac amrywiad
Uned 2: perthynas esblygiadol a bioamrywiaeth
Uned 2: addasiadau ar gyfer cyfnewid nwyon
Uned 2: cludiant mewn anifeiliaid a phlanhigion
Uned 2: addasiadau ar gyfer maeth
Uned 3: ATP fel trosglwyddydd egni
Uned 4 opsiwn A: imiwnoleg a chlefyd
Uned 4 opsiwn C: niwrobioleg ac ymddygiad
Dŵr ac ïonau anorganig
Carbohydradau, lipidau a phrofion bwyd
Adeiledd proteinau a bondiau biolegol
Trefniadaeth celloedd a microsgopeg
ATP, DNA a synthesis protein
Mitosis, meiosis a rhaniad celloedd

Rhestr destunau flaenorol

Mae’r ticiau hyn ar wahân i’r pwyntiau adolygu uchod ac nid ydynt yn cyfrif yn y cynnydd hwnnw.

Rhestr testunau Bioleg

Ticiwch bob eitem wrth i chi adolygu. Caiff ticiau eu cadw ar y ddyfais hon yn unig.

Mae'r ticiau hyn yn cadw eich rhestr destunau flaenorol. Nid ydynt yn cyfrif fel cwblhau'r gofynion newydd uchod.

Blwyddyn 12

Blwyddyn 13

Sut mae OmniStudy yn helpu

Atebwch gwestiynau arddull arholiad ar unrhyw destun isod a chael eich marcio mewn eiliadau, gydag adborth ar sut i ennill mwy o farciau.
Cardiau fflach, cwisiau a gemau adolygu ar gyfer pob testun.
Ymarfer papurau arholiad go iawn gyda chynlluniau marcio.
Cynllunydd astudio gyda chyfrif i lawr at eich arholiadau, wedi ei adeiladu o amgylch eich testunau gwannaf.
Mae popeth yn gweithio yn Gymraeg ac yn Saesneg.

Mae'r canllaw hwn ar gael yn Saesneg hefyd: Canllaw Saesneg

Barod i ddechrau?

Am ddim i ddechrau. Dewiswch eich pwnc, atebwch gwestiwn, a gwelwch eich marc cyntaf mewn munudau.

Dechreuwch adolygu am ddim

Pwyntiau adolygu, gyda’r esboniad wrth eu hochr

Opsiwn Uned 4

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Sbesimen A

Sbesimen B

Sbesimen C

Sbesimen A

Sbesimen B

Sbesimen C · micrograffau golau celloedd planhigion

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Sbesimen A

Sbesimen B

Sbesimen C

Sbesimen A

Sbesimen B

Sbesimen C · micrograffau golau celloedd planhigion

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad