Adolygu Bioleg: TGAU Y Gwyddorau (Dwyradd) · dysgu o 2026 · dyfarniad cyntaf 2028

Mae'r canllaw hwn ar gyfer y cymhwyster a addysgir o 2026, a ddyfernir gyntaf yn 2028. Mae'r dudalen yn dangos gofynion Bioleg ynghyd â sgiliau cyffredin ac Uned 7; dewiswch wyddor arall uchod i newid y cwmpas.

Cod cymhwyster: 3455CD

Dechreuwch adolygu am ddim

Manylion y cwrs

CBAC · TGAU TGAU Y Gwyddorau (Dwyradd) · Bioleg3455CDBlynyddoedd arholiad · 2028

Asesiad Chwe arholiad ysgrifenedig 75 munud: Unedau 1–3 â 56 marc a 14.3% yr un; Unedau 4–6 â 64 marc a 15.7% yr un. Dau o dri ymholiad allanol yn Uned 7, sy’n cyfrannu 10%. Unedau 1–3 ar gael gyntaf yn haf 2027; dyfarniad llawn cyntaf yn haf 2028.

Manyleb swyddogol CBAC (yn agor mewn tab newydd)

Tudalen swyddogol y cymhwyster(yn agor mewn tab newydd)

Ticiwch bwynt ar ôl ei adolygu. Caiff y cynnydd ei gadw ar y ddyfais hon yn unig; nid yw’n mesur meistrolaeth.

Canllawiau cwrs wedi’u hadolygu

Pwyntiau adolygu, gyda’r esboniad wrth eu hochr

Agorwch bwynt i ddarllen beth i’w wybod, sut i’w ddefnyddio mewn asesiad, esboniad mewn iaith syml a hunanwirio. Mae’r atebion yn aros ynghudd nes i chi ddewis eu dangos.

Opsiynau a ffynhonnell

Haen Uned 1

Sylfaen
Uwch

§5.3: different tiers across units

Haen Uned 2

Sylfaen
Uwch

§5.3: different tiers across units

Haen Uned 3

Sylfaen
Uwch

§5.3: different tiers across units

Haen Uned 4

Sylfaen
Uwch

§5.3: different tiers across units

Haen Uned 5

Sylfaen
Uwch

§5.3: different tiers across units

Haen Uned 6

Sylfaen
Uwch

§5.3: different tiers across units

Adeiledd a Threfniadaeth CelloeddCraidd
Cwmpas: Craidd · Testun 1.1 (core)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae cellbilen yn rheoli symudiad sylweddau; yn y cytoplasm y mae llawer o adweithiau cemegol. Mae'r cnewyllyn yn cynnwys gwybodaeth enetig ac yn rheoli gweithgareddau'r gell. Mae mitocondria yn safleoedd resbiradaeth aerobig sy'n trosglwyddo egni ar gyfer prosesau'r gell.
Mewn model cell planhigyn, mae cellfur seliwlos yn cynnal y gell, cloroplastau'n cynnwys cloroffyl sy'n amsugno golau ar gyfer ffotosynthesis, a gwagolyn mawr yn cynnwys nodd cell ac yn helpu i gynnal twrgor. Nid oes cellfur na chloroplastau mewn cell anifail. Nid yw pob cell planhigyn, er enghraifft cell gwreiddflew, yn cynnwys cloroplastau.
Mae organeb ungellog yn cyflawni prosesau bywyd mewn un gell. Mewn organeb amlgellog gall celloedd fod yn arbenigol: mae celloedd tebyg yn ffurfio meinwe, mae gwahanol feinweoedd yn ffurfio organ, a mae organau'n cydweithio mewn system organau. Enghraifft: cell cyhyrol → meinwe gyhyrol → calon → system gylchrediad.
Tryledu yw symudiad net gronynnau o grynodiad uwch i grynodiad is. Gall ocsigen symud i gell a charbon deuocsid symud allan pan fo'r graddiannau'n addas. Mae'r gronynnau'n symud yn y ddau gyfeiriad, ond mae'r symudiad net i lawr y graddiant.
Osmosis yw symudiad net dŵr drwy bilen rannol athraidd, o grynodiad dŵr uwch i grynodiad dŵr is. Mewn hydoddiant siwgr mwy crynodedig mae llai o ddŵr fesul cyfaint. Mae pilen yn hanfodol i'r diffiniad; nid osmosis yw symudiad glwcos.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Microsgop: defnyddiwch sampl denau addas, diferyn o ddŵr a staen a ddarperir gan yr athro. Gostyngwch y gorchudd slip ar ongl i leihau swigod aer. Dechreuwch gyda'r chwyddhad isaf, canolwch y sampl a ffocyswch cyn cynyddu'r chwyddhad. Defnyddiwch samplau neu sleidiau anifeiliaid a phlanhigion a gymeradwywyd gan yr athro.
Lluniad arsylwadol: defnyddiwch linellau clir heb gysgodi, cyfrannau synhwyrol a llinellau label nad ydynt yn croesi. Labelwch dim ond y rhannau y gallwch eu gweld; peidiwch â honni bod microsgop golau'r ysgol yn datrys pob organyn. Cymharwch y sleid â'r model cell syml.
Model tiwbin Visking: rhowch hydoddiant glwcos a startsh yn y tiwbin, clymwch y pennau, golchwch y tu allan a'i roi mewn dŵr. Profwch samplau cyn ac ar ôl cyfnod penodol, gyda rheolyddion. Gall moleciwlau glwcos bach basio drwy'r tiwbin, ond nid moleciwlau startsh mawr. Mae prawf Benedict yn defnyddio baddon dŵr poeth dan oruchwyliaeth; defnyddiwch amddiffyniad llygaid.
Dehongli'r model: mae'r tiwbin yn rhannol athraidd, ond nid cell fyw mohono. Nid oes ganddo'r holl briodweddau na'r prosesau rheoli sydd gan gellbilen. Nid yw newid lliw prawf ar ei ben ei hun yn mesur cyfradd osmosis.
Osmosis mewn tatws: torrwch ddarnau tebyg o ran hyd a diamedr, mesurwch y màs cychwynnol, a'u rhoi mewn crynodiadau gwahanol o hydoddiant siwgr am yr un amser. Cadwch y tymheredd a chyfaint yr hydoddiant yn gyson. Tynnwch y darnau allan, sychwch yr arwyneb yn gyson a mesurwch y màs terfynol. Ailadroddwch a chyfrifwch gymedrau.
Cyfrifo a dehongli: newid canrannol mewn màs = ((màs terfynol − màs cychwynnol) / màs cychwynnol) × 100. Mae cynnydd yn dangos ymlifiad net dŵr, a gostyngiad yn dangos all-lifiad net. Plotio crynodiad yn erbyn y newid canrannol; mae newid net o sero'n awgrymu cydbwysedd crynodiad dŵr, nid bod pob moleciwl wedi stopio symud.
Mewn iaith syml
Cell yw uned sylfaenol peth byw. Cysylltwch bob rhan â'i swyddogaeth, ac yna esboniwch sut mae celloedd arbenigol yn gweithio gyda'i gilydd. Mae sylweddau'n symud i mewn ac allan o gelloedd: defnyddir ocsigen a glwcos mewn resbiradaeth, a rhaid symud carbon deuocsid a dŵr hefyd. Nid yr un broses yw tryledu ac osmosis.
Hunanwirio
Mewn enghraifft wedi'i llunio, mae màs darn o datws yn cynyddu o 5.0 g i 5.5 g mewn dŵr. Cyfrifwch y newid canrannol ac esboniwch y broses.
Dangos yr ateb
Cyfanswm y newid yw 5.5 − 5.0 = 0.5 g. Y newid canrannol yw (0.5 / 5.0) × 100 = +10%. Symudodd dŵr i'r celloedd drwy osmosis, o grynodiad dŵr uwch i grynodiad dŵr is drwy gellbilen rannol athraidd. Nid yw'r canlyniad hwn yn dystiolaeth o gludiant actif.
Gweld diagramau
Plant cell · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer plant-cell
Plant cell · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Animal cell · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer animal-cell
Animal cell · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Companion photograph
Practice question
Compare the two plant-cell micrographs. In the onion epidermis, what are the clear outer boundaries and dark spots? In the Elodea leaf cells, what are the many green bodies, and what do the broad clear central regions resemble?
Photograph / micrograph recognition only. Neither image separately resolves the plasma membrane from the cell wall. Onion cytoplasm and vacuole are not distinguishable here; the Elodea cytoplasm and any nucleus are not clearly resolved. Do not claim the Elodea photo shows a nucleus.
English source terminology is retained for this CIE figure.
Photo: Onion skin cells under a microscope · Katekor1
Stained Allium cepa (onion) epidermis light micrograph.
Source page · CC BY 4.0
Photo: Chloroplasts - Microscopic view of Elodea canadensis · Juan Carlos Fonseca Mata
Elodea canadensis leaf cells; source identifies chloroplasts.
Source page · CC BY-SA 4.0
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer plant-cell-micrographs
Plant cells: onion epidermis and Elodea leaf
Chloroplasts - Microscopic view of Elodea canadensis
Photo key
The onion epidermis shows cell walls and nuclei. The Elodea leaf micrograph shows cell walls, many chloroplasts, and broad clear central regions consistent with vacuoles. The onion bulb epidermis does not normally contain chloroplasts. A nucleus is not clearly resolved in the Elodea image.
Neither image separately resolves the plasma membrane from the cell wall. Onion cytoplasm and vacuole are not distinguishable here; the Elodea cytoplasm and any nucleus are not clearly resolved. Do not claim the Elodea photo shows a nucleus.
English source terminology is retained for this CIE figure.
Photo: Onion skin cells under a microscope · Katekor1
Stained Allium cepa (onion) epidermis light micrograph.
Source page · CC BY 4.0
Photo: Chloroplasts - Microscopic view of Elodea canadensis · Juan Carlos Fonseca Mata
Elodea canadensis leaf cells; source identifies chloroplasts.
Source page · CC BY-SA 4.0
Practice question
In the clearest central cheek cell, identify the purple-stained structure, the pale interior, and the visible outer cell boundary.
Photograph / micrograph recognition only. This is a real microscope photograph of a human cheek-cell sample, not a model. The cell surface membrane cannot be distinguished separately from the outer boundary. The image has no scale bar and the source gives no stain information.
English source terminology is retained for this CIE figure.
Photo: Human cheek cells from science class · Kyreb
Source describes a microscope photograph of the photographer’s own inner-cheek sample.
Source page · CC0
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer animal-cell-micrograph
Human cheek-cell micrograph
Photo key
The purple-stained structure is the nucleus; the pale interior is cytoplasm. The cell boundary is visible, but the membrane is not separately resolved as a bilayer.
This is a real microscope photograph of a human cheek-cell sample, not a model. The cell surface membrane cannot be distinguished separately from the outer boundary. The image has no scale bar and the source gives no stain information.
English source terminology is retained for this CIE figure.
Photo: Human cheek cells from science class · Kyreb
Source describes a microscope photograph of the photographer’s own inner-cheek sample.
Source page · CC0
Cymharwch fodelau celloedd â delweddau microsgop; nid pob rhan mewn model sy’n weladwy mewn micrograff golau syml.

Uwch: cludiant actifUwch
Cwmpas: Uwch · Haen Uned 1: Uwch · Testun 1.1 (higher)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae cludiant actif yn defnyddio egni a drosglwyddir gan resbiradaeth i symud sylweddau yn erbyn graddiant crynodiad, o grynodiad is i grynodiad uwch. Gall cell felly gronni sylwedd sydd eisoes yn fwy crynodedig y tu mewn.
Nid yw tryledu nac osmosis yn gofyn am egni o resbiradaeth ar gyfer y symudiad net. Mae cludiant actif yn dibynnu ar gell weithredol; nid yw tiwbin Visking ar ei ben ei hun yn fodel cyflawn o'r broses.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cymharwch grynodiadau ar ddwy ochr cellbilen. Os yw sylwedd yn cael ei symud o grynodiad is i grynodiad uwch, esboniwch pam nad tryledu yw'r symudiad net a pham mae angen egni.
Cysylltwch y cyflenwad egni o resbiradaeth â gallu'r gell i wneud cludiant actif. Gwahaniaethwch rhwng symudiad sylwedd toddedig drwy gludiant actif a symudiad dŵr drwy osmosis.
Mewn iaith syml
Dysgwch am gludiant actif, sef sut mae celloedd yn symud sylweddau yn erbyn y graddiant crynodiad gan ddefnyddio egni.
Hunanwirio
Sut mae cludiant actif yn wahanol i dryledu?
Dangos yr ateb
Mae cludiant actif yn defnyddio egni i symud sylweddau yn erbyn y graddiant crynodiad; mae tryledu yn symud sylweddau i lawr y graddiant heb ddefnyddio egni.

