Skip to content
OmniStudy
Start free
Menu

Adolygu Bioleg TGAU CBAC

Archwiliwch destunau adolygu Bioleg TGAU CBAC. Gwiriwch y fanyleb swyddogol ar gyfer holl ofynion blwyddyn eich arholiad a'ch llwybr.

Dechreuwch adolygu am ddim

Manylion y cwrs

CBAC · TGAU Bioleg3400CSBlynyddoedd arholiad · 2027

Asesiad Gweler y fanyleb swyddogol am fanylion yr asesiad.

Manyleb swyddogol CBAC (yn agor mewn tab newydd)

Ticiwch bwynt ar ôl ei adolygu. Caiff y cynnydd ei gadw ar y ddyfais hon yn unig; nid yw’n mesur meistrolaeth.

Canllawiau cwrs wedi’u hadolygu

Pwyntiau adolygu, gyda’r esboniad wrth eu hochr

Agorwch bwynt i ddarllen beth i’w wybod, sut i’w ddefnyddio mewn asesiad, esboniad mewn iaith syml a hunanwirio. Mae’r atebion yn aros ynghudd nes i chi ddewis eu dangos.

Opsiynau a ffynhonnell

Haen ar gyfer Uned 1

  • Haen Sylfaenol
  • Haen Uwch

CBAC Cymraeg v3, Crynodeb o'r Asesu t. 2 a'r tablau haenau uned-benodol U1/U2

Haen ar gyfer Uned 2

  • Haen Sylfaenol
  • Haen Uwch

CBAC Cymraeg v3, Crynodeb o'r Asesu t. 2 a'r tablau haenau uned-benodol U1/U2

Grŵp testun

Celloedd

2 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.1 Celloedd a symudiad ar draws pilenni celloedd

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Swyddogaethau'r rhannau cell: mae'r gellbilen yn rheoli symudiad sylweddau i mewn ac allan; mae'r cytoplasm yn gyfrwng i lawer o adweithiau cemegol; mae'r cnewyllyn yn cynnwys deunydd genetig ac yn rheoli gweithgareddau'r gell; mae mitocondria yn safle resbiradaeth aerobig sy'n rhyddhau egni. Mewn cell blanhigyn, mae'r cellfur seliwlos yn cynnal ac yn cryfhau'r gell; mae cloroplastau'n cynnwys cloroffyl i amsugno golau ar gyfer ffotosynthesis; mae gwagolyn â sudd cell yn helpu i gynnal tyndra'r gell. Mae celloedd anifeiliaid a phlanhigion yn rhannu'r gellbilen, cytoplasm a chnewyllyn; mae cell anifail hefyd yn cynnwys mitocondria. Celloedd arbenigol yw celloedd sydd wedi gwahaniaethu i gyflawni swyddogaeth; mae celloedd tebyg yn ffurfio meinwe, gall meinweoedd ffurfio organ, mae organau'n gweithio mewn systemau organau ac mae'r systemau'n ffurfio organeb.
    • Defnyddia ficrosgop golau i ganolbwyntio ar gelloedd planhigion ac anifeiliaid, arsylwi, braslunio a labelu'n wyddonol; cysyllta strwythur gweladwy â swyddogaeth. Mae trylediad yn symudiad net o grynodiad uchel i isel i lawr graddiant; mae'n oddefol, ac mae'r bilen yn caniatáu i rai moleciwlau (yn enwedig ocsigen a charbon deuocsid) groesi. Mae tiwbin Visking yn fodel o bilen ddetholus: mae canlyniadau'n dibynnu ar gymharu maint mandyllau â maint gronynnau, ond nid yw'r tiwbin yn gell fyw nac yn atgynhyrchu holl swyddogaethau pilen gell.
    • Mae ensymau yn broteinau a wneir gan gelloedd byw ac yn cyflymu adweithiau. Mae siâp y safle actif yn galluogi swbstrad cyflenwol i rwymo (model clo ac allwedd syml). Mae tymheredd a pH yn effeithio ar actifedd: gall ymchwiliad ddangos tymheredd neu pH optimaidd, a gall berwi ddadnatureiddio'r rhan fwyaf o ensymau.
    • Osmosis yw trylediad dŵr drwy bilen athraidd ddetholus o grynodiad dŵr uchel (hydoddyn gwan) i grynodiad dŵr isel (hydoddyn cryf).

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Wrth labelu cell, cynnwys bob adeiledd gofynnol a chadw llinellau label yn glir; mewn microsgopeg cofnoda'r hyn a welir heb ychwanegu strwythurau dychmygol. Mewn cwestiwn trafnidiaeth, nodi'r sylwedd, cyfeiriad y graddiant a ph'un a oes angen egni. Wrth esbonio tiwbin Visking, rhagfynega pa ronynnau sy'n gallu croesi a pham, yna enwi un cyfyngiad penodol i'r model.

    Mewn iaith syml

    Meddyliwch am y gellbilen fel porth dethol. Mae gronynnau sy’n fwy dwys ar un ochr yn gwasgaru i’r ochr lai dwys heb gost egni.

    Hunanwirio

    I ba gyfeiriad mae moleciwlau'n symud drwy drylediad net, ac a oes angen egni?

    Dangos yr ateb

    O grynodiad uwch i is drwy'r graddiant crynodiad; proses oddefol yw hon ac nid oes angen egni.

    Gweld diagramau
    SCHEMATIC · SIMPLIFIED · NOT TO SCALEA.________________B.________________C.________________D.________________E.________________F.________________G.________________H.________________Name each lettered structure
    Plant cell · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer plant-cell
    SCHEMATIC · SIMPLIFIED · NOT TO SCALEA.Cell wallB.Cell membraneC.CytoplasmD.NucleusE.ChloroplastF.RibosomeG.MitochondrionH.VacuoleCIE Biology · diagram identification
    Plant cell · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
    SCHEMATIC · SIMPLIFIED · NOT TO SCALEA.________________B.________________C.________________D.________________E.________________Name each lettered structure
    Animal cell · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer animal-cell
    SCHEMATIC · SIMPLIFIED · NOT TO SCALEA.Cell membraneB.CytoplasmC.NucleusD.RibosomeE.MitochondrionCIE Biology · diagram identification
    Animal cell · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
    Light micrograph with repeated elongated cell outlines and many dark-stained spots.

    Companion photograph

    A light micrograph of rectangular leaf cells with many green bodies and broad pale central areas.

    Practice question

    Compare the two plant-cell micrographs. In the onion epidermis, what are the clear outer boundaries and dark spots? In the Elodea leaf cells, what are the many green bodies, and what do the broad clear central regions resemble?

    Photograph / micrograph recognition only. Neither image separately resolves the plasma membrane from the cell wall. Onion cytoplasm and vacuole are not distinguishable here; the Elodea cytoplasm and any nucleus are not clearly resolved. Do not claim the Elodea photo shows a nucleus.

    English source terminology is retained for this CIE figure.

    Photo: Onion skin cells under a microscope · Katekor1
    Stained Allium cepa (onion) epidermis light micrograph.
    Photo: Chloroplasts - Microscopic view of Elodea canadensis · Juan Carlos Fonseca Mata
    Elodea canadensis leaf cells; source identifies chloroplasts.
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer plant-cell-micrographs

    Plant cells: onion epidermis and Elodea leaf

    Light micrograph with repeated elongated cell outlines and many dark-stained spots.

    Chloroplasts - Microscopic view of Elodea canadensis

    A light micrograph of rectangular leaf cells with many green bodies and broad pale central areas.

    Photo key

    The onion epidermis shows cell walls and nuclei. The Elodea leaf micrograph shows cell walls, many chloroplasts, and broad clear central regions consistent with vacuoles. The onion bulb epidermis does not normally contain chloroplasts. A nucleus is not clearly resolved in the Elodea image.

    Neither image separately resolves the plasma membrane from the cell wall. Onion cytoplasm and vacuole are not distinguishable here; the Elodea cytoplasm and any nucleus are not clearly resolved. Do not claim the Elodea photo shows a nucleus.

    English source terminology is retained for this CIE figure.

    Photo: Onion skin cells under a microscope · Katekor1
    Stained Allium cepa (onion) epidermis light micrograph.
    Photo: Chloroplasts - Microscopic view of Elodea canadensis · Juan Carlos Fonseca Mata
    Elodea canadensis leaf cells; source identifies chloroplasts.
    Light micrograph of a cheek-cell sample, with one clearer cell showing a pale interior, a visible outer boundary, and a purple-stained spot.

    Practice question

    In the clearest central cheek cell, identify the purple-stained structure, the pale interior, and the visible outer cell boundary.

    Photograph / micrograph recognition only. This is a real microscope photograph of a human cheek-cell sample, not a model. The cell surface membrane cannot be distinguished separately from the outer boundary. The image has no scale bar and the source gives no stain information.

    English source terminology is retained for this CIE figure.

    Photo: Human cheek cells from science class · Kyreb
    Source describes a microscope photograph of the photographer’s own inner-cheek sample.
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer animal-cell-micrograph

    Human cheek-cell micrograph

    Light micrograph of a cheek-cell sample, with one clearer cell showing a pale interior, a visible outer boundary, and a purple-stained spot.

    Photo key

    The purple-stained structure is the nucleus; the pale interior is cytoplasm. The cell boundary is visible, but the membrane is not separately resolved as a bilayer.

    This is a real microscope photograph of a human cheek-cell sample, not a model. The cell surface membrane cannot be distinguished separately from the outer boundary. The image has no scale bar and the source gives no stain information.

    English source terminology is retained for this CIE figure.

    Photo: Human cheek cells from science class · Kyreb
    Source describes a microscope photograph of the photographer’s own inner-cheek sample.
    Brasluniwch ac adnabod adeileddau celloedd planhigion ac anifeiliaid.
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.2 Rhaniad celloedd a bôn-gelloedd

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae cromosomau'n cynnwys genynnau wedi'u trefnu'n llinol ac i'w cael mewn parau yng nghelloedd y corff. Mae mitosis yn cynhyrchu dwy gell ferch gyda'r un nifer a'r un wybodaeth enetig â'r gell riant, ar gyfer twf/atgyweirio; gall mitosis afreolus arwain at ganser. Mae meiosis yn cynhyrchu gametau â hanner y nifer o gromosomau ac amrywiad genetig; mae'r canlyniadau'n wahanol i mitosis.
    • Mae'r rhan fwyaf o gelloedd meinwe aeddfed wedi colli'r gallu i wahaniaethu. Mae bôn-gelloedd embryonig a bôn-gelloedd llawn dwf mewn rhai meinweoedd planhigion ac anifeiliaid yn cadw gallu i wahaniaethu a gallant gymryd lle meinwe wedi'i niweidio. Mae defnydd meddygol posibl yn codi materion moesegol, yn enwedig defnyddio embryonau.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Gwahaniaethwch mitosis oddi wrth meiosis wrth ateb am nifer/tebygrwydd y celloedd. Wrth drafod bôn-gelloedd, eglurwch botensial gwahaniaethu ac unrhyw fudd neu gyfyngiad y cyd-destun.

    Mewn iaith syml

    Mae mitosis yn gwneud copi cell newydd ar gyfer twf neu atgyweirio. Bôn-gell yw cell heb rôl arbenigol eto a all newid i fath o gell arall.

    Hunanwirio

    Beth yw canlyniad genetig mitosis?

    Dangos yr ateb

    Dwy gell ferch â’r un wybodaeth enetig â’i gilydd a’r gell riant (oni bai bod mwtaniad yn digwydd).