Ensymau, Resbiradaeth a FfotosynthesisCraidd
Cwmpas: Craidd · Testun 1.2 (core)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae ensym yn brotein ac yn gatalydd biolegol: mae'n cyflymu adwaith heb gael ei ddefnyddio i fyny. Yn y model clo ac allwedd syml mae swbstrad â siâp addas yn ffitio'r safle actif, mae cynhyrchion yn ffurfio ac yn gadael, a gellir ailddefnyddio'r ensym.
Ar dymheredd isel mae llai o wrthdrawiadau llwyddiannus; nid yw hyn ynddo'i hun yn golygu dadnatureiddio. Mae cynhesu'n cynyddu'r gyfradd hyd at optimwm. Gall tymheredd rhy uchel neu pH anaddas newid siâp y safle actif a lleihau'r gyfradd. Nid oes un tymheredd na pH optimwm sy'n addas i bob ensym.
Defnyddir priodweddau ensymau gan wyddonwyr: gall lactas wneud llaeth heb lactos, a gall ensymau mewn glanedyddion dorri moleciwlau staeniau i lawr ar dymheredd cymharol isel. Mae angen amodau sy'n caniatáu i'r ensym weithio; nid yw mwy o wres bob amser yn well.
Resbiradaeth aerobig mewn bodau dynol: glwcos + ocsigen → carbon deuocsid + dŵr. Mae'n trosglwyddo egni ar gyfer prosesau fel cyfangiad cyhyrau. Resbiradaeth anaerobig mewn bodau dynol: glwcos → asid lactig; nid oes angen ocsigen ar yr adwaith hwn. Mae adweithiau'r ddwy broses yn cael eu catalyddu gan ensymau.
Mae gwyddonwyr chwaraeon yn defnyddio gwybodaeth am resbiradaeth i gynllunio ymarfer ac adferiad. Mewn ymdrech ddwys gall y cyflenwad ocsigen fod yn annigonol ar gyfer yr holl weithgarwch, felly mae resbiradaeth anaerobig yn cyfrannu. Nid yw'r holl gyhyrau'n stopio resbiradaeth aerobig ar unwaith.
Ffotosynthesis: carbon deuocsid + dŵr → glwcos + ocsigen, gan ddefnyddio egni golau a chloroffyl. Mae'n cynhyrchu bwyd ar gyfer y planhigyn ac yn storio egni cemegol. Mae'r broses yn cael ei rheoli gan ensymau.
Mae arddwysedd golau a chyflenwad carbon deuocsid yn effeithio ar y gyfradd; gall cynyddu'r naill neu'r llall gynyddu cyfradd mesuredig. Mae tymheredd yn effeithio ar adweithiau'r ensymau; gall tymheredd rhy uchel ostwng y gyfradd. Gall tai gwydr reoli golau, tymheredd a charbon deuocsid i gynyddu cynhyrchiant bwyd, ond mae costau egni ac adnoddau i'w hystyried.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Ymchwiliad ensym: cymysgwch amylas a startsh â byffer pH, gan ddefnyddio cyfaint a chrynodiad cyson. Gadewch i'r hydoddiannau gyrraedd tymheredd y baddon dŵr cyn eu cymysgu a dechreuwch amseru. Profwch samplau bach ag ïodin ar adegau penodol. Pan nad oes lliw glas-du, mae'r startsh wedi cael ei dorri i lawr.
Newidiwch un ffactor ar y tro: tymheredd gyda pH cyson, neu pH gyda thymheredd cyson. Defnyddiwch ailadroddiadau a chymedrau; peidiwch â chyfartalu anomaledd heb ei ymchwilio. Mae 1/amser yn amcangyfrif o gyfradd pan ddefnyddir yr un pwynt terfyn. Nid yw lliw'r ïodin yn mesur faint o glwcos a wnaed.
Gofal ymarferol: baddon dŵr yn hytrach na fflam uniongyrchol, amddiffyniad llygaid, a thrin ïodin a hydoddiannau dan gyfarwyddyd yr athro. Nodwch ansicrwydd yr amseru a'r pwynt terfyn lliw.
Ffotosynthesis: defnyddiwch blanhigyn dŵr a mesurwch gyfaint yr ocsigen a gynhyrchir mewn amser penodol. Newidiwch arddwysedd y golau gan gadw tymheredd a'r cyflenwad carbon deuocsid yn gyson. Gadewch amser i'r planhigyn addasu cyn pob mesuriad ac ailadroddwch. Gall lamp gynhesu'r dŵr hefyd, felly monitro a rheoli'r tymheredd.
Os cyfrifir swigod, nodwch nad yw pob swigen yr un maint; mae mesur cyfaint nwy'n rhoi cymhariaeth well. Cyfradd = cyfaint/amser. Gellir newid tymheredd neu gyflenwad carbon deuocsid mewn ymchwiliad arall, ond nid pob ffactor ar yr un pryd.
Darllenwch dablau a graffiau: mewn data wedi'u llunio, mae 2 cm³ o ocsigen mewn 4 munud yn gyfradd 0.5 cm³/munud. Cymharwch gyfraddau ag unedau a nodwch amrediad y mesuriadau; peidiwch â chyflwyno'r data hyn fel canlyniadau go iawn.
Mewn iaith syml
Mae ensymau'n cyflymu adweithiau mewn celloedd. Mae resbiradaeth yn trosglwyddo egni o glwcos ar gyfer gweithgareddau'r organeb; nid anadlu mohoni. Mae ffotosynthesis yn defnyddio egni golau i wneud glwcos. Dysgwch yr hafaliadau geiriau, ac esboniwch ganlyniadau arbrofion yn hytrach na dim ond enwi'r prosesau.
Hunanwirio
Mae cyfradd adwaith ensymatig yn codi wrth gynhesu ac yna'n gostwng yn sydyn. Esboniwch y patrwm a dau beth y dylid eu cadw'n gyson wrth ymchwilio iddo.
Dangos yr ateb
Mae cynyddu'r tymheredd ar y dechrau'n cynyddu symudiad a gwrthdrawiadau ensymau a swbstradau, felly mae'r gyfradd yn codi. Uwchlaw'r tymheredd optimwm mae'r ensym yn dadnatureiddio: mae siâp y safle actif yn newid ac nid yw'r swbstrad yn ffitio mor dda. Nid yw'r ensym yn cael ei ddefnyddio i fyny. Er mwyn cymharu'n deg, cadwch pH, crynodiadau, cyfeintiau ac amser yn gyson ac ailadroddwch.
Gweld diagramau
Dicot leaf section · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer leaf-section
Dicot leaf section · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Cymharwch y diagram â’r esboniad, yna defnyddiwch y modd ymarfer cyn agor yr allwedd.

Uwch: ATP a ffactorau cyfyngolUwch
Cwmpas: Uwch · Haen Uned 1: Uwch · Testun 1.2 (higher)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae ATP yn cael ei ffurfio yn ystod resbiradaeth ac mae celloedd yn ei ddefnyddio i gyflenwi egni ar gyfer prosesau cellog. Mae resbiradaeth anaerobig yn llai effeithlon: nid yw'r glwcos yn cael ei ocsideiddio'n llwyr ac mae llawer o egni cemegol yn aros yn yr asid lactig, felly ffurfir llai o ATP fesul moleciwl glwcos.
Ffactor cyfyngol yw'r ffactor sydd, o dan yr amodau penodol, yn atal y gyfradd rhag cynyddu. Gall golau, carbon deuocsid neu dymheredd gyfyngu ar ffotosynthesis. Nid yw cynyddu ffactor sydd eisoes yn ddigonol yn sicr o gynyddu'r gyfradd.
Ar arddwysedd golau isel gall mwy o olau gynyddu'r gyfradd. Ar y rhan wastad gall carbon deuocsid neu dymheredd gyfyngu. Nid yw graff golau ar ei ben ei hun yn profi pa un o'r ffactorau eraill yw'r achos; defnyddiwch gymariaethau rheoledig.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Ar graff cyfradd ffotosynthesis yn erbyn arddwysedd golau, adnabod y rhan sy'n codi a'r rhan sy'n lefelu. Os nad yw mwy o olau'n cynyddu'r gyfradd, defnyddiwch ddata am dymheredd a charbon deuocsid i nodi ffactor cyfyngol arall.
Cymharwch ddau graff ag un ffactor wedi'i newid. Os yw ychwanegu carbon deuocsid yn codi'r lefel uchaf, roedd carbon deuocsid yn cyfyngu yn yr amodau blaenorol. Peidiwch â phriodoli'r gwahaniaeth i newid tymheredd os oedd y tymheredd yn gyson.
Mewn iaith syml
Ar yr haen Uwch, cysylltwch resbiradaeth â ffurfio ATP a defnydd egni gan gelloedd. Esboniwch pam mae resbiradaeth anaerobig yn llai effeithlon, a defnyddiwch ffactor cyfyngol i esbonio pam mae graff ffotosynthesis yn lefelu.
Hunanwirio
Pam mae resbiradaeth anaerobig yn llai effeithlon na resbiradaeth aerobig?
Dangos yr ateb
Mae resbiradaeth anaerobig yn llai effeithlon gan nad yw'r glwcos yn cael ei ocsideiddio'n llwyr ac mae'r cynnyrch egni (ATP) yn is.

Perthnasoedd ac EcosystemauCraidd

Cwmpas: Craidd · Testun 1.4 (core)

Agor y canllawiau adolygu

Beth i’w wybod

Mae cadwyn fwyd yn dangos trosglwyddiad egni rhwng lefelau troffig. Mae cynhyrchydd yn gwneud bwyd drwy ffotosynthesis; mae defnyddwyr yn cael egni drwy fwyta organebau eraill. Mae gwe fwyd yn dangos cadwynau sy'n gorgyffwrdd a pherthnasoedd bwydo mwy cymhleth.
Ni throsglwyddir yr holl egni i'r lefel nesaf: defnyddir egni mewn gweithgareddau a resbiradaeth, trosglwyddir egni fel gwres, nid yw pob organeb neu ran yn cael ei bwyta, ac nid yw pob deunydd a fwyteir yn cael ei dreulio. Mae'r egni'n cael ei drosglwyddo, nid ei ddinistrio.
Ffactorau biotig yw ffactorau byw, fel cystadleuaeth, ysglyfaethu a chlefyd. Ffactorau anfiotig yw amodau ffisegol neu gemegol, fel golau, tymheredd, dŵr a chyfansoddiad y pridd. Mae ecosystem yn cynnwys y rhyngweithiadau rhwng yr organebau a'r amodau hyn mewn ardal benodol.
Gall cystadleuaeth am fwyd, golau neu ofod leihau adnoddau sydd ar gael i bob unigolyn. Gall ysglyfaethu a chlefyd gynyddu marwolaethau. Gall llygredd newid amodau'r cynefin neu wenwyno organebau. Mae'r effeithiau'n dibynnu ar y rhywogaeth a'r amgylchedd.
Gall rhywogaeth anfrodorol ymledol gystadlu â rhywogaethau brodorol, eu hysglyfaethu neu newid cynefinoedd. Nid yw pob rhywogaeth anfrodorol yn ymledol. Gall un newid effeithio ar sawl cysylltiad mewn gwe fwyd.
Mae gwyddonwyr yn astudio gweoedd bwyd i asesu iechyd a sefydlogrwydd ecosystemau. Gall newid hinsawdd newid tymheredd, glawiad ac argaeledd bwyd, gan newid maint poblogaethau a dosbarthiad rhywogaethau. Mae rhagfynegiadau'n defnyddio data a modelau ac yn cynnwys ansicrwydd.

Beth i’w wneud mewn asesiad

Lluniwch gadwyn fwyd fel glaswellt → cwningen → llwynog. Mae'r saeth yn dangos cyfeiriad trosglwyddiad egni o'r organeb sy'n cael ei bwyta i'r bwytawr, nid cyfeiriad yr ymosodiad.
Cyfunwch gadwynau sy'n gorgyffwrdd yn we fwyd. Os yw un rhywogaeth yn lleihau, trafodwch yr effeithiau posibl ar ei bwyd a'i hysglyfaethwyr; defnyddiwch bob cysylltiad perthnasol, nid un gadwyn yn unig.
Effeithlonrwydd trosglwyddiad egni = (egni sy'n cyrraedd y lefel nesaf / egni sydd ar gael ar y lefel flaenorol) × 100. Defnyddiwch yr un unedau. Mewn enghraifft wedi'i llunio, 200 kJ allan o 2500 kJ yw 8%.
Dehongli poblogaethau: cymharwch niferoedd dros yr un amser neu'r un arwynebedd, a nodwch y patrwm a'r maint, nid dim ond 'yn cynyddu'. Ystyriwch adnoddau, ysglyfaethwyr, clefyd, llygredd a thywydd.
Mewn data wedi'u llunio, gall nifer o blanhigion gynyddu o 12 i 24 wrth i lawiad gynyddu. Mae hynny'n gyson ag effaith cyflenwad dŵr, ond gall tymheredd, pridd neu gystadleuaeth fod yn wahanol hefyd. Mae angen rheolyddion, ailadroddiadau a mwy o dystiolaeth cyn honni achos.
Defnyddiwch wybodaeth am dymheredd, glawiad a pherthnasoedd bwydo i ragfynegi effeithiau newid hinsawdd. Nodwch ansicrwydd a therfynau'r data; gall rhywogaethau gwahanol ymateb yn wahanol.

Mewn iaith syml

Mae ecosystem yn cynnwys organebau byw a'u hamgylchedd ffisegol. Dilynwch egni drwy gadwynau a gweoedd bwyd, ac esboniwch pam nad yw'r holl egni'n cyrraedd y lefel nesaf. Mae poblogaethau'n newid oherwydd ffactorau byw a ffisegol sy'n rhyngweithio; nid yw un graff ar ei ben ei hun yn profi achos.

Hunanwirio

Mewn cadwyn fwyd wedi'i llunio, mae 1500 kJ ar gael ar un lefel droffig a 150 kJ yn cyrraedd y lefel nesaf. Cyfrifwch yr effeithlonrwydd ac esboniwch ddau reswm dros y gwahaniaeth.

Dangos yr ateb

Effeithlonrwydd = (150 / 1500) × 100 = 10%. Nid yw pob rhan o'r organeb flaenorol yn cael ei bwyta neu ei threulio, ac mae egni'n cael ei drosglwyddo i'r amgylchedd drwy resbiradaeth a gwres. Nid yw'r egni'n cael ei ddinistrio.

Gweld diagramau

Gwe fwyd

Gwe fwydCynefin damcaniaethol · sgematig, nid wrth raddfa

Perthnasoedd y we fwyd a rolau troffig
Targed	Organeb	Rôl droffig
A	________________	________________
B	________________	________________
C	________________	________________
D	________________	________________
E	________________	________________
F	________________	________________
G	________________	________________

Cysylltiadau bwyd-at-ddefnyddiwr a ddangosir gan y saethau
Bwyd	→	Defnyddiwr
A	→	B
B	→	C
C	→	D
A	→	E
E	→	F
B	→	G
G	→	D

Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer food-web

Gwe fwyd

Gwe fwydCynefin damcaniaethol · sgematig, nid wrth raddfa

Perthnasoedd y we fwyd a rolau troffig
Targed	Organeb	Rôl droffig
A	Glaswellt	Cynhyrchydd
B	Ceiliog rhedyn	Defnyddiwr cynradd
C	Broga	Defnyddiwr eilaidd
D	Neidr	Defnyddiwr trydyddol
E	Cwningen	Defnyddiwr cynradd
F	Cadno	Defnyddiwr eilaidd
G	Aderyn	Defnyddiwr eilaidd

Cysylltiadau bwyd-at-ddefnyddiwr a ddangosir gan y saethau
Bwyd	→	Defnyddiwr
Glaswellt	→	Ceiliog rhedyn
Ceiliog rhedyn	→	Broga
Broga	→	Neidr
Glaswellt	→	Cwningen
Cwningen	→	Cadno
Ceiliog rhedyn	→	Aderyn
Aderyn	→	Neidr

Cymharwch y diagram â’r esboniad, yna defnyddiwch y modd ymarfer cyn agor yr allwedd.

Systemau Cludiant, Treulio, Resbiradol a ChylchrediadCraidd
Cwmpas: Craidd · Testun 1.3 (core)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae sylem yn cludo dŵr ac ïonau mwynol o'r gwreiddiau drwy'r planhigyn. Mae ffloem yn cludo cynhyrchion ffotosynthesis, fel siwgrau, o ddail i rannau sy'n defnyddio neu'n storio bwyd. Nid yw ffloem yn cludo 'ffotosynthesis' fel proses.
Mae cwtigl cwyraidd yn lleihau colli dŵr, ac epidermis yn amddiffyn y ddeilen. Mae llawer o gloroplastau yn yr haen balis; mae bylchau aer yn yr haen sbyngaidd yn caniatáu symudiad nwyon. Mae sylem a ffloem yn y bwndel fasgwlar yn cludo sylweddau i'r ddeilen ac oddi wrthi.
Mae stomata'n agoriadau ar gyfer cyfnewid nwyon a cholli anwedd dŵr. Mae celloedd gwarchod yn rheoli'r agoriad. Mae gwreiddflew yn rhoi arwynebedd mawr ar gyfer ymlifiad dŵr ac ïonau mwynol. Mae dŵr yn mynd i mewn drwy osmosis pan fo graddiant addas; mae esboniad amsugno ïonau yn erbyn graddiant yn y wers Uwch.
Trydarthu yw colli anwedd dŵr o'r planhigyn, yn bennaf drwy'r stomata. Mae anweddiad o arwynebau celloedd yn y ddeilen a thryledu anwedd allan yn helpu i gynnal llif dŵr drwy'r sylem. Gall aer sy'n symud, golau, tymheredd a lleithder effeithio ar y gyfradd.
Treulio yw torri moleciwlau bwyd mawr, anhydawdd yn foleciwlau bach, hydawdd y gellir eu hamsugno. Mae'r geg yn torri bwyd â'r dannedd ac yn ei gymysgu â phoer; mae'r oesoffagws yn ei symud i'r stumog drwy beristalsis, cyfangiadau cyhyrau sy'n gwthio'r bwyd ymlaen.
Mae'r stumog yn corddi bwyd ac yn darparu amodau asidig ar gyfer ensymau addas. Mae'r pancreas yn cynhyrchu ensymau treulio sy'n mynd i'r coluddyn bach. Mae carbohydras yn torri carbohydradau i lawr yn siwgrau syml, proteas yn torri proteinau i lawr yn asidau amino, a lipas yn torri brasterau i lawr yn asidau brasterog a glyserol.
Mae'r afu/iau yn cynhyrchu bustl, coden y bustl yn ei storio, a dwythell y bustl yn ei chario i'r coluddyn bach. Mae bustl yn helpu i niwtraleiddio asid o'r stumog ac yn emwlsio braster yn ddiferion llai, gan roi mwy o arwynebedd i lipas. Nid ensym yw bustl.
Mae'r coluddyn bach yn cwblhau treulio ac yn amsugno cynhyrchion hydawdd. Mae'r coluddyn mawr yn amsugno dŵr, ac mae deunydd heb ei dreulio'n gadael drwy'r anws. Nid yw cael gwared ar fwyd heb ei dreulio yr un broses â chael gwared ar gynhyrchion gwastraff resbiradaeth.
Mae deiet cytbwys yn cynnwys carbohydradau ar gyfer egni, protein ar gyfer twf ac atgyweirio, brasterau ar gyfer egni ac inswleiddio, mwynau a fitaminau mewn symiau priodol, ffibr ar gyfer symudiad y coludd a dŵr ar gyfer hydoddi a chludo sylweddau. Nid yr un cynnwys egni sydd gan bob bwyd.
Gall gormod o siwgr gyfrannu at bydredd dannedd a gormodedd egni; gall gormod o fraster dirlawn gyfrannu at risg clefyd cardiofasgwlar, a gall gormod o halen gynyddu risg pwysedd gwaed uchel. Mae risg yn dibynnu ar y deiet cyfan a ffactorau eraill, nid un bwyd neu un pryd.
Mae microbau'r coludd yn ffurfio microbïom. Disgrifiwyd mwy na 1000 o rywogaethau mewn ymchwil i ficrobïom y coludd dynol, ond nid oes yr un cyfansoddiad na'r un nifer ym mhob unigolyn. Mae ymchwil i'w berthynas ag iechyd corfforol a meddyliol yn parhau; nid yw cydberthyniad yn profi bod un microb yn achosi cyflwr.
Pwrpas y system resbiradol yw cyfnewid nwyon. Llwybr aer: ceudod trwynol → tracea → bronci → bronciolynnau → alfeoli yn yr ysgyfaint. Mae mwcws yn dal gronynnau a microbau, ac mae cilia'n symud y mwcws i ffwrdd o'r ysgyfaint.
Wrth fewnanadlu mae'r llengig yn cyfangu ac yn gwastatáu, mae'r cyhyrau rhyngasennol yn codi'r asennau, mae cyfaint y thoracs yn cynyddu a'r pwysedd yn gostwng, felly mae aer yn mynd i mewn. Wrth allanadlu tawel mae'r cyhyrau'n ymlacio, mae cyfaint yn lleihau a phwysedd yn codi, felly mae aer yn mynd allan.
Mae mur alfeolws a mur capilari yn denau iawn, gan roi pellter tryledu byr. Mae arwynebedd mawr, arwyneb llaith a chyflenwad gwaed yn cynnal cyfnewid nwyon. Mae ocsigen yn tryledu i'r gwaed ac yn cael ei gludo'n bennaf gan haemoglobin mewn celloedd coch; mae carbon deuocsid yn symud o'r gwaed i'r alfeolws.
Mewn asthma gall llid, mwy o fwcws a chyfyngu'r llwybrau aer leihau llif aer. Gall ysmygu niweidio cilia ac alfeoli, a gall anadlu mwg neu lygryddion niweidio iechyd resbiradol. Defnyddir mesuriadau anterth llif fel rhan o asesiad, nid fel diagnosis ar eu pen eu hunain.
Mae celloedd coch yn cludo ocsigen, celloedd gwyn yn amddiffyn rhag pathogenau, platennau yn cyfrannu at geulo, a phlasma'n cludo'r celloedd a sylweddau hydawdd megis maetholion a charbon deuocsid. Mae celloedd coch dynol aeddfed heb gnewyllyn; mae platennau'n ddarnau celloedd.
Mae cyhyr y galon yn cyfangu i bwmpio gwaed. Mae falfiau rhwng atria a fentriglau, falfiau cilgant wrth allfeydd y fentriglau, a falfiau mewn gwythiennau'n atal ôl-lifiad. Nid y falfiau sy'n creu'r grym pwmpio.
O'r corff mae gwaed yn mynd drwy'r vena cava i'r atriwm dde, y falf deirlen a'r fentrigl dde, ac yna drwy falf gilgant a'r rhydweli ysgyfeiniol i'r ysgyfaint. Mae'n dychwelyd drwy'r wythïen ysgyfeiniol i'r atriwm chwith, y falf ddwylen a'r fentrigl chwith, ac yn gadael drwy falf gilgant a'r aorta i'r corff.
Mae cylchrediad dwbl yn golygu mynd drwy'r galon ddwywaith mewn cylch cyflawn: cylchrediad ysgyfeiniol a chylchrediad i weddill y corff. Mae rhydwelïau'n cario gwaed oddi wrth y galon, gwythiennau tuag ati, a chapilarïau'n caniatáu cyfnewid â meinweoedd drwy furiau tenau. Mae'r rhydweli ysgyfeiniol yn cario gwaed heb lawer o ocsigen; nid yw 'rhydweli' yn golygu 'gwaed ocsigenedig'.
Mae pibellau coronaidd yn cyflenwi gwaed i gyhyr y galon. Gall culhau neu rwystro'r cyflenwad leihau ocsigen i'r cyhyr a chyfrannu at drawiad ar y galon. Mae ysmygu, pwysedd gwaed uchel a deiet yn ffactorau risg, ond mae ffactorau eraill hefyd a nid yw risg yn golygu sicrwydd.
Gall technolegau fel mesuryddion pwysedd gwaed, ECG a dyfeisiau gwisgadwy fonitro agweddau ar iechyd cardiofasgwlar a helpu i asesu iechyd neu ffitrwydd. Mae angen data cywir a dehongliad addas; nid yw sgôr dyfais gwisgadwy yn disodli diagnosis clinigol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Deilen: adnabod y cwtigl, epidermis, haen balis, haen sbyngaidd, stomata, celloedd gwarchod, sylem a ffloem mewn model neu ddelwedd. Esboniwch sut mae'r mannau aer, y stomata a'r meinweoedd cludo yn cynnal ffotosynthesis a symudiad dŵr.
Potomedr: torrwch goesyn dan ddŵr, llenwch yr offer â dŵr a gwnewch y cysylltiadau'n aerglos. Cyflwynwch swigen aer a mesurwch ei symudiad mewn amser penodol. Newidiwch un ffactor, fel symudiad aer, gan gadw arwynebedd y dail, tymheredd a golau'n gyson. Ailosodwch y swigen, gadewch amser i addasu ac ailadroddwch.
Cyfradd ymlifiad: pellter symudiad swigen/amser, neu gyfaint/amser os yw trawstoriad y tiwb yn hysbys. Mewn enghraifft wedi'i llunio, 24 mm mewn 6 munud yw 4 mm/munud. Mae potomedr yn mesur ymlifiad dŵr, nid trydarthu'n uniongyrchol; defnyddir rhywfaint o ddŵr mewn prosesau eraill. Gall gollyngiadau hefyd effeithio ar y canlyniad.
Cynllunio trefol: gall dail golli dŵr drwy drydarthu, a gall anweddiad drosglwyddo egni thermol o'r amgylchedd. Wrth argymell plannu coed ar gyfer cysgod ac oeri, ystyriwch gyflenwad dŵr, pridd, maint y gofod a rhywogaethau addas. Nid yw pob coeden yn defnyddio'r un faint o ddŵr.
Profion bwyd dan oruchwyliaeth: mae ïodin yn newid o felyn-frown i las-du gyda startsh. Mae Benedict gyda gwres mewn baddon dŵr yn newid o las i liw gwyrdd/melyn/oren neu waddod coch-bricsen gyda siwgr rhydwythol fel glwcos. Nid yw pob siwgr yn rhoi'r un prawf positif. Mae prawf Biwret yn newid o las i borffor gyda phrotein.
Profion teg: paratowch samplau bwyd yn gyson, defnyddiwch gyfeintiau cymaradwy ac ychwanegwch reolydd positif a rheolydd dŵr negatif. Defnyddiwch amddiffyniad llygaid a baddon dŵr addas; peidiwch â chynhesu adweithyddion mewn tiwb caeedig.
Egni bwyd: mesurwch fàs y bwyd a chyfaint neu fàs y dŵr, cofnodwch dymheredd cychwynnol, llosgwch sampl fach mewn trefniant a gymeradwywyd gan yr athro, a mesurwch y cynnydd tymheredd a'r màs bwyd a losgwyd. Cadwch bellter y fflam, yr offer a swm y dŵr yn gyson; trowch y dŵr ac ailadroddwch. Mae gwres, fflam a bwyd sy'n llosgi'n gofyn am oruchwyliaeth a diogelwch llygaid.
Gyda'r hafaliad a roddir, egni i'r dŵr = màs y dŵr × 4.2 × newid tymheredd, mewn joules pan fo màs mewn gramau. Enghraifft wedi'i llunio: 50 g × 4.2 J/(g°C) × 20°C = 4200 J = 4.2 kJ. Os llosgwyd 0.50 g o fwyd, yr egni a drosglwyddwyd i'r dŵr yw 8.4 kJ/g. Mae colli gwres a hylosgiad anghyflawn yn gwneud hyn yn amcangyfrif isel, nid gwerth maethol cyflawn.
Anterth llif: defnyddiwch ddarn ceg glân unigol, ailosodwch y mesurydd, cadwch yr un osgo, anadlwch i mewn yn ddwfn a chwythwch allan yn gyflym ac yn gryf. Gwnewch dri chynnig a chofnodwch y gorau yn ôl protocol yr athro; peidiwch â rhannu darnau ceg.
Dehongli anterth llif: cymharwch fesuriadau mewn L/munud ar gyfer yr un unigolyn neu â gwerth cyfeirio addas. Gall gwerth is ddangos llif aer llai, ond mae oedran, taldra, ymdrech a thechneg yn effeithio ar y mesuriad. Nid diagnosis asthma yw un darlleniad, ac nid yw cymhariaeth â disgybl arall yn ddiagnosis.
Iriad gwaed: adnabod celloedd coch niferus, celloedd gwyn mwy â chnewyllyn, a phlatennau bach sy'n ddarnau celloedd. Mae plasma'n rhan hylifol y gwaed, nid math arall o gell wedi'i staenio. Defnyddiwch ddelweddau addysgu neu sleidiau a ddarperir; nid oes angen cymryd samplau gwaed eich hun.
Defnyddiwch y modelau o'r galon, y system dreulio, y system resbiradol a'r alfeolws i ymarfer labelu. Esboniwch gyfeiriad symudiad bwyd, aer neu waed, ac yna cysylltwch bob adeiledd â'i swyddogaeth.
Mewn iaith syml
Dilynwch lwybr sylwedd drwy'r system: dŵr o'r pridd i ddeilen, bwyd drwy'r coludd, aer i alfeolws, a gwaed drwy'r galon. Nid yw rhestr o enwau organau'n ddigon; cysylltwch yr adeiledd â'r swyddogaeth. Mae'r diagramau'n fodelau, a'r niferoedd ymarfer sydd wedi'u llunio isod yn enghreifftiau, nid canlyniadau mesuredig.
Hunanwirio
Dilynwch lwybr y gwaed o'r vena cava drwy'r ysgyfaint ac yn ôl i'r corff. Pam y gelwir hyn yn gylchrediad dwbl, a beth yw swyddogaeth y falfiau?
Dangos yr ateb
Llwybr y gwaed yw vena cava → atriwm dde → falf deirlen → fentrigl dde → falf gilgant → rhydweli ysgyfeiniol → ysgyfaint → wythïen ysgyfeiniol → atriwm chwith → falf ddwylen → fentrigl chwith → falf gilgant → aorta → corff. Mae'n mynd drwy'r galon ddwywaith mewn cylch cyflawn. Mae'r falfiau'n atal ôl-lifiad; nid ydynt yn pwmpio'r gwaed.
Gweld diagramau
Dicot leaf section · Unlabelled practice · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer leaf-section
Dicot leaf section · Structure key · Schematic, simplified and not to scale. English source terminology is retained for this CIE English guide.
System dreulio dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer digestive-system
System dreulio dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
AY geg
BOesoffagws
CAfu
DCodenn y bustl
EStumog
FPancreas
GDwodenwm
HIlewm
IColon
JRectwm
KAnws
LChwarennau poer
MDwythell y bustl
System anadlu dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer breathing-system
System anadlu dynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
ALaryncs
BTracea
CBronci
DBronciolau
EAlfeoli
FCapilarïau
GYsgyfaint
HAsennau
ICyhyrau rhyngasennol
JDiaffram
KCeudod trwynol
Alfeolws a’r capilari o’i amgylchSgematig, nid wrth raddfa nac yn ffotograff. Mae O₂ yn tryledu o aer alfeolaidd i’r gwaed; mae CO₂ yn tryledu o’r gwaed i’r alfeolws.
A: Pen agored y llwybr anadlu sy’n dod i mewn o’r chwith uchaf
B: Ffin feinwe allanol ar ochr dde’r sach aer
C: Y llinell arwyneb denau y tu mewn i ffin y sach
D: Ffin allanol y bibell sy’n lapio o amgylch rhan isaf dde’r sach
E: Y gell hirgrwn y tu mewn i’r bibell isaf
F: Y gofod hylif clir rhwng celloedd y tu mewn i’r bibell
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer alveolus-capillary
Alfeolws a’r capilari o’i amgylchSgematig, nid wrth raddfa nac yn ffotograff. Mae O₂ yn tryledu o aer alfeolaidd i’r gwaed; mae CO₂ yn tryledu o’r gwaed i’r alfeolws.
ADiwedd y bronciolyn
BWal alfeolaidd
CLeinin llaith alfeolws
DWal capilari
ECell goch y gwaed
FPlasma
Trawstoriad o galon ddynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer heart-section
Trawstoriad o galon ddynolSgematig syml; nid wrth raddfa.
AAtriwm dde
BFentrigl dde
CAtriwm chwith
DFentrigl chwith
ESeptwm
FWal gyhyrol
GFalfiau teirlen
HFalfiau dwylen
IFalfiau cilgant
JRhydwelïau coronaidd
KFena cava
LRhydweli ysgyfeiniol
MGwythïen ysgyfeiniol
NAorta
Cylchrediad dwbl a phibellau mawrMae lliw yn dangos ocsigeniad, nid math o rydweli na gwythïen. Sgematig syml; nid wrth raddfa.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
K
L
M
N
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer circulation-vessels
Cylchrediad dwbl a phibellau mawrMae lliw yn dangos ocsigeniad, nid math o rydweli na gwythïen. Sgematig syml; nid wrth raddfa.
ACalon
BYsgyfaint
CRhydweli ysgyfeiniol: calon → ysgyfaint
DGwythïen ysgyfeiniol: ysgyfaint → calon
EAorta: i ffwrdd o’r galon
FFena cava: at y galon
GColuddyn
HGwythïen borth hepatig: coluddyn → afu
IAfu
JRhydweli hepatig: at yr afu
KGwythiennau hepatig: o’r afu
LAren
MRhydweli arennol: at yr aren
NGwythïen arennol: o’r aren
Practice question
Compare the many pale disc-shaped cells with the larger purple-stained cell near the centre. Which is the red blood cell type, and what kind of white blood cell is visible?
Photograph / micrograph recognition only. This small unlabelled field contains erythrocytes and a neutrophil, not a lymphocyte. No scale bar is shown.
English source terminology is retained for this CIE figure.
Photo: Blood-neutrophil1 · Echinaceapallida
Wright-stained human peripheral blood smear.
Source page · CC BY-SA 4.0
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer blood-smear-micrograph
Human blood smear
Photo key
The numerous pale cells are erythrocytes (red blood cells). The larger purple-stained cell is a neutrophil, identified by its segmented nucleus.
This small unlabelled field contains erythrocytes and a neutrophil, not a lymphocyte. No scale bar is shown.
English source terminology is retained for this CIE figure.
Photo: Blood-neutrophil1 · Echinaceapallida
Wright-stained human peripheral blood smear.
Source page · CC BY-SA 4.0
Defnyddiwch yr adeileddau a’r micrograff gwaed gyda’r esboniadau o gludiant, treulio, anadlu a chylchrediad.