Grŵp testun

Resbiradaeth

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.2 Resbiradaeth a system resbiradol pobl

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Resbiradaeth aerobig: glwcos + ocsigen → carbon deuocsid + dŵr; cyfres o adweithiau cellog a reolir gan ensymau sy'n defnyddio glwcos ac ocsigen i ryddhau egni. Resbiradaeth anaerobig mewn celloedd dynol: glwcos → asid lactig (+ egni); mae'n digwydd heb ocsigen ac yn gallu arwain at ddyled ocsigen ar ôl ymarfer.
    • Ar y diagram o system resbiradol, gallu adnabod y ceudod trwynol, tracea, bronci, bronciolynnau, alfeoli, ysgyfaint, llengig, asennau a chyhyrau rhyngasennol. Mae mwcws yn dal gronynnau a microbau; mae cilia'n symud y mwcws tuag allan. Wrth fewnanadlu mae'r llengig yn cyfangu ac yn gwastatáu a'r cawell asennau'n codi/allan; cyfaint thoracs yn cynyddu, gwasgedd yn gostwng, aer yn mynd i mewn. Wrth allanadlu, mae'r symudiadau a'r newidiadau gwasgedd yn gwrthdroi. Mae'r model cloch yn dangos newidiadau cyfaint ond nid yw'n modelu symudiad y cawell asennau yn llawn.
    • Mae gan alfeolws leinin llaith, wal denau, arwynebedd mawr a chyflenwad gwaed cyfoethog; mae hyn yn byrhau pellter trylediad ac yn cynnal graddiant. Tabl bras o gyfansoddiad aer (% yn ôl cyfaint): Ocsigen—mewnanadlu 21%, allanadlu 16%; carbon deuocsid—mewnanadlu 0.04%, allanadlu 4%; nitrogen—tua 79% yn y ddau. Mae gwerthoedd wedi'u talgrynnu; gall anwedd dŵr amrywio. Cymhariaeth: mae ocsigen yn gostwng 21−16=5 pwynt canran, ac mae CO₂ yn codi 4−0.04=3.96 pwynt canran (tua 100 gwaith y gyfran fewnanadlu). Mae ocsigen yn tryledu o'r alfeolws i'r gwaed ac yn cael ei ddefnyddio mewn resbiradaeth; mae CO₂ a gynhyrchir gan resbiradaeth yn tryledu o'r gwaed i'r alfeolws. Mae dŵr calch yn troi'n gymylog ym mhresenoldeb CO₂. Mae mwg yn niweidio cilia a mwcws; mae cysylltiad rhwng ysmygu, canser yr ysgyfaint ac emffysema, sy'n niweidio cyfnewid nwyon.
    • Ar y diagram chwyddedig o'r alfeolws, labela ddiwedd y bronciolyn, mur a leinin llaith yr alfeolws, mur y capilari, celloedd coch y gwaed a phlasma.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Wrth esbonio cyfnewid, dilyna’r nwy o’r ardal â chrynodiad uwch i’r ardal is drwy’r wal alfeolaidd, a chysyllta’r arwyneb mawr/mur tenau â chyfradd trylediad.

    Mewn iaith syml

    Nid yw’r ysgyfaint yn “gwthio” ocsigen i’r gwaed. Mae ocsigen yn tryledu ar draws wal denau’r alfeolws oherwydd bod ei grynodiad yn uwch yn yr aer sydd newydd gyrraedd.

    Hunanwirio

    Pam mae mur alfeolaidd tenau yn helpu cyfnewid nwyon?

    Dangos yr ateb

    Mae’n byrhau’r pellter trylediad, felly gall ocsigen a charbon deuocsid symud yn gyflymach rhwng aer yr alfeolws a’r gwaed.

    Gweld diagramau
    System anadlu dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    7. G
    8. H
    9. I
    10. J
    11. K
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer breathing-system
    System anadlu dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. ALaryncs
    2. BTracea
    3. CBronci
    4. DBronciolau
    5. EAlfeoli
    6. FCapilarïau
    7. GYsgyfaint
    8. HAsennau
    9. ICyhyrau rhyngasennol
    10. JDiaffram
    11. KCeudod trwynol
    Cyhyrau rhyngasennol rhwng dwy asenSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer intercostal-muscles
    Cyhyrau rhyngasennol rhwng dwy asenSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. AAsen uwchben
    2. BAsen islaw
    3. CRhyngasennol allanol: ffibrau i lawr ac ymlaen
    4. DRhyngasennol mewnol: ffibrau i lawr ac yn ôl
    5. ESternwm (blaen)
    6. FFertebra (cefn)
    O₂CO₂O₂ → gwaedCO₂ → alfeolws
    Alfeolws a’r capilari o’i amgylchSgematig, nid wrth raddfa nac yn ffotograff. Mae O₂ yn tryledu o aer alfeolaidd i’r gwaed; mae CO₂ yn tryledu o’r gwaed i’r alfeolws.
    1. A: Pen agored y llwybr anadlu sy’n dod i mewn o’r chwith uchaf
    2. B: Ffin feinwe allanol ar ochr dde’r sach aer
    3. C: Y llinell arwyneb denau y tu mewn i ffin y sach
    4. D: Ffin allanol y bibell sy’n lapio o amgylch rhan isaf dde’r sach
    5. E: Y gell hirgrwn y tu mewn i’r bibell isaf
    6. F: Y gofod hylif clir rhwng celloedd y tu mewn i’r bibell
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alveolus-capillary
    O₂CO₂O₂ → gwaedCO₂ → alfeolws
    Alfeolws a’r capilari o’i amgylchSgematig, nid wrth raddfa nac yn ffotograff. Mae O₂ yn tryledu o aer alfeolaidd i’r gwaed; mae CO₂ yn tryledu o’r gwaed i’r alfeolws.
    1. ADiwedd y bronciolyn
    2. BWal alfeolaidd
    3. CLeinin llaith alfeolws
    4. DWal capilari
    5. ECell goch y gwaed
    6. FPlasma
    Labelu'r ceudod trwynol a rhannau'r system resbiradol; chwyddo'r alfeolws i labelu ei mur, ei leinin llaith a'i gyflenwad capilari gwaed.

Grŵp testun

Systemau’r corff

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §§1.3–1.4 Treuliad a system dreulio; system gylchredol pobl

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae treuliad yn torri moleciwlau mawr anhydawdd yn gynhyrchion bach hydawdd y gall y corff eu hamsugno. Braster → asidau brasterog + glyserol; protein → asidau amino; startsh (cadwyn o glwcos) → siwgrau llai. Mae carbohydras, proteas a lipas yn gatalyddu'r mathau priodol o ddadelfeniad. Profion: ïodin yn troi'n las-du gyda startsh; Benedict wrth gynhesu yn newid o las i wyrdd/melyn/oren/brics-goch yn ôl faint o siwgr rhydwythol; biwret yn troi'n borffor gyda phrotein.
    • Dylid gallu labelu'r geg, oesoffagws/llwnc, stumog, iau/afu, coden a dwythell y bustl, pancreas, coluddyn bach, coluddyn mawr ac anws. Mae peristalsis yn gyfangiadau cyhyrau llyfn sy'n gwthio bwyd; mae'r geg yn malu ac yn dechrau treulio, mae'r stumog yn cymysgu ac yn treulio protein, mae'r pancreas yn secretu ensymau, mae'r coluddyn bach yn cwblhau treuliad ac yn amsugno drwy ei arwyneb mawr, ac mae'r coluddyn mawr yn amsugno dŵr. Mae bustl a wneir yn yr iau ac a storir yn y goden yn emwlsio braster (nid ensym ydyw).
    • Mae tiwbin Visking â hydoddiant bwyd yn gallu modelu amsugno moleciwlau bach drwy wal y perfedd; nid yw'n dangos perfedd byw, llif gwaed nac addasiadau'r fila yn llawn. Ar ôl treulio, mae glwcos yn cael ei ddefnyddio mewn resbiradaeth neu ei storio fel glycogen; mae asidau brasterog a glyserol yn ffynhonnell egni; mae asidau amino'n adeiladu proteinau corff. Mae deiet cytbwys yn cynnwys protein, carbohydrad, braster, haearn, fitamin C, ffibr a dŵr. Mae gwerth egni bwydydd yn amrywio; gall egni gormodol gael ei storio fel braster. Mae gormod o siwgr, braster neu halen yn cynyddu risgiau iechyd.
    • Arbrofi penodedig: cymharu egni bwydydd drwy losgi samplau i gynhesu cyfaint mesuredig o ddŵr; cadw pellter y fflam, màs sampl, cyfaint cychwynnol a chynhwysydd yn gyson, cofnodi newid tymheredd, ailadrodd a chymharu. Mae gwres yn cael ei golli i'r amgylchedd a gall samplau losgi'n anghyflawn, felly gwerthuso'r dull a gwella inswleiddio/ailadroddiadau.
    • Yn y gwaed mae celloedd coch yn cludo ocsigen, platennau'n helpu clotio, plasma'n cludo sylweddau toddedig a chelloedd gwyn yn amddiffyn rhag pathogenau; mae ffagocyt a chell goch yn gallu cael eu lluniadu/labelu. Mae'r galon gyhyrol yn pwmpio; pibellau coronaidd yn cyflenwi cyhyr y galon. Llif: vena cava → atriwm dde → falf deirgweiniog → fentrigl dde → falf cilgant → rhydweli ysgyfeiniol → ysgyfaint → gwythïen ysgyfeiniol → atriwm chwith → falf ddwyfleisiog → fentrigl chwith → falf cilgant → aorta. Falfiau'n atal ôl-lif; cylchrediad ysgyfeiniol i'r ysgyfaint a systemig i organau. Rhydwelïau'n cludo gwaed o'r galon dan bwysedd (wal gyhyrog/elastig); gwythiennau'n dychwelyd gwaed (wal deneuach, lumen mawr, falfiau); capilarïau â mur un cell o drwch a rhwydwaith mawr sy'n agos at gelloedd, gan ganiatáu trylediad maetholion allan a gwastraff i mewn. Ystyried ffactorau risg ac effeithiau clefyd cardiofasgwlar; gwerthuso buddion a chyfyngiadau statinau, angioplasti a newid ffordd o fyw/deiet/ymarfer corff.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Cadwa’r gadwyn achosol yn glir: ensym penodol yn torri moleciwl → cynnyrch hydawdd bach → amsugno → cludiant yn y gwaed. Paid â dweud bod bwyd yn “troi’n egni” yn y coluddyn.

    Mewn iaith syml

    Mae treuliad yn gwneud darnau mawr o fwyd yn ddigon bach i groesi wal y perfedd. Yna mae’r gwaed yn eu cludo i gelloedd, lle gallant gael eu defnyddio neu eu storio.

    Hunanwirio

    Beth yw’r fantais o dorri startsh yn siwgrau hydawdd cyn iddo gyrraedd celloedd?

    Dangos yr ateb

    Gall y moleciwlau llai hydawdd gael eu hamsugno drwy wal y coluddyn ac yna’u cludo yn y gwaed.

    Gweld diagramau
    System dreulio dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    7. G
    8. H
    9. I
    10. J
    11. K
    12. L
    13. M
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer digestive-system
    System dreulio dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. AY geg
    2. BOesoffagws
    3. CAfu
    4. DCodenn y bustl
    5. EStumog
    6. FPancreas
    7. GDwodenwm
    8. HIlewm
    9. IColon
    10. JRectwm
    11. KAnws
    12. LChwarennau poer
    13. MDwythell y bustl
    Dannedd dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer dentition
    Dannedd dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. ADant blaen
    2. BDant llygad
    3. CBla-chewyn
    4. DChewyn
    Trawstoriad o galon ddynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    7. G
    8. H
    9. I
    10. J
    11. K
    12. L
    13. M
    14. N
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer heart-section
    Trawstoriad o galon ddynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. AAtriwm dde
    2. BFentrigl dde
    3. CAtriwm chwith
    4. DFentrigl chwith
    5. ESeptwm
    6. FWal gyhyrol
    7. GFalfiau teirlen
    8. HFalfiau dwylen
    9. IFalfiau cilgant
    10. JRhydwelïau coronaidd
    11. KFena cava
    12. LRhydweli ysgyfeiniol
    13. MGwythïen ysgyfeiniol
    14. NAorta
    Cylchrediad dwbl a phibellau mawrMae lliw yn dangos ocsigeniad, nid math o rydweli na gwythïen. Sgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    7. G
    8. H
    9. I
    10. J
    11. K
    12. L
    13. M
    14. N
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer circulation-vessels
    Cylchrediad dwbl a phibellau mawrMae lliw yn dangos ocsigeniad, nid math o rydweli na gwythïen. Sgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. ACalon
    2. BYsgyfaint
    3. CRhydweli ysgyfeiniol: calon → ysgyfaint
    4. DGwythïen ysgyfeiniol: ysgyfaint → calon
    5. EAorta: i ffwrdd o’r galon
    6. FFena cava: at y galon
    7. GColuddyn
    8. HGwythïen borth hepatig: coluddyn → afu
    9. IAfu
    10. JRhydweli hepatig: at yr afu
    11. KGwythiennau hepatig: o’r afu
    12. LAren
    13. MRhydweli arennol: at yr aren
    14. NGwythïen arennol: o’r aren
    Celloedd gwaed: sgematig, nid ffotomicrograffSiapiau sgematig yn unig. Rhaid darparu ffotomicrograffau cynrychioliadol go iawn ar wahân; nid sbesimen yw’r llun hwn.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer blood-cells
    Celloedd gwaed: sgematig, nid ffotomicrograffSiapiau sgematig yn unig. Rhaid darparu ffotomicrograffau cynrychioliadol go iawn ar wahân; nid sbesimen yw’r llun hwn.
    1. ACell goch: deugoncaf, heb gnewyllyn
    2. BFfagosyt
    3. CCnewyllyn ffagosyt
    4. DLymffocyt
    5. ECnewyllyn lymffocyt
    6. FPlatennau
    Labelu'r ddwythell bustl; gwahaniaethu'r falfiau deirgweiniog a dwyfleisiog yn y galon; a dangos y vena cava a'r aorta.