Cynnwys Uwch (1.3.1)Uwch
Cwmpas: Uwch · Haen Uned 1: Uwch · Testun 1.3 (higher)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Gall celloedd gwreiddflew gymryd ïonau mwynol i mewn drwy gludiant actif, gan ddefnyddio egni a drosglwyddir gan resbiradaeth i symud ïonau o grynodiad is yn y pridd i grynodiad uwch yn y gell.
Mae gwreiddflew yn cynyddu arwynebedd ymlifiad. Mae dŵr yn symud drwy osmosis pan fo graddiant addas, tra gall ïonau gael eu symud yn erbyn eu graddiant drwy gludiant actif. Peidiwch â defnyddio 'osmosis' fel esboniad am symudiad yr ïonau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cymharwch grynodiad ïonau mwynol yn y pridd ac yn y celloedd gwreiddflew. Os yw'r crynodiad yn is yn y pridd ac mae ïonau'n parhau i symud i mewn, nodwch y symudiad yn erbyn y graddiant a'r angen am egni.
Esboniwch sut gall diffyg ocsigen i'r gwreiddiau leihau resbiradaeth aerobig a'r cyflenwad egni ar gyfer cludiant actif. Nid yw'r un esboniad yn berthnasol i ymlifiad dŵr drwy osmosis.
Mewn iaith syml
Mae planhigion yn defnyddio cludiant actif i symud mwynau i mewn i'r gwreiddiau hyd yn oed pan fo'r crynodiad yn is yn y pridd nag yn y planhigyn, broses sy'n gofyn am egni.
Hunanwirio
Pam mae cludiant actif yn angenrheidiol ar gyfer amsugno mwynau?
Dangos yr ateb
Oherwydd mae mwynau yn aml yn cael eu symud yn erbyn graddiant crynodiad o'r pridd i'r celloedd gwreiddflew.

Effaith Gweithgarwch Dynol ar EcosystemauCraidd
Cwmpas: Craidd · Testun 4.1 (core)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Un mesur o fioamrywiaeth yw'r amrywiaeth o rywogaethau a nifer yr unigolion o fewn y rhywogaethau mewn ardal. Gall dau safle â'r un nifer o organebau gael amrywiaeth rhywogaethau wahanol.
Mae carthion heb eu trin yn ychwanegu deunydd organig a gallant ychwanegu pathogenau. Mae dadelfennu'n defnyddio ocsigen hydawdd. Gall gwrtaith ychwanegu maetholion, cynyddu twf algâu a chyfrannu at ostyngiad ocsigen ar ôl i ddeunydd farw; nid 'gwrtaith yn sugno ocsigen' yw'r mecanwaith.
Gall deddfwriaeth warchod rhywogaethau a chynefinoedd neu gyfyngu gweithgareddau niweidiol, ond mae angen gorfodi a monitro. Gall sefydliadau anllywodraethol reoli cynefinoedd, monitro, addysgu a chefnogi cadwraeth; mae cyllid a chydweithio'n bwysig.
Gall gwrteithiau gynyddu cynnyrch ond gyfrannu at ddŵr ffo; gall plaleiddiaid leihau colledion cnydau ond niweidio rhywogaethau nad ydynt yn darged a dewis am ymwrthedd. Gall gwrthfiotigau drin clefydau bacteriol mewn anifeiliaid, ond gall defnydd amhriodol gyfrannu at ymwrthedd.
Gall dulliau batri neu ffermio dwys reoli amodau a chynhyrchu mwy mewn llai o ofod, ond mae materion lles, lledaenu clefyd a gwastraff. Gall rheoli biolegol ddefnyddio gelyn naturiol i leihau pla, ond gall rhywogaeth a gyflwynir effeithio ar organebau eraill neu fod yn anodd ei rheoli.
Gall rhai llygryddion parhaus o ddiwydiant neu blaleiddiaid gronni mewn organebau a chynyddu mewn crynodiad ar hyd cadwyn fwyd. Nid yw pob llygrydd yn ymddwyn yr un fath; defnyddiwch ddata am grynodiadau a'r llwybr bwydo.
Mae ffotosynthesis, resbiradaeth, dadelfennu, hylosgi a ffosileiddio yn cysylltu storau carbon byw ac anfyw. Gall datgoedwigo leihau ymlifiad carbon a newid cynefinoedd; gall llosgi tanwydd ffosil drosglwyddo carbon sydd wedi'i storio'n hir i'r atmosffer.
Gall cynhyrchu bwyd a datblygiad economaidd gystadlu â chadwraeth am dir, dŵr ac adnoddau. Cymharwch fuddion, costau a phwy sy'n cael eu heffeithio, gan ystyried atebion fel rheoli defnydd tir, lleihau gwastraff a gwarchod cynefinoedd yn hytrach na honni nad oes unrhyw gyfaddawd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Samplu toreithrwydd gyda chwadratau: gosodwch grid dros yr ardal a defnyddiwch gyfesurynnau ar hap, yr un maint cwadrat a'r un rheol gyfrif ar gyfer planhigion sy'n croesi ymyl. Ailadroddwch ar draws digon o leoliadau a chyfrifwch gymedr. Nid yw dewis mannau â llawer o blanhigion yn sampl ar hap.
Gyda phum cwadrat 1 m² â chyfrifiadau wedi'u llunio 2, 4, 3, 5 a 6, y cymedr yw 20/5 = 4 planhigyn/m². Ar gyfer ardal 100 m², amcangyfrif = 400, os yw'r sampl yn gynrychioliadol. Nid cyfrif union o bob planhigyn yw hyn.
Samplu dosraniad: gosodwch drawslun ar draws graddiant fel o gysgod i olau, a samplwch ar gyfnodau cyson. Mesurwch ffactorau perthnasol a chymharwch newidiadau, gan ailadrodd trawsluniau. Mae trawslun systematig yn ateb cwestiwn gwahanol i gwadratau ar hap.
Rhywogaethau dangosol: cymharwch organebau sy'n oddefgar neu'n sensitif i lygredd mewn samplau cyson o safleoedd. Defnyddiwch wybodaeth a roddir am y rhywogaethau; gall absenoldeb hefyd ddibynnu ar lif dŵr neu gynefin. Cynhaliwch asesiad risg, osgoi dŵr anniogel a dychwelyd organebau'n ofalus.
Dilynwch garbon drwy ffotosynthesis i fiomas, drwy fwydo, ac yn ôl drwy resbiradaeth a dadelfennu. Gall ffosileiddio storio carbon dros amser hir; mae hylosgi'n ei ddychwelyd yn gyflymach fel carbon deuocsid. Nid yw'r gylchred yn golygu bod pob stôr yn aros yr un maint.
Mewn iaith syml
Cysylltwch weithgarwch dynol â newid yn yr ecosystem, a defnyddiwch samplu i asesu'r newid. Mae bioamrywiaeth yn cynnwys amrywiaeth rhywogaethau a'u niferoedd, nid nifer yr organebau'n unig. Mae angen cydbwyso bwyd, bywoliaeth, datblygu a chadwraeth gyda thystiolaeth, nid label 'da' neu 'ddrwg' yn unig.
Hunanwirio
Esboniwch sut gall gwrtaith mewn dŵr ffo newid ecosystem afon, a nodwch dystiolaeth i fonitro'r newid.
Dangos yr ateb
Mae maetholion yn hyrwyddo twf algâu; gall yr algâu gysgodi planhigion ac mae dadelfennu deunydd marw'n cynyddu resbiradaeth micro-organebau. Mae ocsigen hydawdd yn gostwng a gall organebau sensitif farw. Gall samplu cyson o rywogaethau dangosol a mesuriadau ocsigen cyn ac ar ôl y newid gefnogi'r esboniad; nid un rhywogaeth ar ei phen ei hun sy'n profi'r achos.

Adeiledd DNA, Bôn-gelloedd ac EtifeddiadCraidd
Cwmpas: Craidd · Testun 4.2 (core)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae DNA yng nghnewyllyn celloedd planhigion ac anifeiliaid mewn cromosomau. Mae moleciwl DNA yn helics dwbl â dwy gadwyn; mae A yn paru â T a C â G. Mae trefn y basau yn cynnwys gwybodaeth ar gyfer proteinau, nid siâp cyffredinol yr helics yn unig.
Genyn yw darn o DNA sy'n cynnwys gwybodaeth ar gyfer cynnyrch penodol, fel protein. Mae mwtaniad yn newid yn y DNA a gall ddigwydd yn ddigymell neu oherwydd ffactorau sy'n niweidio DNA. Gall fod yn niweidiol, yn fuddiol neu heb effaith amlwg; nid yw pob mwtaniad yn cael ei etifeddu.
Datblygodd dealltwriaeth adeiledd DNA drwy gydweithio, arbrofion, data a modelu gan lawer o unigolion ar draws y gwyddorau. Nid gwaith un unigolyn heb dystiolaeth na chyfraniadau eraill oedd y darganfyddiad.
Mae mitosis yn cynhyrchu corffgelloedd newydd sy'n enynnol unfath â'r gell wreiddiol, ar gyfer twf ac atgyweirio. Mae meiosis yn cynhyrchu gametau gyda hanner nifer y cromosomau; mae ffrwythloni'n adfer y nifer parau. Peidiwch â galw'r ddwy broses yn fitosis.
Mae bôn-gell heb ei gwahaniaethu yn gallu dod yn gell arbenigol. Gall bôn-gelloedd embryonig ffurfio llawer o fathau o gelloedd; mae bôn-gelloedd llawn dwf fel arfer yn fwy cyfyngedig ac yn helpu i atgyweirio meinweoedd.
Gall defnyddio bôn-gelloedd mewn meddygaeth helpu i ddisodli celloedd wedi'u niweidio, ond mae risgiau megis twf heb ei reoli, haint neu wrthod meinwe. Mae materion moesegol bôn-gelloedd embryonig yn cynnwys statws yr embryo a chydsyniad; nid yw pob math o fôn-gell yn codi'r un mater.
Gall dealltwriaeth wyddonol, adroddiadau'r cyfryngau, ymddiriedaeth, profiad a chredoau personol newid canfyddiad y cyhoedd o fôn-gelloedd. Gwahaniaethwch dystiolaeth am driniaeth oddi wrth addewid, hysbyseb neu farn foesegol.
Mae genynnau wedi'u trefnu ar hyd cromosomau sy'n bodoli mewn parau mewn corffgelloedd. Alel yw ffurf o enyn; genoteip yw cyfuniad yr alelau, a ffenoteip yw'r nodwedd a ddangosir. Homosygaidd yw dau alel unfath, heterosygaidd yw dau alel gwahanol.
Mewn model un genyn â threchedd llawn, mae alel trechol yn cael ei ddangos gyda dim ond un copi; mae nodwedd enciliol yn ymddangos gyda dau alel enciliol. Nid yw 'trechol' yn golygu mwy cyffredin, mwy cryf neu well.
Yn y model XX/XY arferol, mae'r sberm yn cyfrannu X neu Y at wy sy'n cyfrannu X. Gall cyflyrau genynnol gael eu hetifeddu, ond mae eu mynegiant a'u difrifoldeb'n gallu dibynnu ar fwy nag un ffactor. Mae dealltwriaeth a thriniaethau newydd yn datblygu'n gyflym, felly nid yw pob canlyniad yn rhagfynegiad sicr.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Croesiad monocroesryw: nodwch alelau'r rhieni a'u gametau, rhowch un alel ar bob ymyl a chyfunwch un o bob rhiant ym mhob cell. Mae Aa × Aa yn rhoi AA, Aa, Aa ac aa; mewn model â A trechol llawn mae 3/4 yn dangos y ffenoteip trechol. Dangoswch y genoteip yn ogystal â'r ffenoteip.
Etifeddiad rhyw yn y model cromosomau arferol: XX × XY. Mae gametau'r rhiant XX yn X, a gametau'r rhiant XY yn X neu Y. Mae'r pedair cell XX, XY, XX, XY yn rhoi tua 50% o bob canlyniad; nid patrwm gwarantedig ym mhob teulu yw hwn.
Clefyd genynnol: gyda A heb y cyflwr ac a enciliol, gall dau gludwr Aa gael plentyn aa. Yn y model trechol, gall un copi o'r alel perthnasol ddangos y cyflwr. Datganwch ba fodel a roddir; nid yw pob cyflwr genynnol yn dilyn patrwm un genyn syml.
Dadansoddi tras: darllenwch yr allwedd ar gyfer siapiau, lliwiau a chysylltiadau. Yn y model enciliol, mae dau riant heb y cyflwr â phlentyn aa yn cario a, felly Aa yw'r ddau. Gall plentyn heb y cyflwr fod yn AA neu Aa; nid yw symbol heb ei lenwi'n profi ei fod yn AA.
Wrth werthuso prawf genynnol, ystyriwch gydsyniad, preifatrwydd, effaith ar berthnasau, ansicrwydd a mynediad at gyngor. Nid yw canfod amrywiad bob amser yn rhagfynegi pryd neu pa mor ddifrifol bydd cyflwr.
Mewn iaith syml
Mae genynnau'n rannau o DNA sy'n cynnwys gwybodaeth ar gyfer proteinau. Gwahaniaethwch rhwng cellraniad ar gyfer twf ac atgyweirio a ffurfio gametau. Defnyddiwch gametau'r rhieni i adeiladu sgwâr Punnett; mae'n rhagfynegi tebygolrwydd pob plentyn, nid nifer sefydlog mewn teulu.
Hunanwirio
Yn y model Aa × Aa lle mae cyflwr enciliol yn ymddangos yn aa, rhestrwch y pedwar canlyniad a'u tebygolrwydd. A yw'n gwarantu bod un o bedwar plentyn yn cael y cyflwr?
Dangos yr ateb
Mae gametau pob rhiant yn A neu a. Mae'r pedair cell yn AA, Aa, Aa ac aa: 25% AA, 50% Aa a 25% aa. Yn y model cyflwr enciliol hwn, aa sy'n cael y cyflwr ac Aa sy'n gludwr heb ei ddangos. Mae'r tebygolrwydd yn berthnasol i bob plentyn; nid yw'n gwarantu un plentyn aa ym mhob pedwar.
Gweld diagramau
Etifeddiad monohybrid · goruchafiaeth gyflawn
Model monohybrid wedi’i lunio gyda gametau ar ddwy echel y grid.
Sgwâr Punnett 1 · gametau gan bob rhiant: A neu a
Model XX × XY ar wahân · gametau X gan un rhiant; gametau X ac Y gan y llall
Model goruchafiaeth gyflawn wedi’i lunio: mae’r ddau riant yn cynhyrchu gametau A ac a. Mae A yn oruchaf; mae a yn enciliol. Llenwch y grid o’r gametau a roddir.
Model cromosomau XX × XY ar wahân: mae gametau X yn cwrdd â gametau X neu Y. Disgwylir 1/2 XX a 1/2 XY; nid gwarant ar gyfer pedwar plentyn na honiad hunaniaeth cyffredinol yw hyn.
Defnyddiwch y gametau a ddangosir i gwblhau’r ddau grid a chyfrifo tebygolrwydd genoteip a ffenoteip. Bioleg TGAU Dyfarniad Dwbl CBAC · cynnwys cyffredin 4.2.3 · model addysgu wedi’i lunio; dim data cleifion.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer double-award-monohybrid-cross
Etifeddiad monohybrid · goruchafiaeth gyflawn
Model monohybrid wedi’i lunio gyda gametau ar ddwy echel y grid.
Sgwâr Punnett 1 · gametau gan bob rhiant: A neu a
Model XX × XY ar wahân · gametau X gan un rhiant; gametau X ac Y gan y llall
Model goruchafiaeth gyflawn wedi’i lunio: mae’r ddau riant yn cynhyrchu gametau A ac a. Mae A yn oruchaf; mae a yn enciliol. Llenwch y grid o’r gametau a roddir.
Model cromosomau XX × XY ar wahân: mae gametau X yn cwrdd â gametau X neu Y. Disgwylir 1/2 XX a 1/2 XY; nid gwarant ar gyfer pedwar plentyn na honiad hunaniaeth cyffredinol yw hyn.
Yn yr enghraifft oruchafiaeth gyflawn hon a luniwyd, mae A yn oruchaf: mae AA ac Aa yn dangos y ffenoteip goruchaf, tra bo aa yn dangos y ffenoteip enciliol. Genoteipiau: 1 AA : 2 Aa : 1 aa; ffenoteipiau: 3 goruchaf : 1 enciliol. Mae’r model XX × XY ar wahân yn rhoi tebygolrwydd disgwyliedig o 1/2 XX ac 1/2 XY, nid gwarant ar gyfer pedwar plentyn. Bioleg TGAU Dyfarniad Dwbl CBAC · cynnwys cyffredin 4.2.3 · model addysgu wedi’i lunio; dim data cleifion.
Pedigri · model awtosomaidd enciliol
Teulu damcaniaethol dwy genhedlaeth o dan fodel awtosomaidd enciliol.
Model awtosomaidd enciliol: A yw’r alel oruchaf arferol; a yw’r alel enciliol, ac mae unigolion yr effeithir arnynt yn aa. Tybir nad oes treigladau newydd.
Symbolau pedigri: sgwâr = gwryw; cylch = benyw; wedi’i lenwi = yr effeithir arno.
Tad heb ei effeithio
Mam heb ei heffeithio
Mab yr effeithir arno
Merch heb ei heffeithio
Defnyddiwch y model a’r perthnasoedd teuluol a roddir i gasglu genoteipiau’r rhieni a nodi beth y gellir ei gasglu am eu merch. Bioleg TGAU Dyfarniad Dwbl CBAC · cynnwys cyffredin 4.2.3 · model addysgu wedi’i lunio; dim data cleifion.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer double-award-pedigree
Pedigri · model awtosomaidd enciliol
Teulu damcaniaethol dwy genhedlaeth o dan fodel awtosomaidd enciliol.
Model awtosomaidd enciliol: A yw’r alel oruchaf arferol; a yw’r alel enciliol, ac mae unigolion yr effeithir arnynt yn aa. Tybir nad oes treigladau newydd.
Symbolau pedigri: sgwâr = gwryw; cylch = benyw; wedi’i lenwi = yr effeithir arno.
Tad heb ei effeithio
Mam heb ei heffeithio
Mab yr effeithir arno
Merch heb ei heffeithio
Genoteipiau: tad Aa; mam Aa; mab yr effeithir arno aa; merch heb ei heffeithio AA neu Aa.
O dan y model awtosomaidd enciliol a nodir, mae unigolyn yr effeithir arno yn aa. Heb dreigladau newydd, rhaid i rieni heb eu heffeithio sydd â phlentyn yr effeithir arno fod yn Aa ill dau. Gallai’r ferch heb ei heffeithio fod yn AA neu Aa; ni ellir pennu ei genoteip o’i statws yn unig. Mae gan bob genedigaeth yn y dyfodol o Aa × Aa debygolrwydd 1/4 o fod yn aa. Nid cymhareb a gasglwyd o gyfrif y teulu bach hwn a ddangosir yw’r tebygolrwydd hwn. Bioleg TGAU Dyfarniad Dwbl CBAC · cynnwys cyffredin 4.2.3 · model addysgu wedi’i lunio; dim data cleifion.
Modelau etifeddu wedi’u llunio: defnyddiwch y gametau a pherthnasoedd teulu a roddir. Mae tebygolrwydd yn berthnasol i bob genedigaeth, nid yn gwarantu cyfansoddiad teulu bach.