Grŵp testun

Planhigion

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.5 Planhigion a ffotosynthesis

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Hafaliad geiriau: carbon deuocsid + dŵr —(egni golau wedi'i amsugno gan gloroffyl)→ glwcos + ocsigen. Mae'r broses mewn planhigion gwyrdd ac organebau ffotosynthetig eraill yn dal egni golau ac yn sefydlogi carbon. Gall glwcos gael ei resbiradu, ei storio fel startsh, neu ei ddefnyddio i wneud cellwlos, proteinau ac olewau.
    • Mae cyfradd ffotosynthesis yn newid wrth i amodau golau, carbon deuocsid a thymheredd newid. Wrth brofi deilen am startsh, berwa'r ddeilen, dadliwio mewn ethanol mewn baddon dŵr, rinsio, ychwanegu ïodin; mae glas-du yn dystiolaeth o startsh. Gall sodiwm hydrocsid amsugno CO2; gall synwyryddion ocsigen/CO2 a chofnodydd data fesur newid.
    • Labela cwtigl, epidermis, haen balis, haen sbyngaidd, stomata, stoma a chelloedd gwarchod, sylem a ffloem. Mae stomata'n agor/cau i reoli trydarthiad a chyfnewid nwyon. Mae dŵr yn angenrheidiol ar gyfer ffotosynthesis, cludo mwynau a chynhaliaeth; mae gwreiddflew yn cynyddu arwynebedd amsugno, ac mae osmosis yn symud dŵr i'r gwreiddyn ac ymlaen.
    • Mae sylem yn cludo dŵr; anweddiad dŵr o ddail (trydarthiad) yn tynnu dŵr i fyny drwy'r planhigyn. Mae gwynt, tymheredd a lleithder yn effeithio ar gyfradd: gwynt/tymheredd uwch neu leithder is fel arfer yn cynyddu trydarthiad drwy gynnal graddiant anwedd. Mae ffloem yn cludo swcros o rannau ffotosynthetig i rannau eraill i'w resbiradu neu ei storio fel startsh. Diffyg nitradau: twf gwael; diffyg potasiwm: dail melyn; diffyg ffosffad: gwreiddiau gwael; mae gwrtaith NPK yn cyflenwi'r tri maethyn.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Wrth ddarllen graff, disgrifia'r patrwm gyda data a'r ffactor a newidiodd; peidia â hawlio achos na ddangosir gan yr ymchwiliad.

    Mewn iaith syml

    Mae’r planhigyn yn defnyddio golau i gynhyrchu siwgr, ac mae’r siwgr yn storio egni cemegol.

    Hunanwirio

    Pa rôl sydd gan gloroffyl yn ffotosynthesis?

    Dangos yr ateb

    Mae'n amsugno egni golau sy'n cael ei ddefnyddio yn y broses.

    Gweld diagramau
    UPPER SURFACELOWER SURFACESCHEMATIC · SIMPLIFIED · NOT TO SCALEA.________________B.________________C.________________D.________________E.________________F.________________G.________________H.________________I.________________J.________________K.________________L.________________Name each lettered structure
    Dicot leaf section · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer leaf-section
    UPPER SURFACELOWER SURFACESCHEMATIC · SIMPLIFIED · NOT TO SCALEA.CuticleB.Upper epidermisC.Palisade mesophyllD.Spongy mesophyllE.Air spaceF.Vascular bundleG.XylemH.PhloemI.Lower epidermisJ.Guard cellsK.StomaL.ChloroplastsCIE Biology · diagram identification
    Dicot leaf section · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
    SOIL / WATERSCHEMATIC · SIMPLIFIED · NOT TO SCALEA.________________B.________________C.________________Name each lettered structure
    Root-hair cell · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer root-hair-cell
    SOIL / WATERSCHEMATIC · SIMPLIFIED · NOT TO SCALEA.Root-hair projectionB.Epidermal cellC.Cell wallCIE Biology · diagram identification
    Root-hair cell · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
    SCHEMATIC · SIMPLIFIED · NOT TO SCALEA.________________B.________________C.________________D.________________Name each lettered structure
    Non-woody dicot root section · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer dicot-root-section
    SCHEMATIC · SIMPLIFIED · NOT TO SCALEA.XylemB.PhloemC.Root cortexD.EpidermisCIE Biology · diagram identification
    Non-woody dicot root section · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
    Adnabod haenau deilen, gwreiddflew a meinweoedd cludo planhigyn.

Grŵp testun

Etifeddiad

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.3 DNA ac etifeddiad

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae cromosomau'n drefniadau llinol o enynnau mewn parau yng nghelloedd y corff. Mae DNA yn ddwy gadwyn hir o siwgr a ffosffad gyda basau, wedi'u troelli'n helics dwbl. Mae trefn basau DNA yn cario gwybodaeth etifeddol. Genyn yw darn o DNA sy'n dylanwadu ar nodwedd; alelau yw fersiynau o enyn.
    • Proffilio genynnol: torri DNA'n ddarnau a gwahanu'r darnau'n fandiau; cymharu patrwm bandiau i amcangyfrif tebygrwydd samplau, e.e. trosedd, tadolaeth neu berthynas rhywogaethau. Gall adnabod presenoldeb genynnau sy'n gysylltiedig â chlefyd helpu meddygaeth; ystyried preifatrwydd/perchnogaeth a goblygiadau moesegol.
    • Geirfa croesi: gamet, cromosom, genyn, alel, trechol, enciliol, homosygaidd, heterosygaidd, genoteip (alelau), ffenoteip (nodwedd a welir), F1/F2 a hunan-ffrwythloni. Enghraifft Aa × Aa: gametau A ac a gan bob rhiant; sgwâr Punnett AA, Aa, Aa, aa; tebygolrwydd genoteip aa = 1/4, ffenoteip enciliol = 25% os yw a yn enciliol. Nid yw'r tebygolrwydd yn gwarantu cyfran mewn teulu bach. Mae'r rhan fwyaf o ffenoteipiau'n amlgenynnol. XX/XY: mae gametau'n gwahanu'r cromosomau rhyw ac yn cyfuno ar hap adeg ffrwythloni. Trosglwyddo genynnau'n artiffisial: gwerthuso defnydd, budd, risg ac effeithiau posibl.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Mewn croes etifeddiad, diffinia’r alelau, dangosa gametau’r ddau riant a chyfuno un alel o bob rhiant. Cyfrifa tebygolrwydd o’r canlyniadau posibl, nid o gyfrif “nodweddion tebyg” yn unig.

    Mewn iaith syml

    Mae’r genyn yn rhan o’r cyfarwyddyd; alel yw un fersiwn o’r cyfarwyddyd. Mae pob epil yn derbyn un alel gan bob rhiant, a gall y ddau gyda’i gilydd effeithio ar y nodwedd.

    Hunanwirio

    Os yw’r croes yn Aa × Aa, beth yw’r tebygolrwydd o epil aa?

    Dangos yr ateb

    Un canlyniad o bedwar, felly 1/4 neu 25%.

Grŵp testun

Homeostasis

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §§2.5–2.6 Ymateb a rheolaeth; rôl yr aren mewn homeostasis

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Homeostasis yw cadw amodau mewnol yn ddigon cyson i osgoi niwed. Mae'r arennau'n rheoli dŵr ac yn tynnu gwastraff. Gall diagram o'r system ysgarthu labelu'r arennau, rhydwelïau/gwythiennau arennol, aorta, vena cava, wreterau, pledren ac wrethra a dangos cyfeiriad llif y gwaed. Toriad aren: rhydweli a gwythïen arennol, cortecs, medwla, pelfis, wreter.
    • Mae troeth yn cynnwys wrea a gormodedd o halwynau; mae'n mynd o'r arennau drwy'r wreterau i'r bledren cyn gadael drwy'r wrethra. Gall gwaed neu gelloedd yn y troeth ddangos clefyd yr aren; gall glwcos yn y troeth ddangos diabetes.
    • Gellir defnyddio dialysis i drin methiant yr arennau; gall trawsblaniad roi aren iach yn lle un afiach. Mae angen cydweddu math meinwe i leihau gwrthod, a chyffuriau gwrthimiwnedd; mae argaeledd rhoddwyr a'r angen am sesiynau dialysis yn ffactorau wrth werthuso'r dewisiadau.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Wrth ddisgrifio system ysgarthu, dilyna waed i mewn drwy'r rhydweli arennol a gwaed allan drwy'r wythïen; dilyna troeth o'r aren drwy'r wreter i'r bledren.

    Mewn iaith syml

    Mae homeostasis yn helpu cadw amodau mewnol y corff o fewn ystod addas; mae'r aren yn hidlo gwaed ac yn tynnu gwastraff.

    Hunanwirio

    Pa sylweddau sy'n gallu dangos bod gwaith hidlo'r aren wedi newid os ydynt yn y troeth?

    Dangos yr ateb

    Gall presenoldeb gwaed neu gelloedd ddangos clefyd yr aren, a gall glwcos ddangos diabetes.

    Gweld diagramau
    System wrinol dynolSgematig syml; nid wrth raddfa. Llif y gwaed: calon → aorta → rhydwelïau arennol → arennau → gwythiennau arennol → vena cava → calon.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    7. G
    8. H
    9. I
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer urinary-system
    System wrinol dynolSgematig syml; nid wrth raddfa. Llif y gwaed: calon → aorta → rhydwelïau arennol → arennau → gwythiennau arennol → vena cava → calon.
    1. AAren
    2. BWreter
    3. CPledren wrinol
    4. DWrethra
    5. EAren
    6. FAorta
    7. GVena cava
    8. HRhydwelïau arennol
    9. IGwythiennau arennol
    Trawstoriad drwy arenSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer kidney-section
    Trawstoriad drwy arenSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. ACortecs arennol
    2. BMedwla arennol
    3. CPelfis arennol
    4. DWreter
    5. ERhydweli arennol
    6. FGwythïen arennol
    Labelu aorta, vena cava, rhydwelïau a gwythiennau arennol a chyfeiriad llif y gwaed; adnabod rhannau'r aren.