Cod Tripled (Uwch)Uwch
Cwmpas: Uwch · Haen Uned 4: Uwch · Testun 4.2 (higher)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae cod tripled yn pennu trefn asidau amino mewn proteinau penodol. Mae proteinau'n helpu i reoli swyddogaethau'r gell, er enghraifft drwy weithgarwch ensymau.
Gall gwahanol dripledi nodi'r un asid amino, a gall rhai newidiadau beidio â newid swyddogaeth. Defnyddiwch y wybodaeth a roddir cyn casglu bod mwtaniad yn achosi clefyd.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Gyda thabl cod a roddir, darllenwch y dilyniant mewn grwpiau o dri a chymharwch y dilyniant asidau amino cyn ac ar ôl newid. Peidiwch â newid y grwpio ar hap neu gymryd bod pob tripled yn rhoi protein cyfan.
Dilynwch y cysylltiad: dilyniant DNA → dilyniant asidau amino → siâp a swyddogaeth protein → gweithgarwch y gell. Gall protein fod yn ensym sy'n rheoli adwaith, yn hytrach na DNA yn 'gwneud pob gwaith' ei hun.
Mewn iaith syml
Mae trefn basau DNA yn pennu trefn asidau amino. Mae tripled yn grŵp o dri bas sy'n nodi asid amino penodol yn y model cod. Gall newid y dilyniant newid protein a'i swyddogaeth, ond nid yw pob newid yn newid y ffenoteip.
Hunanwirio
Sut gall newid mewn tripled DNA effeithio ar swyddogaeth ensym? Esboniwch y cysylltiad drwy asidau amino a siâp.
Dangos yr ateb
Mae newid y basau yn gallu newid pa asid amino sy'n cael ei ychwanegu. Gall hynny newid siâp protein, gan gynnwys safle actif ensym, a'i swyddogaeth yn y gell. Nid yw pob mwtaniad yn newid asid amino neu'n newid swyddogaeth yn amlwg.

Amrywiad, Esblygiad a Thechnoleg GenynnolCraidd
Cwmpas: Craidd · Testun 4.3 (core)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Gall amrywiad fod yn etifeddol, oherwydd gwahaniaethau genynnol, neu'n anetifeddol, oherwydd amgylchedd neu brofiad. Mae llawer o nodweddion yn dibynnu ar y ddau. Mae mwtaniadau'n creu amrywiadau DNA newydd, a gall atgenhedlu rhywiol ailgyfuno alelau i greu cyfuniadau newydd.
Mae ymaddasiadau yn nodweddion sy'n helpu organebau i oroesi ac atgenhedlu mewn amgylchedd penodol. Mae dethol naturiol yn cynyddu cyfran yr amrywiadau etifeddol sy'n rhoi mantais yn yr amgylchedd hwnnw; nid yw 'cryfaf' bob amser yn golygu'r mwyaf llwyddiannus.
Gall difodiant ddigwydd os nad yw poblogaeth yn ymaddasu'n ddigon cyflym i newid amgylcheddol, neu os yw cynefinoedd a bwyd yn cael eu colli. Nid yw esblygiad yn gwarantu goroesiad.
Mae'r cofnod ffosil yn dangos ffurfiau blaenorol a newid dros amser, er ei fod yn anghyflawn. Gall tebygrwydd DNA gefnogi perthnasoedd esblygiadol. Mae cynnydd ymwrthedd mewn bacteria'n enghraifft o ddethol y gellir ei arsylwi; defnyddiwch sawl llinell o dystiolaeth.
Mae addasu genynnau'n cynnwys ychwanegu, tynnu neu olygu DNA. Gall helpu i gynhyrchu cnydau addas neu feddyginiaethau, ond mae angen asesu effeithiau ar organebau eraill, lledaeniad genynnau, diogelwch, mynediad a dibyniaeth economaidd.
Gall proffilio genynnol helpu mewn ymchwiliadau troseddol, adnabod perthnasoedd a rhai ymchwiliadau biolegol. Nid yw'n golygu darllen holl enynnau neu holl nodweddion unigolyn.
Mae storio proffiliau'n codi materion cydsyniad, diogelwch, mynediad, hyd cadw a gwahaniaethu. Mae angen cydbwyso defnydd cymdeithasol â hawliau preifatrwydd; nid yw budd ymchwiliad yn dileu'r holl risgiau.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Dethol naturiol: nodwch amrywiad etifeddol, pwysau dethol, goroesi/atgenhedlu gwahaniaethol a throsglwyddo alelau. Mae'r boblogaeth yn newid dros genedlaethau; nid yw pob unigolyn yn datblygu'r un ymaddasiad newydd yn ystod ei oes.
Proffiliau genynnol: cymharwch safleoedd bandiau neu farcwyr rhwng samplau, gan ddarllen yr allwedd. Mewn model wedi'i lunio, mae bandiau plentyn 2, 5, 8 ac 11, a bandiau'r fam 2 a 5 yn egluro dau; dylai'r rhiant biolegol arall allu egluro 8 ac 11 yn y model.
Mewn achos trosedd, gall proffil cyfatebol gefnogi cysylltiad sampl, ond nid yw'n profi euogrwydd ar ei ben ei hun. Ystyriwch halogiad, ansawdd sampl, cyd-destun a thebygolrwydd y cydweddiad; gall efeilliaid unfath rannu'r un proffil.
Mewn iaith syml
Mae amrywiad yn rhoi gwahaniaethau i ddethol naturiol weithredu arnynt. Nid yw organebau'n newid eu genynnau oherwydd eu bod yn 'ceisio' ymaddasu. Mae technoleg genynnol yn gallu newid DNA neu gymharu proffiliau, ond mae angen gwahaniaethu rhwng tystiolaeth, risg a hawliau unigolion.
Hunanwirio
Esboniwch sut gall defnyddio gwrthfiotig ddewis am facteria gwrthiannol. Pam nad 'mae'r bacteria'n penderfynu ymaddasu' yw'r esboniad?
Dangos yr ateb
Mae amrywiad genynnol yn golygu bod rhai bacteria eisoes yn fwy gwrthiannol neu gall mwtaniadau newydd ymddangos. Mae'r gwrthfiotig yn lladd mwy o'r rhai sensitif; mae'r rhai gwrthiannol yn goroesi ac yn atgenhedlu, felly mae cyfran eu disgynyddion yn cynyddu. Nid yw'r bacteria'n dewis newid ac nid corff y claf sy'n dod yn wrthiannol i'r gwrthfiotig.

Amrywiad a Thechnoleg UwchUwch
Cwmpas: Uwch · Haen Uned 4: Uwch · Testun 4.3 (higher)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae amrywiad parhaus yn cynnwys ystod o werthoedd fel taldra, a gall ffactorau genynnol ac amgylcheddol ddylanwadu arno. Mae amrywiad amharhaus yn cynnwys categorïau penodol fel grŵp gwaed ABO, heb werthoedd canol rhwng y categorïau hynny.
Mae angen i gymdeithas gadw i fyny â thechnolegau genynnol sy'n datblygu'n gyflym drwy ddealltwriaeth wyddonol, trafodaeth foesegol, cydsyniad a rheolaeth addas. Gall technoleg newydd godi cwestiynau nad yw arferion blaenorol yn eu hateb.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cymharwch ddata sydd ag ystod ddi-dor â data categorïol, gan ddefnyddio enghreifftiau a'r dull mesur. Gall talgrynnu taldra greu rhifau arwahanol yn y tabl heb newid natur y nodwedd.
Gwerthuswch enghraifft o dechnoleg sy'n datblygu'n gyflym: beth mae'r dystiolaeth yn caniatáu, pwy sy'n cydsynio, a pha reolau neu addysg sydd angen eu diweddaru? Peidiwch â chymryd bod cyflymder datblygu'n profi diogelwch.
Mewn iaith syml
Dewiswch sut i gynrychioli data yn ôl y math o amrywiad. Mae amrywiad parhaus yn rhoi ystod o werthoedd, ac amrywiad amharhaus yn rhoi categorïau arwahanol. Wrth i dechnoleg genynnol ddatblygu, mae angen i ddealltwriaeth, cydsyniad a rheolaeth gymdeithasol ddatblygu hefyd.
Hunanwirio
Dosbarthwch ddata taldra a grŵp gwaed ABO fel amrywiad parhaus neu amharhaus, a dewiswch gynrychioliad addas.
Dangos yr ateb
Mae taldra yn amrywiad parhaus gyda llawer o werthoedd posibl rhwng terfynau; defnyddiwch ddosbarthiadau ar gyfer histogram neu ddosbarthiad amledd addas. Mae grŵp gwaed ABO yn amharhaus gyda chategorïau A, B, AB ac O; defnyddiwch fariau ar wahân. Nid yw pob amrywiad parhaus yn amgylcheddol yn unig.

Cydlynu a Rheoleiddio yn y Corff DynolCraidd
Cwmpas: Craidd · Testun 4.4 (core)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae organau synhwyro yn cynnwys celloedd derbyn sy'n ymateb i ysgogiadau fel golau, sain, cyffwrdd, tymheredd a chemegion. Mae'r brif system nerfol yn cynnwys yr ymennydd a madruddyn y cefn, gyda nerfau perifferol yn cysylltu â gweddill y corff.
Mae'r system nerfol yn cydlynu ymatebion i newidiadau mewnol ac allanol. Mae ymateb gwirfoddol yn cynnwys rheolaeth ymwybodol, tra mae atgyrch anwirfoddol yn ymateb cyflym heb benderfyniad ymwybodol ar y pryd. Gall afiechydon, clefydau a chyffuriau newid swyddogaeth nerfol ac amser ymateb; nid oes angen profi cyffuriau yn yr ymchwiliad.
Mae rheoli tymheredd yn cynnal amodau sy'n addas i ensymau a phrosesau cellog. Mae chwarren chwys yn cynhyrchu chwys, dwythell yn ei gario a mandwll yn ei ryddhau; mae anweddiad ar yr arwyneb yn trosglwyddo egni allan. Nid presenoldeb chwys heb anweddu sy'n darparu'r un oeri.
Pan fo'n oer mae cyhyr sythu'n cyfangu i godi'r blewyn, gan helpu i ddal haen aer. Pan fo'n gynnes mae'n ymlacio. Mae'r effaith insiwleiddio'n gymharol fach mewn bodau dynol o'i gymharu ag anifeiliaid â ffwr trwchus.
Pan fo'n gynnes mae pibellau gwaed bach sy'n cyflenwi arwyneb y croen yn ymledu, gan gynyddu llif a cholli egni; pan fo'n oer maent yn cyfyngu, gan leihau'r golled. Nid yw'r pibellau'n symud yn nes at neu ymhellach oddi wrth yr arwyneb.
Mae hormonau'n negeseuwyr cemegol sy'n cael eu cludo yn y gwaed i organau targed â derbynyddion addas. Mae inswlin a glwcagon yn hormonau protein/peptid; nid protein yw pob hormon.
Pan fo glwcos gwaed yn codi, mae'r pancreas yn rhyddhau inswlin. Mae hyn yn helpu celloedd i gymryd glwcos i mewn ac yn hyrwyddo ei storio fel glycogen, gan ostwng glwcos gwaed. Nid yw inswlin yn 'troi pob glwcos yn egni' ei hun.
Mae math 1 yn cynnwys diffyg inswlin, a math 2 yn cynnwys ymateb gwael iddo. Gall symptomau gynnwys syched, pasio wrin yn aml a blinder, ond gall cyflyrau eraill achosi'r un pethau. Gall triniaeth gynnwys inswlin, newidiadau addas mewn ffordd o fyw a meddyginiaethau yn ôl y math a'r unigolyn; nid cyngor meddygol personol yw'r wers.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Amser ymateb gwirfoddol: rhyddhewch bren mesur heb rybudd uniongyrchol o'r un man a mesurwch y pellter cyn ei ddal. Cadwch y llaw a'r man cychwyn yn gyson, ailadroddwch a defnyddiwch dabl trosi pellter i amser a roddir. Gall rhagweld, ymarfer a thynnu sylw effeithio ar y canlyniad.
Ymateb anwirfoddol: arsylwch ymateb pupil i newid ysgafn mewn golau mewn trefniant a gymeradwywyd gan yr athro. Peidiwch â defnyddio golau dwys na chyffuriau. Nid yw dal pren mesur ar ôl gweld ei symudiad yr un peth ag atgyrch anwirfoddol.
Labelwch y chwe adeiledd croen yn y model: blewyn, cyhyr sythu, chwarren chwys, dwythell chwys, mandwll chwys a phibellau gwaed. Dilynwch lwybr chwys o'r chwarren drwy'r ddwythell i'r mandwll ar yr arwyneb.
Profi wrin artiffisial: defnyddiwch samplau wedi'u darparu, rheolydd dŵr negatif a rheolydd glwcos positif, yr un cyfeintiau a'r un amser gwresogi gyda Benedict mewn baddon dŵr. Mae glas yn negatif; gall gwyrdd, melyn, oren neu waddod coch-bricsen ddangos siwgr rhydwythol. Defnyddiwch ddiogelwch llygaid a pheidiwch â chasglu samplau wrin go iawn.
Dehongli'r prawf fel ymarfer: gall glwcos mewn wrin fod yn gysylltiedig â glwcos gwaed uchel, ond nid yw prawf negatif yn eithrio diabetes ac nid yw prawf positif yn rhoi diagnosis. Mae angen asesiad clinigol a phrofion addas.
Cymharwch sut mae mesuryddion glwcos a synwyryddion parhaus yn helpu i fonitro patrymau. Mae technoleg yn datblygu, ond mae angen deall cywirdeb, oedi, calibradu a chyngor clinigol; nid yw'r ymarfer yn argymhelliad triniaeth.
Mewn iaith syml
Mae'r system nerfol a hormonau'n cydlynu ymatebion. Cysylltwch bob rhan o'r croen â'r hyn mae'n ei wneud wrth reoli tymheredd. Mae inswlin yn helpu i reoli glwcos gwaed; mae prawf wrin artiffisial yn ymarfer labordy, nid ffordd o ddiagnosio'ch hun.
Hunanwirio
Cymharwch achos diabetes math 1 a math 2 a'u heffaith ar reoli glwcos. Pam nad yw prawf wrin ysgol yn ddiagnosis?
Dangos yr ateb
Mewn math 1 nid yw'r corff yn cynhyrchu digon o inswlin, felly mae angen triniaeth inswlin. Mewn math 2 mae celloedd yn ymateb yn wael i inswlin a gall cynhyrchu inswlin hefyd ostwng dros amser. Gall y ddau arwain at glwcos gwaed uchel. Mae'r driniaeth a'r monitro'n unigol ac yn cael eu penderfynu gan weithwyr iechyd proffesiynol.
Gweld diagramau
Croen: rheoli tymheredd
Croestoriad croen syml gyda chwe strwythur wedi’u rhifo i’w hadnabod.
Labelwch y chwe strwythur â rhifau, yna eglurwch sut mae chwysu a llif gwaed y croen yn helpu i reoli tymheredd y corff. CBAC TGAU Y Gwyddorau (Dwyradd) · deilliant 4.4.2 · sgematig syml, nid wrth raddfa.
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer double-award-skin-section
Croen: rheoli tymheredd
Croestoriad croen syml gyda chwe strwythur wedi’u rhifo i’w hadnabod.
Gwallt
Cyhyr codi
Chwarren chwys
Dwythell chwys
Mandwll chwys
Pibellau gwaed
Mae’r chwarren chwys yn cynhyrchu chwys; mae’n teithio drwy’r ddwythell ac yn gadael drwy’r mandwll. Mae anweddiad yn trosglwyddo egni thermol oddi ar y corff. Mae fasoymlediad yn cynyddu llif gwaed drwy bibellau’r croen ac yn cynyddu colli gwres; mae fasogyfyngiad yn lleihau llif gwaed y croen. Ychydig o inswleiddiad yn unig a ddarperir gan wallt dynol, ac mae cyfangiad y cyhyr codi yn codi’r blew. CBAC TGAU Y Gwyddorau (Dwyradd) · deilliant 4.4.2 · sgematig syml, nid wrth raddfa.
Lleolwch y blew, cyhyr codi blew, chwarren chwys, dwythell, mandwll a phibellau gwaed. Esboniwch eu rolau wrth reoli tymheredd.

Uwch: llwybrau atgyrch ac adborth negatifUwch
Cwmpas: Uwch · Haen Uned 4: Uwch · Testun 4.4 (higher)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mewn atgyrch asgwrn cefn, mae'r derbynnydd yn ymateb i ysgogiad, y llwybr synhwyraidd yn mynd i'r cyd-drefnydd yn y brif system nerfol, a'r llwybr echddygol yn mynd i'r effeithydd. Mae synapsau'n gysylltiadau rhwng niwronau lle mae signal cemegol yn helpu i drosglwyddo'r ymateb.
Mae adborth negatif yn gwrthweithio newid yn yr amod sy'n cael ei reoli. Mae tymheredd a glwcos yn aros o fewn amrediad, nid un gwerth hollol ddigyfnewid bob eiliad.
Mae inswlin a glwcagon yn rhan o lwybrau gwrthwynebol rheoli glwcos. Peidiwch â drysu glycogen, y stôr, â glwcagon, yr hormon.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Labelwch derbynnydd, niwron synhwyraidd, niwron relái ym madruddyn y cefn, niwron echddygol, effeithydd a'r synapsau. Dangoswch gyfeiriad y signal; nid yr un gell yw'r tri niwron.
Tymheredd yn codi → canfod y newid → mwy o chwys a llif gwaed croen → mwy o golled egni → tymheredd yn gostwng tuag at yr amrediad. Pan fo'r tymheredd yn isel, mae'r ymatebion yn gwrthweithio'r gostyngiad. Pan leihau'r gwahaniaeth, lleihau'r ymateb hefyd.
Glwcos yn codi → inswlin → mwy o ymlifiad a storio fel glycogen → glwcos yn gostwng. Glwcos yn gostwng → glwcagon → torri glycogen yr afu'n glwcos a'i ryddhau → glwcos yn codi. Esboniwch sut mae pob llwybr yn gwrthweithio'r newid, nid ysgogi'r un newid eto.
Mewn iaith syml
Dilynwch atgyrch asgwrn cefn cam wrth gam, gan gynnwys y synapsau rhwng niwronau. Mewn adborth negatif mae ymateb yn gwrthweithio'r newid cychwynnol, felly mae'r amod yn dychwelyd tuag at amrediad addas. Nid yw 'negatif' yn golygu effaith ddrwg.
Hunanwirio
Dilynwch lwybr atgyrch tynnu llaw'n ôl o ysgogiad niweidiol, gan enwi'r niwronau, synapsau, cyd-drefnydd ac effeithydd.
Dangos yr ateb
Mae derbynnydd yn synhwyro'r ysgogiad, niwron synhwyraidd yn cludo'r signal i fadruddyn y cefn, a signal yn croesi synaps i niwron relái ac yna synaps i niwron echddygol. Mae'r niwron echddygol yn cludo'r signal i effeithydd fel cyhyr sy'n cyfangu. Yn yr atgyrch tynnu'n ôl hwn nid oes angen aros am benderfyniad ymwybodol yr ymennydd.
Gweld diagramau
Bwa atgyrch drwy’r madruddyn cefnSgematig, nid wrth raddfa. Mae’r ysgogiad nerfol yn croesi dau fwlch synaptig; nid yw echelinau’n ffurfio llwybr di-dor ar draws y naill fwlch na’r llall.
A: Terfyniadau synhwyro bach ar y chwith eithaf
B: Y llwybr sy’n dod o’r chwith i mewn i’r madruddyn cefn
C: Y llwybr cysylltu byr o fewn y madruddyn cefn
D: Y band golau canolog o amgylch y celloedd cysylltu
E: Y llwybr sy’n mynd allan ac yn disgyn tua’r dde
F: Y feinwe ag amlinell ar y pen pellaf ar y dde
G: Y ddau ofod sy’n gwahanu rhannau olynol y llwybr
Dangos allwedd wedi’i labelu: Allwedd ateb ar gyfer reflex-arc
Bwa atgyrch drwy’r madruddyn cefnSgematig, nid wrth raddfa. Mae’r ysgogiad nerfol yn croesi dau fwlch synaptig; nid yw echelinau’n ffurfio llwybr di-dor ar draws y naill fwlch na’r llall.
ADerbynnydd
BNiwron synhwyraidd
CNiwron relái
DMadruddyn y cefn
ENiwron echddygol
FEffeithydd
GSynapsau (dau fwlch)
Uwch: dilynwch atgyrch tynnu oddi wrth dderbynnydd drwy niwron synhwyraidd a chyfnewid i niwron echddygol ac effeithydd. Mae’r ddau synaps yn fylchau ar wahân, nid gwifren ddi-dor.