Grŵp testun

Ecosystemau

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 1 §1.6 Ecosystemau, cylchoedd maetholion ac effaith pobl ar yr amgylchedd

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae cadwyni/gweoedd bwyd yn dangos trosglwyddo egni: cynhyrchwyr → defnyddwyr 1af/2il/3ydd (llysysyddion/cigysyddion) → dadelfenyddion. Defnyddir egni ar gyfer cynnal ac atgyweirio celloedd a thwf; collir egni wrth resbiradu ac mewn gwastraff. Mae pyramidiau rhifau a biomas yn dangos niferoedd/biomas ar bob lefel.
    • Mae bacteria a ffyngau'n dadelfennu gwastraff a chyrff marw ac yn resbiradu, gan ddychwelyd CO2 i'r atmosffer. Mae dadelfennu'n rhyddhau nitradau a ffosffadau y gall planhigion eu hamsugno. Mewn cymuned sefydlog, mae tynnu a dychwelyd defnyddiau'n cydbwyso. Cylchred garbon: ffotosynthesis yn ymgorffori CO2; resbiradaeth a llosgi tanwydd ffosil yn ei ryddhau.
    • Mae angen cydbwyso cynhyrchu bwyd/datblygu economaidd ag anghenion bywyd gwyllt. Mae gwrtaith, plaleiddiaid, rheoli clefydau a dulliau batri'n gallu codi cynnyrch ond achosi niwed neu gost amgylcheddol. Mae rhywogaethau dangosol a newid pH/ocsigen mewn nant yn dangos llygredd dŵr; cennau'n dangos llygredd aer. Gall metelau trwm o wastraff/plaleiddiaid gronni ar hyd cadwyn fwyd i lefel docsig. Ewtroffigedd: carthion/gwrtaith → tyfiant algâu/planhigion → marw a dadelfennu → mwy o ficrobau'n defnyddio ocsigen toddedig → gall anifeiliaid ddygu.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Adnabod ffynhonnell maetholion a llwybr trosglwyddo; ar gyfer effaith amgylcheddol, dilyn y gadwyn o weithred pobl → newid cynefin/amodau → effaith ar organebau neu amrywiaeth.

    Mewn iaith syml

    Mae maetholion yn cael eu hailddefnyddio drwy’r ecosystem yn hytrach na chreu o’r newydd. Gall newid cynefin effeithio ar sawl poblogaeth oherwydd bod organebau’n dibynnu ar ei gilydd.

    Hunanwirio

    Pam gall colli un rhywogaeth effeithio ar rywogaethau eraill?

    Dangos yr ateb

    Gall y rhywogaethau hynny ddibynnu arni am fwyd, cynefin neu berthynas ecosystem arall.

    Gweld diagramau
    Gwe fwyd
    Gwe fwydSaith targed organeb heb label wedi’u cysylltu gan saethau. Dilynwch bob saeth o fwyd at ddefnyddiwr.ABCDEFGCyfeiriad saeth: bwyd → defnyddiwr
    Gwe fwydCynefin damcaniaethol · sgematig, nid wrth raddfa
    Perthnasoedd y we fwyd a rolau troffig
    TargedOrganebRôl droffig
    A________________________________
    B________________________________
    C________________________________
    D________________________________
    E________________________________
    F________________________________
    G________________________________
    Cysylltiadau bwyd-at-ddefnyddiwr a ddangosir gan y saethau
    Bwyd→Defnyddiwr
    AB
    BC
    CD
    AE
    EF
    BG
    GD
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer food-web
    Gwe fwyd
    Gwe fwydCynefin damcaniaethol. Mae glaswellt yn fwyd i geiliogod rhedyn a chwningod. Mae brogaod ac adar yn bwyta ceiliogod rhedyn; mae nadroedd yn bwyta brogaod ac adar; mae llwynogod yn bwyta cwningod.GlaswelltCynhyrchyddCeiliog rhedynDefnyddiwr cynraddBrogaDefnyddiwr eilaiddNeidrDefnyddiwr trydyddolCwningenDefnyddiwr cynraddCadnoDefnyddiwr eilaiddAderynDefnyddiwr eilaiddCyfeiriad saeth: bwyd → defnyddiwr
    Gwe fwydCynefin damcaniaethol · sgematig, nid wrth raddfa
    Perthnasoedd y we fwyd a rolau troffig
    TargedOrganebRôl droffig
    AGlaswelltCynhyrchydd
    BCeiliog rhedynDefnyddiwr cynradd
    CBrogaDefnyddiwr eilaidd
    DNeidrDefnyddiwr trydyddol
    ECwningenDefnyddiwr cynradd
    FCadnoDefnyddiwr eilaidd
    GAderynDefnyddiwr eilaidd
    Cysylltiadau bwyd-at-ddefnyddiwr a ddangosir gan y saethau
    Bwyd→Defnyddiwr
    GlaswelltCeiliog rhedyn
    Ceiliog rhedynBroga
    BrogaNeidr
    GlaswelltCwningen
    CwningenCadno
    Ceiliog rhedynAderyn
    AderynNeidr
    Pyramidau niferoedd a biomas

    Pyramid o niferoedd

    Adar bach10 organebCeiliogod rhedyn100 organebPlanhigion glaswellt1,000 organebLled bar yn gymesur â’r gwerth

    Pyramid o fiomas

    Adar bach100 g màs sychCeiliogod rhedyn1,000 g màs sychPlanhigion glaswellt10,000 g màs sychLled bar yn gymesur â’r gwerth

    Gwerthoedd ymarfer damcaniaethol yn unig: nid sampl o ecosystem go iawn na data ystadegol swyddogol. Mae niferoedd yn cyfrif organebau; biomas yw cyfanswm y màs sych. Mae’r ddau enghraifft yn dangos tair lefel droffig ac mae lled y bariau wedi’i raddio’n gymesur.

    Data damcaniaethol lefelau troffig
    Lefel droffigNifer yr organebauBiomas (g màs sych)
    Planhigion glaswellt1,00010,000
    Ceiliogod rhedyn1001,000
    Adar bach10100
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer trophic-pyramids
    Pyramidau niferoedd a biomas

    Pyramid o niferoedd

    Adar bach10 organebCeiliogod rhedyn100 organebPlanhigion glaswellt1,000 organebLled bar yn gymesur â’r gwerth

    Pyramid o fiomas

    Adar bach100 g màs sychCeiliogod rhedyn1,000 g màs sychPlanhigion glaswellt10,000 g màs sychLled bar yn gymesur â’r gwerth

    Gwerthoedd ymarfer damcaniaethol yn unig: nid sampl o ecosystem go iawn na data ystadegol swyddogol. Mae niferoedd yn cyfrif organebau; biomas yw cyfanswm y màs sych. Mae’r ddau enghraifft yn dangos tair lefel droffig ac mae lled y bariau wedi’i raddio’n gymesur.

    Data damcaniaethol lefelau troffig
    Lefel droffigNifer yr organebauBiomas (g màs sych)
    Planhigion glaswellt1,00010,000
    Ceiliogod rhedyn1001,000
    Adar bach10100
    Twf poblogaeth dros amser
    Twf poblogaeth dros amserPoblogaeth ddamcaniaethol o geiliogod rhedyn yn y cynefin cyffredin, gyda phwyntiau amser wedi’u bylchu’n gywir ac echel poblogaeth o sero i gant.02040608010002468101214Amser (diwrnodau)Poblogaeth (organebau)
    Twf poblogaeth dros amserCynefin damcaniaethol cyffredin: poblogaeth ceiliogod rhedyn; cysylltiadau syth, dim arsylwadau ychwanegol
    Arsylwadau union o boblogaeth ddamcaniaethol o geiliogod rhedyn
    Amser (diwrnodau)Poblogaeth (organebau)
    010
    214
    429
    658
    895
    10100
    12100
    1472
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer population-growth
    Twf poblogaeth dros amser
    Twf poblogaeth dros amserPoblogaeth ddamcaniaethol o geiliogod rhedyn yn y cynefin cyffredin, gyda phwyntiau amser wedi’u bylchu’n gywir ac echel poblogaeth o sero i gant.02040608010002468101214Amser (diwrnodau)Poblogaeth (organebau)OediEsbonyddol / logLlonyddMarwolaeth / dirywiad
    Twf poblogaeth dros amserCynefin damcaniaethol cyffredin: poblogaeth ceiliogod rhedyn; cysylltiadau syth, dim arsylwadau ychwanegol
    Arsylwadau union o boblogaeth ddamcaniaethol o geiliogod rhedyn
    Amser (diwrnodau)Poblogaeth (organebau)
    010
    214
    429
    658
    895
    10100
    12100
    1472
    Ymarfer dehongli gwe fwyd, pyramidiau a graff twf poblogaeth.

Grŵp testun

Bioamrywiaeth

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.1 Dosbarthiad a bioamrywiaeth

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae organebau'n amrywio o ran maint, nodweddion a chymhlethdod; gellir eu grwpio'n fras yn blanhigion anflodeuol/blodeuol ac anifeiliaid infertebrat/fertebrat. Mae organebau â nodweddion tebyg yn cael eu dosbarthu'n grwpiau; defnyddia system wyddonol i adnabod organeb a'i henw gwyddonol cyson, gan osgoi amwysedd enwau cyffredin. Mae addasiadau morffolegol ac ymddygiadol yn helpu goroesi yn y cynefin. Mae bwyd, dŵr, golau a mwynau'n adnoddau; cystadleuaeth, ysglyfaethu, clefyd a llygredd yn newid maint poblogaeth.
    • Bioamrywiaeth yw amrywiaeth rhywogaethau a niferoedd unigolion mewn ardal. Mae'n bwysig i ecosystemau; gellir ei diogelu drwy gadwraeth a chyfreithiau am rywogaethau mewn perygl. Samplu rhywogaeth: gosod cwadradau ar hap neu ar hyd echelinau cyson a chyfrif/amcangyfrif gorchudd; defnyddio digon o ailadroddiadau ac ardal i wella cynrychioldeb.
    • Gall rheolaeth fiolegol leihau plâu ond gall rhywogaeth a gyflwynir ddod yn ymledol neu effeithio ar rywogaethau nad ydynt yn darged. Mae rhywogaethau estron a'u heffeithiau lleol yn rhan o'r gwerthusiad.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Defnyddia nodweddion gweladwy a meini prawf dosbarthu a roddir; eglura ar ba nodwedd y seiliwyd grŵp yn hytrach na dibynnu ar enwau cyffredin.

    Mewn iaith syml

    Mae system ddosbarthu fel trefnu llyfrgell: mae nodweddion cyffredin yn helpu rhoi organebau mewn grwpiau y gellir eu hadnabod a’u cymharu.

    Hunanwirio

    Sut mae nodwedd gyffredin yn helpu dosbarthu?

    Dangos yr ateb

    Mae’n darparu maen prawf y gellir ei ddefnyddio’n gyson i grwpio neu adnabod organebau.

Grŵp testun

Esblygiad

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.4 Amrywiad ac esblygiad

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae amrywiad o fewn rhywogaeth yn gallu bod yn enetig neu'n amgylcheddol. Atgenhedlu rhywiol sy'n cyfuno genynnau rhieni ac yn cynhyrchu epil amrywiol; atgenhedlu anrhywiol gan un rhiant yn cynhyrchu clonau unfath (heblaw mwtaniad). Mwtaniadau yw newidiadau ar hap mewn genynnau presennol; mae'r rhan fwyaf heb effaith, rhai'n niweidiol neu'n fuddiol; mae pelydriad ïoneiddio'n gallu cynyddu'r gyfradd.
    • Gall ffibrosis cystig gael ei etifeddu o ganlyniad i fwtaniad enciliol; dehongla pedigri drwy ddefnyddio perthynas genoteip/ffenoteip ac nid tybio bod un rhiant heb symptomau yn methu trosglwyddo alel. Mae therapi genynnau yn ceisio trin y cyflwr ond mae risgiau, buddion a chwestiynau moesegol. Amrywiad etifeddol yw sail esblygiad: unigolion sydd â nodwedd addasol yn fwy tebygol o oroesi/atgenhedlu, gan drosglwyddo'r alel; dethol naturiol (Darwin a Wallace) yn newid y boblogaeth dros genedlaethau. Gall newid amgylcheddol gyflym beri difodiant; esblygiad yn parhau fel ymwrthedd i wrthfiotigau, plaleiddiaid a warffarin mewn llygod mawr. Ystyried defnydd meddygol gwybodaeth y genom dynol.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Ysgrifennwch gadwyn ddetholiad naturiol: amrywiad etifeddol → pwysau amgylcheddol → gwahaniaeth mewn llwyddiant atgenhedlu → etifeddu’r alel → newid y boblogaeth dros genedlaethau.

    Mewn iaith syml

    Nid yw organeb yn newid yn bwrpasol i ddiwallu angen. Mae amrywiad yn bodoli eisoes; mae’r amgylchedd yn dylanwadu ar ba rai sy’n gadael mwy o epil.

    Hunanwirio

    Pam gall addasiad buddiol ddod yn fwy cyffredin?

    Dangos yr ateb

    Oherwydd bod unigolion sy’n ei etifeddu yn gallu atgenhedlu’n llwyddiannus yn amlach a throsglwyddo’r alel i’w hepil.

Grŵp testun

Rheolaeth

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.5 Ymateb a rheolaeth

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae derbynyddion yn canfod ysgogiadau ac yn trosglwyddo ysgogiadau trydanol ar niwronau; mae'r ymennydd, madruddyn y cefn a nerfau'n ffurfio'r system nerfol, a'r ymennydd a madruddyn y cefn yw'r brif system nerfol. Mae gweithredoedd atgyrch yn gyflym ac yn awtomatig; enghreifftiau amddiffynnol yw tynnu'r llaw yn ôl, amrantu a newid maint cannwyll y llygad. Swyddogaethau'r llygad: mae'r sglera'n amddiffyn ac yn cynnal y llygad; mae'r gornbilen yn plygu golau; cannwyll y llygad yw'r agoriad i olau fynd i mewn; mae'r iris yn newid maint y gannwyll ac felly faint o olau sy'n mynd i mewn; mae'r lens yn plygu golau i'w ganolbwyntio ar y retina; mae'r coroid yn amsugno golau gwasgaredig ac yn cyflenwi gwaed; mae'r retina'n cynnwys derbynyddion golau sy'n cynhyrchu ysgogiadau; y dallbwynt heb dderbynyddion golau yw lle mae'r nerf optig yn gadael y llygad; mae'r nerf optig yn cludo ysgogiadau i'r ymennydd.
    • Mae homeostasis yn cadw amodau mewnol yn ddigon cyson ac yn diogelu rhag effeithiau niweidiol. Hormonau yw negeswyr cemegol a gludir yn y gwaed. Pan fydd glwcos gwaed yn codi, mae'r pancreas yn rhyddhau inswlin, protein sy'n achosi i'r iau storio glwcos fel glycogen. Mewn diabetes math 1 nid yw'r corff yn cynhyrchu inswlin; mae triniaeth yn cynnwys inswlin drwy bigiadau neu bwmp a monitro glwcos gwaed. Mewn diabetes math 2 nid yw celloedd y corff yn ymateb yn iawn i'r inswlin a gynhyrchir; gall triniaeth gynnwys newid deiet/gweithgarwch corfforol a meddyginiaeth fel metformin, ac mewn rhai achosion inswlin. Mae gorddefnyddio alcohol a chyffuriau'n effeithio ar brosesau cemegol; ystyried tystiolaeth am ffactorau ffordd o fyw ac achosion math 2 heb honni achos unigol.
    • Mae croen, blew, cyhyrau sythu, chwarennau/dwythellau/mandyllau chwys a phibellau gwaed yn rhan o doriad croen a rheoli tymheredd: chwys ac ymlediad pibellau'n cynyddu colli gwres; culhau pibellau a chrynu'n lleihau colli/cynhyrchu gwres; blew'n codi'n ynysu. Mae cyffion planhigion yn tyfu tuag at olau (ffototropedd) a gwreiddiau tuag at ddisgyrchiant (grafitropedd); mae awcsin yn achosi ffototropedd.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Mewn cwestiwn am ymateb cyffredin, enwch yr ysgogiad a'r derbynnydd a disgrifiwch ymateb neu effaith yr organ; cymharwch signal nerfol a hormon yn ôl eu dull cludo a hyd yr effaith.

    Mewn iaith syml

    Mae’r nerfau’n negeswyr cyflym sy’n mynd i gyfeiriad penodol; mae hormonau’n cael eu cludo yn y gwaed i dargedau sy’n gallu ymateb iddynt.

    Hunanwirio

    Pa wahaniaeth rhwng signal nerfol a hormonol sy’n ddefnyddiol mewn cymhariaeth?

    Dangos yr ateb

    Mae ysgogiad nerfol yn cael ei drosglwyddo ar hyd niwron; mae hormon yn cael ei gludo yn y gwaed i gelloedd targed.

    Gweld diagramau
    Niwronau synhwyraidd, cyfnewid ac echddygolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer neurone-types
    Niwronau synhwyraidd, cyfnewid ac echddygolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. ANiwron synhwyraidd
    2. BCorff cell
    3. CNiwron cyfnewid
    4. DNiwron echddygol
    5. EDendridau
    6. FEchelin
    Trawstoriad drwy lygad dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    7. G
    8. H
    9. I
    10. J
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer eye-section
    Trawstoriad drwy lygad dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. ACorne
    2. BEiris
    3. CCannwyll y llygad
    4. DLens
    5. ERetina
    6. FNerf optig
    7. GMan dall
    8. HFovea
    9. ISglera
    10. JCoroid
    Enghraifft wrywaiddEnghraifft fenywaidd
    Chwarennau endocrin detholDangosir ofarïau a cheilliau mewn enghreifftiau anatomegol ar wahân. Sgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer endocrine-glands
    Enghraifft wrywaiddEnghraifft fenywaidd
    Chwarennau endocrin detholDangosir ofarïau a cheilliau mewn enghreifftiau anatomegol ar wahân. Sgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. AChwarennau adrenal
    2. BPancreas
    3. CCeilliau
    4. DOfarïau
    Trawstoriad drwy groen dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    7. G
    8. H
    9. I
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer skin-section
    Trawstoriad drwy groen dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. AGwallt
    2. BCyhyr codi
    3. CChwarren chwys
    4. DDerbynnydd
    5. ENiwron synhwyraidd
    6. FPibellau gwaed
    7. GMeinwe brasterog
    8. HDwythell chwys
    9. IMandwll chwys
    Adnabod niwronau a chwarennau; labelu sglera a choroid y llygad, a dwythell a mandwll chwys yn y croen.

Grŵp testun

Micro-organebau

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.7 Micro-organebau a’u cymwysiadau

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Tyfu micro-organebau'n ddiogel: techneg aseptig wrth inocwleiddio, platio a thyfu; lleihau halogiad drwy sterileiddio offer a pheidio ag agor platiau'n ddiangen. Mae nifer y cytrefi ar agar yn gallu amcangyfrif nifer bacteria yn y sampl gwreiddiol os yw gwasgariad a chyfaint sampl yn hysbys. Mae tymheredd yn newid cyfradd twf, ac oeri bwyd yn arafu twf.
    • Mae Penicillium yn cael ei dyfu'n ddiwydiannol mewn eplesydd. Mae twf a chynnyrch yn dibynnu ar ffactorau fel tymheredd, pH, ocsigen a chyflenwad maetholion; mae'r eplesydd yn caniatáu rheoli amodau. Mae penisilin yn cael ei echdynnu o gyfrwng o'i amgylch. Mewn ymchwiliad gwrthfiotig, defnyddia ddisgiau gwrthfiotig a bacteria ar agar fel model; mesura ddiamedr y parth ataliad, gan gadw rheolaethau, crynodiad, amser a thymheredd yn gyson. Y sgil mathemategol penodedig yw arwynebedd cylch: radiws = diamedr ÷ 2, A = πr². Enghraifft: diamedr parth 20 mm → r = 10 mm → A = π × 10² ≈ 314 mm². Cymharu'r arwynebeddau (nid y diamedrau'n unig) i fesur maint y parthau; nid yw parth mawr ynddo'i hun yn profi bod gwrthfiotig yn ddiogel nac yn effeithiol mewn claf.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Mewn cwestiwn am ddefnydd, nodwch y micro-organeb, yr amod neu gynnyrch perthnasol a’r rheswm dros reoli’r broses. Gwahaniaethwch ddefnydd buddiol oddi wrth ficro-organeb pathogenig.

    Mewn iaith syml

    Nid yw pob micro-organeb yn achosi clefyd. Gellir tyfu rhai yn fwriadol i gynhyrchu cynnyrch neu gynnal proses, ond rhaid rheoli halogiad.

    Hunanwirio

    Pam mae cyfarpar yn cael ei sterileiddio wrth dyfu micro-organeb?

    Dangos yr ateb

    Mae’n lleihau halogiad gan organebau eraill a allai gystadlu, newid canlyniad neu gynhyrchu sylwedd niweidiol.

Grŵp testun

Clefyd

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Uned 2 §2.8 Clefyd, amddiffyn a thriniaeth

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae'r rhan fwyaf o ficro-organebau'n ddiniwed ac mae llawer yn cyflawni swyddogaethau hanfodol; pathogenau'n achosi clefyd. Mae bacteriwm yn gell brocaryotig ag amlen gell (cellbilen a chellfur), cytoplasm, ribosomau a DNA crwn rhydd; nid oes ganddo gnewyllyn. Mae firws yn ronyn anghellog o ddeunydd genetig (DNA neu RNA) mewn cot brotein, weithiau ag amlen; nid oes ganddo cytoplasm na ribosomau ac ni all atgynhyrchu heb gell letyol. Lledaenu drwy gyswllt, aerosol, hylifau'r corff, dŵr, pryfed neu fwyd halogedig. HIV/AIDS: HIV yw'r firws achosol; mae'n niweidio lymffocytau ac yn gallu arwain at AIDS, pan fydd amddiffynfeydd imiwn y corff wedi'u gwanhau; lleihau trosglwyddiad drwy ryw mwy diogel/cyffuriau rhwystr, peidio â rhannu nodwyddau, profi a thriniaeth wrthfeirysol. Chlamydia: bacteriwm Chlamydia trachomatis, a drosglwyddir yn rhywiol; gall fod heb symptomau, ond gall niweidio'r system atgenhedlu ac arwain at glefyd llidiol y pelfis/anffrwythlondeb; atal drwy gondomau, profion a thriniaeth wrthfiotig i'r unigolyn a phartneriaid. Malaria: Plasmodium protist a drosglwyddir gan fosgitos benywaidd Anopheles; mae'n heintio celloedd coch y gwaed ac yn achosi pyliau o dwymyn a salwch difrifol; lleihau lledaeniad drwy rwydi wedi'u trin â phryfleiddiad, rheoli mosgitos a meddyginiaeth wrthfalaria briodol.
    • Croen heb ei dorri'n rhwystr; clotiau'n selio clwyfau; ffagocytau'n amlyncu microbau; lymffocytau'n cynhyrchu gwrthgyrff a gwrthdocsinau. Antigen yw moleciwl sy'n cael ei adnabod; mae antigen estron yn ysgogi lymffocytau i wneud gwrthgyrff penodol. Defnyddir brechiad i amddiffyn pobl rhag clefydau heintus; mae penderfyniadau rhieni'n dibynnu ar dystiolaeth a chanfyddiad risg, felly gwerthusa'r ffynhonnell yn hytrach nag ailadrodd honiad.
    • Roedd penisilin/gwrthfiotigau'n tarddu o organebau byw; maent yn lladd bacteria neu'n atal eu twf, nid yn lladd firysau. Gall gorddefnyddio ddewis ymwrthedd fel MRSA; mesurau rheoli'n cynnwys hylendid dwylo, ynysu priodol a rheoli defnydd gwrthfiotig. Gellir atal rhai cyflyrau drwy gyffuriau neu therapïau eraill. Datblygu cyffur: profion cyn-glinigol yn gyntaf ar gelloedd dynol a dyfwyd yn y labordy, yna ar anifeiliaid ac yn olaf ar grŵp o wirfoddolwyr iach; wedyn profion clinigol ar grwpiau bach o gleifion. Mae angen profi trylwyr ar raddfa fawr; gwerthusa effeithiolrwydd, sgil-effeithiau, risgiau, buddion a moeseg defnyddio anifeiliaid a ph'un a yw technolegau newydd wedi cymryd lle'r drefn hon.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Gwahaniaethu rhwng mathau o bathogen a’r driniaeth briodol. Eglurwch ymwrthedd fel detholiad o amrywiad presennol, nid bod bacteria’n “dysgu” gwrthsefyll oherwydd bod un claf yn cymryd meddyginiaeth.

    Mewn iaith syml

    Mae gwrthfiotig yn gweithio ar dargedau bacteria, nid firysau. Gall defnydd diangen roi mwy o gyfle i facteria gwrthiannol oroesi.

    Hunanwirio

    Pam nad yw gwrthfiotig yn gwella annwyd firaidd?

    Dangos yr ateb

    Oherwydd bod firysau’n wahanol i facteria ac nid oes ganddynt y targedau celloedd bacteriol y mae gwrthfiotig yn gweithredu arnynt.

    Gweld diagramau
    Celloedd gwaed: sgematig, nid ffotomicrograffSiapiau sgematig yn unig. Rhaid darparu ffotomicrograffau cynrychioliadol go iawn ar wahân; nid sbesimen yw’r llun hwn.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer blood-cells
    Celloedd gwaed: sgematig, nid ffotomicrograffSiapiau sgematig yn unig. Rhaid darparu ffotomicrograffau cynrychioliadol go iawn ar wahân; nid sbesimen yw’r llun hwn.
    1. ACell goch: deugoncaf, heb gnewyllyn
    2. BFfagosyt
    3. CCnewyllyn ffagosyt
    4. DLymffocyt
    5. ECnewyllyn lymffocyt
    6. FPlatennau
    A stained blood-smear field with a prominent purple segmented cell among several pale red blood cells.

    Practice question

    Inspect the prominent purple-stained white blood cell. What shape does its dark-stained nucleus have?

    Photograph / micrograph recognition only. Small, tightly framed micrograph; only part of the surrounding smear is visible. No scale bar or specimen scale is given.

    English source terminology is retained for this CIE figure.

    Photo: Neutrophil in a blood smear · Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-doc
    Derivative image; source page credits the original image and derivative work.
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer neutrophil-micrograph

    Neutrophil in a blood smear

    A stained blood-smear field with a prominent purple segmented cell among several pale red blood cells.

    Photo key

    It is a neutrophil. The visible nucleus is segmented into several lobes; nearby erythrocytes provide context, not a scale reference.

    Small, tightly framed micrograph; only part of the surrounding smear is visible. No scale bar or specimen scale is given.

    English source terminology is retained for this CIE figure.

    Photo: Neutrophil in a blood smear · Original image: hematologist (Segmented_neutrophils.jpg); derivative work: patient-doc
    Derivative image; source page credits the original image and derivative work.
    A stained blood-smear field with a lymphocyte showing a large dark rounded nucleus and a narrow surrounding rim.

    Practice question

    Compare the lymphocyte with the surrounding red blood cells. What can you observe about its dark central region and the amount of cytoplasm around it?

    Photograph / micrograph recognition only. The image does not include a scale bar. No donor health status or diagnosis is provided by the source.

    English source terminology is retained for this CIE figure.

    Photo: LY 24909 · El*Falaf
    Stained light micrograph; no scale bar provided.
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer lymphocyte-micrograph

    Lymphocyte in a human blood smear

    A stained blood-smear field with a lymphocyte showing a large dark rounded nucleus and a narrow surrounding rim.

    Photo key

    The cell is a human lymphocyte. It has a prominent, rounded dark nucleus and a narrow rim of cytoplasm. The source does not identify the donor’s health status.

    The image does not include a scale bar. No donor health status or diagnosis is provided by the source.

    English source terminology is retained for this CIE figure.

    Photo: LY 24909 · El*Falaf
    Stained light micrograph; no scale bar provided.
    Cymharu celloedd gwaed a delweddau celloedd imiwnedd.

Grŵp testun

Ymholiad gwyddonol

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Ffynhonnell gynradd v3: Gwaith Ymarferol Penodol U1–U2 a'r asesu presennol; ffynhonnell eilaidd v4: NEA Uned 3 etifeddol y cohort 2027 yn unig

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Mae'r fanyleb yn enwi gwaith ymarferol penodol mewn nifer o bynciau: arsylwi celloedd planhigyn/anifail â microsgop golau a lluniadu diagram gwyddonol wedi'i labelu; ymchwilio i ffactorau sy'n effeithio ar ensymau, cynnwys egni bwyd, ffotosynthesis, trydarthiad, dosbarthiad/toreithrwydd rhywogaethau, amrywiad, amser adweithio a thwf bacteria o dan wrthfiotigau; a phrofi samplau troeth artiffisial am brotein/glwcos. Dylai'r dysgwr allu egluro cwestiwn, newidyn annibynnol, newidyn dibynnol a newidynnau rheoli, dewis offer priodol, mesur yn gyson, ailadrodd, cofnodi arsylwadau a gwerthuso ffynonellau amrywiad/cyfeiliornad. Nid yw'r rhestr hon yn dweud bod dysgwr wedi cynnal arbrawf nac yn dangos cymhwysedd llaw.
    • Mae'r cyd-destunau method yn cynnwys defnyddio dŵr calch i ganfod CO2 a model cloch i ddangos awyru; profion startsh/glwcos/protein gyda'r adweithyddion penodedig; profi deilen am startsh; synwyryddion O2/CO2 a chofnodydd data; ymchwiliadau planhigion; cwadradau a samplu cynrychiadol; mesur amser adweithio; prawf wrin artiffisial; techneg aseptig/platio a mesur cytrefi/parth ataliad. Wrth werthuso model (tiwbin Visking, cloch, model cuddliw, neu beiriant dialysis), eglura beth mae'n ei gynrychioli a beth nad yw'n ei gynnwys.
    • Microsgopio: paratoi sleid denau mewn diferyn o ddŵr, gosod gorchudd sleid yn ofalus, dechrau gyda'r pŵer isel, ffocysu ac yna cynyddu chwyddhad; braslunio'r hyn a welir gyda llinellau label sengl. Ensym: newid un ffactor (e.e. tymheredd neu pH), cadw crynodiad a chyfaint yr ensym/swbrstrad yn gyson, cymysgu mewn trefn gyson, a mesur amser neu faint o gynnyrch; ailadrodd ar bob gwerth.
    • Egni bwyd: pwyso sampl, llosgi o dan gyfaint mesuredig o ddŵr, cofnodi tymheredd cyn/ar ôl ac ailadrodd; cyfrifo egni a drosglwyddwyd o fàs dŵr × cynnydd tymheredd × cynhwysedd gwres penodol os rhoddir y data. Cadw pellter sampl–dŵr yn gyson a defnyddio sgrin inswleiddio; ystyried colled gwres a hylosgiad anghyflawn. Rheoli risg fflam a dŵr poeth: gwisgo gogls, clymu gwallt hir, defnyddio mat gwrth-wres, cadw deunyddiau fflamadwy i ffwrdd a pheidio â gadael fflam heb oruchwyliaeth; defnyddio clamp neu gefel i drin cyfarpar poeth, peidio â symud cynhwysydd dŵr poeth â llaw noeth, a diffodd y llosgwr pan nad yw'n cael ei ddefnyddio.
    • Prawf startsh mewn deilen: berwi'r ddeilen, dadliwio ethanol mewn baddon dŵr i ffwrdd o fflam, rinsio, ychwanegu ïodin a chofnodi glas-du fel canlyniad positif. Ymchwilio i drydarthiad drwy fesur amsugniad dŵr gyda photomedr a newid un ffactor megis golau neu wynt, gan gadw tymheredd, dail a'r amser yn gyson; mae potomedr yn mesur amsugniad dŵr fel amcangyfrif ac nid yw pob moleciwl a gymerir i mewn yn cael ei drydarthu.
    • Samplu: gosod cwadradau ar hap gan ddefnyddio cyfesurynnau/grid, cyfrif unigolion neu amcangyfrif gorchudd, ailadrodd mewn sawl cwadrad a defnyddio cymedr; wrth ddilyn graddiant defnyddia trawslun a phellterau rheolaidd.
    • Amser adweithio: defnyddio'r prawf cwymp pren mesur, dal y pren mesur wrth y sero, ei ollwng heb rybudd amseru ac ailadrodd; cymharu mesuriadau'r un person neu grwpiau dan amodau cyfatebol, gan gadw'r unedau a'r trefn prawf. Amrywiad: casglu mesuriadau cyson o sampl ddigon mawr, plotio dosbarthiad addas, a pheidio â chymysgu amrywiad unigol ag achos genetig heb dystiolaeth.
    • Microbau/gwrthfiotigau: defnyddio techneg aseptig dan gyfarwyddyd, sterileiddio'r offer, inocwleiddio agar yn gyfartal, gosod disgiau safonol, selio a deor yn ôl rheolau'r ysgol, a mesur diamedr y parth ataliad mewn mm. Peidio ag agor platiau ar ôl deori; cynnwys plât rheoli a chadw cyfaint, crynodiad, tymheredd ac amser yn gyson. Ar droeth artiffisial, defnyddio Biwret ar gyfer protein a Benedict wedi'i gynhesu mewn baddon dŵr ar gyfer siwgr rhydwythol; defnyddio cyfarpar diogelwch yn ôl y peryglon.
    • Uned 3 etifeddol fersiwn 4 ar gyfer y garfan 2027: asesiad di-haen gwerth 10%, tasg CBAC flynyddol a dewis o ddwy dasg; un dasg i'w chyflwyno. Mae Adran A (6 marc) yn cael canlyniadau o ddull a roddir, hyd at dri dysgwr yn gallu cydweithio i gasglu data ond pob un yn ateb yn unigol; sesiwn 60 munud. Mae Adran B (24 marc) yn dadansoddi/gwerthuso data'r A, o dan reolaeth uchel, yn unigol heb adborth na chymorth athro, dan oruchwyliaeth ffurfiol, 60 munud. Mae'r tasgau'n newid bob blwyddyn ac yn cael eu hanfon at ganolfannau; peidio â chyhoeddi na dyfeisio rhestr o dasgau 2027. Nid yw'r canllaw hwn yn cwblhau nac yn disodli'r NEA.
    • Mae'r papurau ysgrifenedig Uned 1 ac Uned 2 yn 1 awr 45 munud ac yn 45% yr un, pob un â 80 marc; cymysgedd o atebion byr, strwythuredig, ysgrifennu estynedig ac ymateb data, gan gynnwys cyd-destun ymarferol. Uned 3 yw'r 10% sy'n weddill. AA1 yw dangos gwybodaeth; AA2 cymhwyso; AA3 dadansoddi/dehongli/gwerthuso tystiolaeth, dod i gasgliadau a gwella dyluniad/dull. Ar bob cyfres, sgiliau mathemategol o leiaf 10%, sgiliau ymarferol o leiaf 15%; asesir ysgrifennu cywir mewn cwestiynau estynedig penodol.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Mewn cynllun neu werthusiad, gwahaniaethu arsylwad oddi wrth gasgliad; cysylltu'r casgliad â data a rhagdybiaeth; defnyddio unedau a theitlau echelinau; ystyried maint sampl ac ailadrodd; enwi cyfeiliornad systematig neu hap a chynnig gwelliant sy'n mynd i'r afael ag ef. Mewn ymateb model, enwi'r nodwedd ddefnyddiol a'r cyfyngiad penodol.

    Mewn iaith syml

    Gall darllen dull dy helpu i ddeall y rhesymeg a'r math o ddata, ond nid yw'n cymryd lle gwneud yr ymchwiliad dan gyfarwyddyd a rheolau'r ysgol, nac yn cwblhau asesiad CBAC.

    Hunanwirio

    Mewn ymchwiliad lle mae rhywun yn profi effaith pellter lamp ar ffotosynthesis, beth yw un newidyn rheoli a pham mae ailadrodd yn helpu?

    Dangos yr ateb

    Cadw'r un math/maint o blanhigyn neu'r un tymheredd yn rheoli ffactorau eraill fel bod pellter yn deg i'w gymharu; mae ailadrodd yn datgelu amrywiad ac yn galluogi cymedr mwy dibynadwy.

Grŵp testun

Sgiliau gwyddonol

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · §1 YG1–YG8, t. 7; Atodiad A: Ymholiad Gwyddonol, tt. 42–43; Atodiad B: Geirfa Wyddonol, tt. 44–45; Atodiad C: Sgiliau Mathemategol, t. 46

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Gwyddoniaeth yn datblygu wrth i fodelau a damcaniaethau newid dros amser. Defnyddia fodelau cynrychiadol, gofodol, disgrifiadol, cyfrifiannol a mathemategol i ragfynegi ac esbonio; cofier bod model yn symleiddio realiti. Gwerthusa bŵer a chyfyngiadau gwyddoniaeth, materion moesegol, risgiau ac effeithiau personol/cymdeithasol/economaidd/amgylcheddol; cymharu tystiolaeth ddiduedd â honiadau â buddiant. Wrth werthuso risg, ystyried y perygl penodol mewn dull ymarferol a sut gall achosi niwed, a gwahaniaethu hynny oddi wrth ganfyddiad o risg a'r data/canlyniad. Mae adolygiad cyfoedion a chyfathrebu i gynulleidfa briodol yn gallu gwirio a lledaenu canlyniadau.
    • Datblygu rhagdybiaeth; cynllunio dull i arsylwi/profi; dewis techneg ac offer; trin cyfarpar yn gywir; asesu iechyd a diogelwch; penderfynu pryd mae samplu'n angenrheidiol; casglu sampl gynrychiadol; cofnodi data; gwerthuso'r dull a chynnig gwelliant neu ymchwiliad pellach. Dadansoddi drwy ddewis tabl/graff priodol, trosi data rhwng ffurfiau geiriau/diagram/graff/symbol/rhif, canfod patrymau a thueddiadau, a chysylltu'r casgliad â'r rhagdybiaeth. Wrth gynllunio, dewis amrediad digonol o werthoedd isel i uchel ar gyfer y newidyn annibynnol; cadw'r newidynnau eraill yn gyson neu dynnu'r newidyn annibynnol mewn rheolydd. Enwi cam peryglus penodol a'r niwed y gall ei achosi, nid sgorio tebygolrwydd/difrifoldeb fel pe baent yn nodwedd o'r perygl ei hun.
    • Canlyniadau asesedig y sgiliau ymholi gwyddonol yn §1 (YG1–YG8): YG1 nodi manteision a heriau ymholi wrth archwilio syniadau/ateb cwestiynau; YG2 archwilio modelau a'r ffactorau sy'n dylanwadu arnynt; YG3 gwneud penderfyniadau gwybodus; YG4 archwilio a dewis dulliau dylunio ymholiad; YG5 casglu, cofnodi a chyflwyno data cynradd, gan werthuso a gwella ansawdd; YG6 casglu a chyflwyno data eilaidd a'i werthuso; YG7 dadansoddi data; YG8 ffurfio casgliadau a gwerthuso dulliau. Mae'r sgiliau hyn yn cael eu hasesu ym mhob uned.
    • Data eilaidd (YG6): dod o hyd i ddata presennol perthnasol drwy ffynonellau dibynadwy, cofnodi ffynhonnell/dyddiad/cyd-destun y sampl a'r dull casglu, a threfnu'r gwerthoedd mewn tabl neu graff addas. Cymharu data rhwng ffynonellau neu amodau; asesu dulliau, maint a chynrychioldeb sampl, ansicrwydd, tuedd a chyfyngiadau; peidio â chyflwyno data eilaidd fel data a gasglwyd yn bersonol.
    • Atodiad C (14 sgil asesadwy): mynegiadau degol; ffurf safonol; cymarebau, ffracsiynau a chanrannau; defnyddio nifer priodol o ffigurau ystyrlon (Haen Uwch yn unig); cymedrau rhifyddol; llunio a dehongli tablau a diagramau; egwyddorion samplu gyda data gwyddonol; tebygolrwydd syml; trefn maint; amnewid gwerthoedd mewn hafaliadau algebraidd gydag unedau addas; trosi rhwng ffurfiau graffigol a rhifiadol; plotio dau newidyn; dehongli goledd graff llinol; arwynebedd trionglau/petryalau, arwynebedd arwyneb a chyfeintiau ciwbiau.
    • Atodiad B, pob un o'r 25 term a'i ystyr: newidyn annibynnol—yr un a ddewisir i'w newid; newidyn dibynnol—yr un a fesurir; newidyn rheolydd—newidyn sy'n gallu effeithio ar ganlyniad ac a gedwir yn gyson; arbrawf rheolydd—arbrawf lle tynnir neu cedwir y newidyn annibynnol yn gyson a'r newidynnau/dulliau eraill yr un fath; rhagdybiaeth—syniad y gellir ei brofi; amrediad—gwerthoedd uchaf ac isaf y newidyn annibynnol; casgliad dilys—casgliad a gefnogir gan ddata ymchwiliad wedi'i gynllunio'n dda a gwybodaeth wyddonol; dilysrwydd cynllun arbrawf—pa mor addas yw'r dull i ateb y cwestiwn, gan gynnwys newidynnau rheolydd; cydraniad—y newid lleiaf mewn maint y gellir ei arsylwi ag offeryn; anomaledd—gwerth sy'n llawer uwch neu is na gweddill set; gwir werth—y gwerth mewn amodau delfrydol; ansicrwydd—yr ystod ddisgwyliedig y mae'r gwir werth ynddi; cyfeiliornad mesur—y gwahaniaeth rhwng gwerth mesuredig a gwir werth; cyfeiliornad systematig—gogwydd cyson, fel arfer o'r cyfarpar, na chaiff ei leihau drwy ailadrodd; hapgyfeiliornad—amrywiad na ellir ei ragweld rhwng mesuriadau, a leihéir ei effaith drwy fesuriadau ychwanegol a chymedr; manwl gywirdeb—pa mor agos yw mesuriad at y gwir werth; anghywirdeb—mesuriad sy'n bell o'r gwir werth; trachywiredd—pa mor fach yw amrediad mesuriadau o amgylch y cymedr; ailadroddadwyedd—trachywiredd wrth i'r un dysgwr/grŵp ailadrodd mesuriadau; ailadroddadwy—canlyniadau tebyg gan yr un dysgwr/grŵp â'r un dull a chyfarpar; atgynyrchadwyedd—trachywiredd rhwng dysgwyr/grwpiau gwahanol; atgynyrchadwy—canlyniadau tebyg rhwng dysgwyr/grwpiau, o bosibl â dulliau/cyfarpar gwahanol; perygl—cemegyn neu gyfarpar a all achosi niwed; risg—cam yn y dull sy'n cynnwys perygl posibl; mesurau rheoli—camau sy'n lleihau neu'n atal risg tra'n caniatáu cynnal yr arbrawf.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Cyn cyfrifo, ysgrifennu'r hafaliad geiriau a'r unedau; ar ôl cyfrifo gwirio a yw'r ateb yn synhwyrol a defnyddio talgrynnu priodol i'r haen. Ar graff, labelu echelinau gydag unedau, dewis graddfa deg a dyfynnu data cyn casglu. Wrth werthuso, enwi cyfyngiad penodol a chynnig gwelliant sy'n lleihau'r cyfyngiad hwnnw.

    Mewn iaith syml

    Nid yw data'n siarad drosto'i hun: disgrifia'r patrwm, defnyddia gwerthoedd fel tystiolaeth a dywed beth na all yr ymchwiliad ei brofi.

    Hunanwirio

    Mae 5 o blanhigion allan o 20 yn dangos nodwedd. Beth yw'r canran, ac a yw hynny'n profi bod y nodwedd yn etifeddol?

    Dangos yr ateb

    5 ÷ 20 × 100 = 25%. Nid yw canran un sampl yn profi achos etifeddol; byddai angen tystiolaeth berthnasol arall a sampl gynrychiadol.

Grŵp testun

Haen Uwch Uned 1

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 1: Haen Uwch · Uned 1 §§1.1, 1.2, 1.5–1.6, Cymalau Haen Uwch

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Cludiant actif: gall moleciwlau groesi pilen o grynodiad is i uwch, yn erbyn graddiant crynodiad, gan ddefnyddio egni. Mewn gwreiddflew, gall halwynau mwynol gael eu hamsugno drwy gludiant actif pan fo'u crynodiad yn is yn y pridd nag yn y gell.
    • Mae ensymau gwahanol yn cynnwys dilyniannau gwahanol o asidau amino sy'n ffurfio cadwyn wedi'i phlygu i siâp penodol. Wrth ddehongli actifedd ensym, ystyried bod gwrthdrawiadau moleciwlaidd yn arwain at ffurfio cymhlygyn ensym–swbstrad.
    • Cymharu effeithlonrwydd resbiradaeth: mae resbiradaeth anaerobig yn ymddatodiad anghyflawn o glwcos ac yn rhyddhau llai o ATP fesul moleciwl glwcos na resbiradaeth aerobig. Mae aerobig yn rhyddhau llawer mwy o egni/ATP; defnyddia dystiolaeth neu ddata i gymharu'r effeithlonrwydd. (Mae hafaliadau geiriau a chynnyrch asid lactig resbiradaeth mewn celloedd dynol wedi'u dysgu yn y gofyniad cyffredin §1.2.)
    • Mae golau, carbon deuocsid a thymheredd yn gallu cyfyngu ar gyfradd ffotosynthesis. Wrth gynyddu ffactor nad yw'n cyfyngu, gall y gyfradd godi hyd nes bod ffactor arall yn dod yn gyfyngol. I ffynhonnell bwynt, mae dwyster golau'n gostwng yn fras yn ôl y sgwâr gwrthdro'r pellter: dyblu'r pellter sy'n rhoi tua chwarter y dwyster.
    • Effeithlonrwydd trosglwyddo egni (%) = (egni neu fiomas a drosglwyddir i'r lefel nesaf ÷ egni neu fiomas yn y lefel flaenorol) × 100. Mae colledion drwy resbiradaeth, gwres, symudiad a gwastraff yn cyfyngu ar faint poblogaethau ar lefelau uwch.
    • Cylchred nitrogen (Haen Uwch): mae bacteria pridd a ffyngau dadelfenyddol yn trawsnewid proteinau mewn cyrff marw a gwastraff, ac wrea mewn ysgarthion, yn amonia; mae bacteria nitrifo'n trawsnewid amonia yn nitradau. Mae gwreiddiau planhigion yn amsugno nitradau ac yn eu defnyddio i wneud protein newydd; mae nitrogen yn mynd i anifeiliaid drwy fwyta. Mae bacteria gosod nitrogen yn trosi nitrogen yn yr aer i gyfansoddion nitrogen pridd; gall amodau pridd sy'n ffafrio bacteria dadnitreiddio ddychwelyd cyfansoddion nitrogen i nitrogen yn yr aer.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Mewn cwestiwn cyfrifo, ysgrifennu'r hafaliad cyn amnewid gwerthoedd, dangos unedau a thalgrynnu'r ateb i nifer rhesymol o ffigurau ystyrlon. Defnyddio'r data i adnabod y ffactor cyfyngol, nid dyfalu ar sail un gwerth yn unig.

    Mewn iaith syml

    Mae cludiant actif yn gallu symud sylwedd i'r cyfeiriad anodd drwy ddefnyddio egni; mae ffactor cyfyngol yn gweithredu fel y cyfyngiad sydd fwyaf yn dal y gyfradd yn ôl.

    Hunanwirio

    Os yw pellter lamp o blanhigyn yn dyblu, pa ffracsiwn o'r dwyster golau gwreiddiol a ddisgwylir yn ôl y berthynas sgwâr gwrthdro?

    Dangos yr ateb

    Tua un chwarter, oherwydd bod y pellter wedi'i sgwario.

Grŵp testun

Haen Uwch Uned 2

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Haen ar gyfer Uned 2: Haen Uwch · Uned 2 §§2.3–2.8, Cymalau Haen Uwch

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • DNA: A yw adenin, T thymin, C cytosin, a G gwanin; mae A yn paru â T a C â G. Mae trefn y basau'n cael ei darllen mewn tripledi; mae pob tripled yn codio am asid amino ac mae trefn yr asidau amino'n pennu strwythur protein.
    • Mae amrywiad parhaus yn gallu cymryd unrhyw werth o fewn ystod, e.e. màs; mae amrywiad amharhaus yn disgyn i gategorïau ar wahân, e.e. grŵp gwaed. Cyflwyno'r data mewn histogram neu graff priodol a dehongli'r dosbarthiad.
    • Dal–ail-ddal: amcangyfrif maint poblogaeth = (nifer a ddaliwyd a'u marcio y tro cyntaf × nifer a ddaliwyd yr ail dro) ÷ nifer y rhai wedi'u marcio a ddaliwyd eto. Mae'r amcangyfrif yn dibynnu ar gymysgu marciau, sampl ar hap, poblogaeth sefydlog a marciau nad ydynt yn effeithio ar oroesiad neu ail-ddal.
    • Llwybr atgyrch: ysgogiad → derbynnydd → niwron synhwyraidd → niwron relái ym madruddyn y cefn → niwron echddygol → effeithydd → ymateb. Mae'r ysgogiad yn cael ei drosglwyddo'n drydanol ar hyd niwron; mewn synaps mae niwrodrosglwyddydd yn croesi'r bwlch synaptig ac yn ysgogi'r gell nesaf. Gall hyn osgoi'r angen i'r ymennydd gydlynu'r ymateb cyflym.
    • Mae adborth negatif yn gwrthweithio newid ac yn dychwelyd amod tuag at ei lefel arferol. Pan fo glwcos gwaed yn uchel, mae inswlin yn hyrwyddo storio glwcos yn glycogen yn yr iau; pan fo'n isel, mae glwcagon yn hyrwyddo trosi glycogen yn glwcos a'i ryddhau i'r gwaed. Mae'r ddau hormon yn gwrthweithio newidiadau ac yn helpu cadw glwcos gwaed o fewn ystod addas. Wrth orboethi, mae chwysu ac ymlediad pibellau'n cynyddu colli gwres; wrth oeri, mae crynu a chulhau pibellau'n lleihau colli gwres.
    • Neffron: labelu cwlwm capilarïau, cwpan Bowman, tiwbyn, dwythell gasglu, rhwydwaith capilarïau a rhydwelïynnau i mewn ac allan. Mae pwysedd yn hidlo moleciwlau bach i'r hidlif; adamsugnir yr holl glwcos, rhai halwynau a llawer o ddŵr yn ddetholus. Mae ADH yn rheoli adamsugniad dŵr: pan fo prinder dŵr yn y gwaed, mae mwy o ADH yn achosi mwy o ddŵr i gael ei adamsugno a throeth mwy crynodedig; pan fo gormod o ddŵr yn y gwaed, mae llai o ADH yn achosi llai o adamsugniad dŵr a throeth mwy gwanedig. Mewn dialysis, mae gwaed yn llifo ar wahân i hylif dialysis ar draws pilen ddetholus; mae'r hylif yn cynnwys glwcos a mwynau ar grynodiadau arferol y gwaed ond dim wrea. Felly mae glwcos/mwynau'n aros heb raddiant net, tra bo wrea yn tryledu o'r gwaed i'r hylif oherwydd ei raddiant crynodiad; cedwir celloedd a phroteinau mawr yn y gwaed.
    • Brechiad: cyflwyno antigenau o bathogen neu ohono wedi'i addasu i ysgogi lymffocytau i greu gwrthgyrff penodol; gall technolegau gwahanol gynhyrchu brechlynnau yn erbyn bacteria a firysau. Mae celloedd cof yn parhau ar ôl y cyswllt cyntaf; ar ail gyswllt â'r un antigen maent yn gallu cynhyrchu ymateb gwrthgyrff cyflym a phenodol sy'n rhoi imiwnedd.
    • Mae gwrthgyrff monoclonaidd yn cael eu cynhyrchu o lymffocytau wedi'u hactifadu sy'n gallu parhau i rannu; mae hyn yn cynhyrchu nifer fawr o wrthgyrff unfath sy'n benodol i un antigen. Defnyddiau: diagnosis Chlamydia/HIV, profi cydweddiad meinwe, monitro malaria a chefnogi cemotherapi canser.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Mewn dal–ail-ddal, amnewid y tri chyfrif yn eu safleoedd cywir a nodi rhagdybiaethau'r amcangyfrif. Mewn diagram, labelu llwybr atgyrch neu neffron yn fanwl a defnyddio saethau i ddangos cyfeiriad.

    Mewn iaith syml

    Mae'r Haen Uwch yn gofyn am fwy nag enwi proses: dilynwch y camau, cyfeiriad a mecanwaith, ac yna cysylltwch hynny â'r canlyniad.

    Hunanwirio

    Dalwyd a marciwyd 40 o anifeiliaid, dalwyd 50 yn yr ail sampl, a chafwyd 10 wedi'u marcio. Beth yw'r amcangyfrif o faint y boblogaeth?

    Dangos yr ateb

    40 × 50 ÷ 10 = 200 anifail, gan dybio bod yr amodau dal–ail-ddal yn addas.

    Gweld diagramau
    Niwronau synhwyraidd, cyfnewid ac echddygolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer neurone-types
    Niwronau synhwyraidd, cyfnewid ac echddygolSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. ANiwron synhwyraidd
    2. BCorff cell
    3. CNiwron cyfnewid
    4. DNiwron echddygol
    5. EDendridau
    6. FEchelin
    Trawstoriad drwy arenSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. A
    2. B
    3. C
    4. D
    5. E
    6. F
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer kidney-section
    Trawstoriad drwy arenSgematig syml; nid wrth raddfa.
    1. ACortecs arennol
    2. BMedwla arennol
    3. CPelfis arennol
    4. DWreter
    5. ERhydweli arennol
    6. FGwythïen arennol
    bwlchbwlchMADRUDDYN Y CEFN
    Bwa atgyrch drwy’r madruddyn cefnSgematig, nid wrth raddfa. Mae’r ysgogiad nerfol yn croesi dau fwlch synaptig; nid yw echelinau’n ffurfio llwybr di-dor ar draws y naill fwlch na’r llall.
    1. A: Terfyniadau synhwyro bach ar y chwith eithaf
    2. B: Y llwybr sy’n dod o’r chwith i mewn i’r madruddyn cefn
    3. C: Y llwybr cysylltu byr o fewn y madruddyn cefn
    4. D: Y band golau canolog o amgylch y celloedd cysylltu
    5. E: Y llwybr sy’n mynd allan ac yn disgyn tua’r dde
    6. F: Y feinwe ag amlinell ar y pen pellaf ar y dde
    7. G: Y ddau ofod sy’n gwahanu rhannau olynol y llwybr
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer reflex-arc
    bwlchbwlchMADRUDDYN Y CEFN
    Bwa atgyrch drwy’r madruddyn cefnSgematig, nid wrth raddfa. Mae’r ysgogiad nerfol yn croesi dau fwlch synaptig; nid yw echelinau’n ffurfio llwybr di-dor ar draws y naill fwlch na’r llall.
    1. ADerbynnydd
    2. BNiwron synhwyraidd
    3. CNiwron relái
    4. DMadruddyn y cefn
    5. ENiwron echddygol
    6. FEffeithydd
    7. GSynapsau (dau fwlch)
    hidlo dan wasgeddadamsugniad detholusllif gwaedllif hidlif
    Neffron a’i gyflenwad gwaedSgematig ansoddol, nid wrth raddfa. Mae dŵr a hydoddion bach yn cael eu hidlo i’r cwpan; mae celloedd gwaed a phroteinau mawr yn aros yn y gwaed. Mae glwcos, hydoddion angenrheidiol a llawer o ddŵr yn cael eu hadamsugno’n ddetholus i’r capilarïau o amgylch y tiwbyn.
    1. A: Y pibellau torchog y tu mewn i’r capsiwl arennol
    2. B: Y ffin allanol siâp cwpan o amgylch y cwlwm capilarïau
    3. C: Y darn cul troellog sy’n gadael y cwpan
    4. D: Y darn fertigol syth ar y dde eithaf
    5. E: Y pibellau canghennog mân o amgylch y tiwbyn isaf
    6. F: Y bibell sy’n dod i mewn i’r cwlwm capilarïau o’r chwith
    7. G: Y bibell sy’n gadael y cwlwm capilarïau tua’r rhwydwaith isaf-dde
    Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer nephron-blood-supply
    hidlo dan wasgeddadamsugniad detholusllif gwaedllif hidlif
    Neffron a’i gyflenwad gwaedSgematig ansoddol, nid wrth raddfa. Mae dŵr a hydoddion bach yn cael eu hidlo i’r cwpan; mae celloedd gwaed a phroteinau mawr yn aros yn y gwaed. Mae glwcos, hydoddion angenrheidiol a llawer o ddŵr yn cael eu hadamsugno’n ddetholus i’r capilarïau o amgylch y tiwbyn.
    1. ACwlwm capilarïau
    2. BCwpan Bowman
    3. CTiwbyn
    4. DDwythell gasglu
    5. ERhwydwaith capilarïau
    6. FRhydwelïyn i’r cwlwm capilarïau
    7. GRhydwelïyn oddi wrth y cwlwm capilarïau
    Mae niwronau a thoriad yr aren yn atodiadau cyffredin; ar gyfer Haen Uwch Uned 2, labelu llwybr atgyrch cyflawn a neffron gyda'i gyflenwad gwaed.

Grŵp testun

Sgiliau mathemategol Haen Uwch

1 pwyntiau adolygu
  • Craidd

    Cwmpas: Craidd · Haen Uwch mewn naill ai Haen ar gyfer Uned 1 neu Haen ar gyfer Uned 2 · Atodiad C: sgil mathemategol ffigurau ystyrlon (Haen Uwch yn unig)

    Agor y canllawiau adolygu

    Beth i’w wybod

    • Wrth gyfrifo, defnyddia nifer priodol o ffigurau ystyrlon yn gyson â manwl gywirdeb y data gwreiddiol; cadw digon o ddigidau wrth gyfrifo a thalgrynnu'r ateb terfynol yn briodol.

    Beth i’w wneud mewn asesiad

    • Dangos y camau cyfrifo, gwirio unedau a thalgrynnu'r ateb i nifer priodol o ffigurau ystyrlon ar ddiwedd y cyfrifiad.

    Mewn iaith syml

    Cadw digon o fanwl gywirdeb wrth gyfrifo, ond peidio â chyflwyno mwy o ffigurau ystyrlon nag y mae'r data'n eu cyfiawnhau.

    Hunanwirio

    Mae mesuriadau'n cael eu rhoi i dri ffigur ystyrlon. Sut dylid cyflwyno'r ateb cyfrifedig terfynol?

    Dangos yr ateb

    Talgrynnu i nifer priodol o ffigurau ystyrlon, fel arfer tri yn yr enghraifft hon, gan ddilyn cyfarwyddyd penodol y cwestiwn.

Rhestr destunau flaenorol

Mae’r ticiau hyn ar wahân i’r pwyntiau adolygu uchod ac nid ydynt yn cyfrif yn y cynnydd hwnnw.

Rhestr testunau Bioleg

Ticiwch bob eitem wrth i chi adolygu. Caiff ticiau eu cadw ar y ddyfais hon yn unig.

Mae'r ticiau hyn yn cadw eich rhestr destunau flaenorol. Nid ydynt yn cyfrif fel cwblhau'r gofynion newydd uchod.

Testunau Haen Sylfaenol

Testunau Haen Uwch

Sut mae OmniStudy yn helpu

  • Atebwch gwestiynau arddull arholiad ar unrhyw destun isod a chael eich marcio mewn eiliadau, gydag adborth ar sut i ennill mwy o farciau.
  • Cardiau fflach, cwisiau a gemau adolygu ar gyfer pob testun.
  • Ymarfer papurau arholiad go iawn gyda chynlluniau marcio.
  • Cynllunydd astudio gyda chyfrif i lawr at eich arholiadau, wedi ei adeiladu o amgylch eich testunau gwannaf.
  • Mae popeth yn gweithio yn Gymraeg ac yn Saesneg.

Mae'r canllaw hwn ar gael yn Saesneg hefyd: Canllaw Saesneg

Barod i ddechrau?

Am ddim i ddechrau. Dewiswch eich pwnc, atebwch gwestiwn, a gwelwch eich marc cyntaf mewn munudau.

Dechreuwch adolygu am ddim