Iechyd, Clefydau ac AmddiffyniadCraidd
Cwmpas: Craidd · Testun 4.5 (core)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae clefydau anhrosglwyddadwy'n cynnwys clefyd cardiofasgwlar, canser, diabetes, clefyd resbiradol cronig a dementia. Gall cyfuniad o ffactorau genynnol, amgylcheddol a ffordd o fyw gyfrannu; nid ydynt yn cael eu trosglwyddo fel haint drwy gyffwrdd.
Gall camddefnyddio alcohol neu gyffuriau niweidio organau ac arwain at glefyd cronig. Gall newidiadau addas mewn ffordd o fyw leihau rhai risgiau, gan gynnwys rhai sy'n gysylltiedig â math 2, ond nid yw hynny'n gwarantu na fydd clefyd nac yn cyfiawnhau beio cleifion.
Mae addysg, ffactorau economaidd-gymdeithasol, y cyfryngau a mynediad at ofal iechyd yn dylanwadu ar ddealltwriaeth a dewisiadau. Ystyriwch nifer yr achosion o fath 2 a chysylltiadau posibl â ffordd o fyw gan ddefnyddio'r data a roddir, nid rhifau cyffredin heb ffynhonnell.
Mae pathogen yn ficro-organeb neu asiant heintus sy'n achosi clefyd. Gall pathogenau fod yn facteria, firysau neu ffyngau, ond nid yw pob micro-organeb yn bathogen.
Mae cell facteriol â cellfur, pilen, cytoplasm, ribosomau a DNA nad yw mewn cnewyllyn; gall gynnwys plasmidau. Mae firws yn llawer llai, gyda deunydd genynnol mewn cot protein, ac mae angen celloedd lletyol i atgynhyrchu. Nid cell fach â chnewyllyn yw firws.
Gall clefydau trosglwyddadwy ledaenu drwy gyffwrdd, aerosol, hylifau'r corff, dŵr, pryfed neu fwyd wedi'i halogi. Cysylltwch atal â'r llwybr, e.e. hylendid dwylo, dŵr glân, trin bwyd yn ddiogel neu reoli fectorau.
Mae gwrthfiotigau'n helpu i drin clefydau bacteriol ond nid ydynt yn lladd firysau. Mae ymwrthedd i wrthficrobau'n gallu deillio o amrywiad genynnol a dethol, a gall defnydd amhriodol a lledaeniad organebau gwrthiannol waethygu'r broblem.
Mae ymwrthedd i wrthfiotigau'n argyfwng byd-eang sy'n bygwth triniaethau a chynnydd iechyd. Mae angen defnydd cyfrifol, atal heintiau, monitro ac ymchwil, nid honni bod gwrthfiotig newydd yn datrys y broblem am byth.
Amddiffyniad amhenodol: mae croen yn rhwystr, tolchennau gwaed yn cau clwyfau, ffagocytau'n amlyncu pathogenau, ac asid y stumog yn lladd llawer o ficro-organebau. Mae mwcws yn dal gronynnau a chilia'n symud y mwcws allan o'r llwybrau anadlu.
Mae antigen yn sylwedd sy'n gallu sbarduno ymateb imiwn penodol. Gall y corff gynhyrchu gwrthgyrff sy'n cydweddu ag antigenau; nid yw antigen a gwrthgorff yn golygu'r un peth.
Gall brechu leihau'r risg o glefyd heintus drwy sbarduno ymateb imiwn ymlaen llaw. Mae penderfyniadau'n cael eu dylanwadu gan fuddion a risgiau i'r unigolyn, mynediad at wybodaeth a dylanwad cymdeithasol; aseswch ansawdd gwybodaeth yn hytrach na phoblogeiddrwydd honiad.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Mewn trefniant ysgol a gymeradwywyd, defnyddiwch straen diogel a chyfarpar wedi'i ddarparu; peidiwch â meithrin samplau corff nac organebau anhysbys. Defnyddiwch agar a chyfarpar di-haint, agorwch y caead am yr amser lleiaf posibl a dilynwch weithdrefn yr athro i atal halogiad.
Ymchwilio i wrthficrobau: dosbarthwch y bacteria'n gyson, gosodwch ddisgiau ag yr un maint a chyfaint o driniaeth, a disg rheolydd heb y gwrthficrob. Cadwch y straen, cyfrwng, amser a thymheredd yr un fath ac ailadroddwch. Defnyddiwch y tymheredd ysgol a gymeradwywyd, fel arfer heb fod dros 25°C, nid tymheredd corff.
Sicrhewch y caead yn ôl gweithdrefn yr ysgol heb ei selio'n llwyr, peidiwch ag agor ar ôl deori, a threfnwch waredu diogel gan yr athro. Mae asepsis yn diogelu'r arbrawf a'r bobl; nid yw'n golygu bod pob meithriniad yn ddiniwed.
Mesurwch barthau clir drwy'r caead a chymharwch â'r rheolydd. Gyda diamedr 20 mm mewn data wedi'i lunio, y radiws yw 10 mm ac arwynebedd πr² = tua 314 mm², gan ddefnyddio'r ffurf a roddir. Mae parth mwy yn awgrymu mwy o atal twf yn yr amodau hyn, ond gall trylediad a chrynodiad hefyd effeithio; nid prawf o effeithiolrwydd triniaeth mewn claf yw hwn.
Gwerthuswch ddata ffordd o fyw a chlefyd: nodwch gydberthyniad, maint sampl, ffactorau dryslyd a mynediad at ofal. Nid yw cydberthyniad mewn un astudiaeth yn profi mai un ffactor achosodd glefyd unigolyn.
Esboniwch sut mae brechlyn yn cyflwyno antigenau neu wybodaeth i gynhyrchu antigenau'n ddiogel, gan sbarduno ymateb imiwn. Cymharwch y buddion, risgiau a thystiolaeth; mae datblygiad brechlynnau'n ymchwil barhaus.
Mewn iaith syml
Gwahaniaethwch rhwng clefydau sy'n lledaenu drwy bathogenau a chyflyrau anhrosglwyddadwy. Mae rhwystrau a chelloedd amddiffyn yn helpu i atal haint, a gall brechu baratoi ymateb imiwn. Nid yw un ffactor ffordd o fyw yn esbonio pob achos o glefyd.
Hunanwirio
Pam nad yw gwrthfiotig yn lladd firws, a sut gall defnyddio gwrthfiotigau gyfrannu at ymwrthedd?
Dangos yr ateb
Mae gwrthfiotigau'n targedu prosesau neu adeileddau bacteriol nad ydynt yn gweithio'r un ffordd mewn firysau. Gall bacteria gwrthiannol oroesi ac atgenhedlu pan gaiff rhai sensitif eu lladd; gall defnydd amhriodol gynyddu'r pwysau dethol. Defnyddir gwrthfiotigau yn ôl cyfarwyddyd clinigol, nid i drin pob peswch neu glefyd firaol.

Imiwnedd UwchUwch
Cwmpas: Uwch · Haen Uned 4: Uwch · Testun 4.5 (higher)
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae celloedd cof yn darparu ymateb penodol ar ôl haint naturiol neu frechiad. Mae'r ymateb eilaidd fel arfer yn gyflymach ac yn gryfach oherwydd bod celloedd addas eisoes yn bodoli.
Mae hyd ac effeithiolrwydd imiwnedd yn amrywio; gall antigenau newid a gall lefelau amddiffyniad ostwng. Nid yw 'imiwnedd' yn golygu bod pob pathogen yn cael ei ladd ar unwaith neu fod brechlyn yn 100% effeithiol.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Cymharwch graffiau ymateb cyntaf ac ail ymateb: nodwch yr oedi cyn cynhyrchu gwrthgyrff, y lefel uchaf a hyd yr ymateb. Cysylltwch yr ymateb ail gyflymach a chryfach â chelloedd cof penodol, nid â 'gwrthgyrff sy'n cofio'.
Esboniwch pam gall dos atgyfnerthu gynyddu amddiffyniad a pham na fydd celloedd cof ar gyfer un antigen o reidrwydd yn amddiffyn rhag pathogen gwahanol.
Mewn iaith syml
Ar ôl haint naturiol neu frechiad, gall celloedd cof aros. Pan fydd yr un antigen yn dod eto, mae ymateb penodol cyflymach a chryfach yn gallu atal clefyd neu leihau ei ddifrifoldeb. Nid yw hyn yn gwarantu imiwnedd oes i bob haint.
Hunanwirio
Pam gall yr ymateb i ail amlygiad i'r un antigen fod yn gyflymach ar ôl haint neu frechiad? A yw hyn yn gwarantu amddiffyniad am oes?
Dangos yr ateb
Mae'r ymateb cyntaf yn gadael celloedd cof penodol. Pan ddaw'r un antigen eto, maent yn gallu sbarduno cynhyrchu gwrthgyrff yn gyflymach ac mewn mwy o faint, gan helpu i reoli'r pathogen cyn i glefyd ddatblygu. Gall imiwnedd leihau dros amser neu newid antigenau leihau amddiffyniad.

Egwyddorion Ymholi GwyddonolCraidd
Cwmpas: Craidd · shared-enquiry; core
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Gall dulliau a damcaniaethau newid dros amser gyda thystiolaeth newydd. Mae gwyddoniaeth yn helpu i ddatrys problemau a gwneud rhagfynegiadau mewn cyd-destunau cyfarwydd ac anghyfarwydd, ond mae pŵer a chyfyngiadau modelau a materion moesegol i'w hystyried.
Gwerthuswch effeithiau personol, cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol cymwysiadau bob dydd a thechnoleg. Gall risg canfyddedig wahaniaethu oddi wrth risg a gefnogir gan ddata; cymharwch fudd, niwed ac ansicrwydd yn deg.
Newidyn annibynnol: yr hyn a newidir; dibynnol: yr hyn a fesurir; rheolydd: ffactor a all effeithio ar y canlyniad ac a gedwir yn gyson. Mae arbrawf rheolydd yn cadw dull a newidynnau eraill yr un fath ond yn tynnu'r ffactor dan brawf neu'n ei gadw ar werth penodol, e.e. sampl heb ensym.
Rhagdybiaeth: syniad y gellir ei brofi a all fod yn gywir neu'n anghywir. Amrediad: gwerthoedd uchaf ac isaf y newidyn annibynnol. Mae cynllun dilys yn addas i ateb y cwestiwn gyda rheolyddion; mae casgliad dilys wedi'i gefnogi gan ddata o gynllun da a gwybodaeth wyddonol.
Cydraniad yw'r newid lleiaf y gall offer ei ddangos, e.e. marciau 1 mm. Anomaledd yw gwerth sy'n wahanol iawn i'r patrwm; ymchwiliwch i reswm cyn ei gynnwys neu'i eithrio. Gwir werth yw gwerth mewn amodau delfrydol; ansicrwydd yw'r amrediad disgwyliedig o'i gwmpas, e.e. 20 ± 2 °C, a defnyddir y fformiwla a roddir.
Cyfeiliornad mesur yw'r gwahaniaeth rhwng mesuriad a'r gwir werth. Gall cyfeiliornad systematig roi tuedd gyson, e.e. gwrthbwyso +2 °C, ac nid yw mwy o ailadroddiadau'n ei gywiro. Mae hapgyfeiliornad yn amrywio'n anrhagweladwy rhwng mesuriadau; gall ailadrodd a chyfrifo cymedr leihau ei effaith.
Manwl gywirdeb yw agosrwydd at y gwir werth; anghywirdeb yw bod yn bell oddi wrtho. Trachywiredd yw gwasgariad bach o gwmpas cymedr. Nid yw set o werthoedd agos at ei gilydd yn profi eu bod yn fanwl gywir.
Mae ailadroddadwyedd yn ymwneud â'r un dysgwr/grŵp yn ailadrodd yr un dull a chyfarpar; mae canlyniad ailadroddadwy yn debyg eto. Mae atgynyrchadwyedd yn ymwneud â dysgwyr/grwpiau eraill, efallai gyda dulliau neu offer gwahanol; mae canlyniad atgynyrchadwy'n debyg dan yr amodau hynny.
Perygl yw rhywbeth a all achosi niwed; risg yw'r posibilrwydd o niwed mewn cam neu amod penodol; mesurau rheoli yw'r camau i leihau neu atal y risg wrth allu cynnal y gwaith. Nid galw'r perygl yn 'ddiogel' yw rheoli risg.
Beth i’w wneud mewn asesiad
YG1–YG3: nodwch fanteision a chyfyngiadau ymholiad, cymharwch fodel â'r ffenomen go iawn, a defnyddiwch dystiolaeth i wneud penderfyniad. Gall model darnau arian ddangos hap ddadfeiliad ond nid priodweddau niwclews; gall cydberthyniad yn unig fod â newidynnau dryslyd.
YG4: lluniwch ragdybiaeth y gellir ei phrofi, dewiswch gyfarpar/technegau addas a chynllun gyda newidyn annibynnol, mesuriad dibynnol a rheolyddion. Nodwch amrediad a chamau addas, ailadroddiadau a dull samplu cynrychiadol, yn ôl y cwestiwn.
YG5: gosodwch gyfarpar yn gywir, aseswch iechyd a diogelwch, cofnodwch ddata cynradd ar y pryd mewn tabl ag unedau yn y penawdau, a chadwch ddarlleniadau gwreiddiol. Dangoswch sut gwella ansawdd, e.e. cydraniad offer addas neu reoli tymheredd.
YG6: cofnodwch ffynhonnell data eilaidd, dyddiad a sut casglwyd ef; gwerthuswch faint sampl, dull, ansicrwydd a thuedd neu fuddiant posibl. Nid awdurdod enw gwefan yn unig sy'n gwarantu data dilys.
YG7: troswch unedau neu ffurf data, cyfrifwch gymedrau perthnasol a chyflwynwch dabl, graff neu ddiagram addas. Nodwch ddosbarthiad, anomaleddau, patrymau a thueddiadau, gan ddangos ansicrwydd yn ôl y dull a roddir.
YG8: cysylltwch gasgliad â'r data a'r rhagdybiaeth, nodwch gyfyngiadau, a chynigiwch welliant penodol ac ymchwiliad pellach. Nid tynnu anomaledd yn awtomatig na dweud 'defnyddio gwell offer' heb esboniad yw gwerthuso.
Asesiad risg enghreifftiol: hydoddiant llidus yw'r perygl; gall sblash wrth ei drosglwyddo niweidio croen/llygaid; trosglwyddo'n ofalus dan oruchwyliaeth, gwisgo amddiffyniad addas a dilyn y weithdrefn lanhau yw rheolyddion. Cysylltwch bob rheolydd â cham penodol yn y dull.
Cyfathrebwch y dull, rhesymeg, canlyniadau a chyfyngiadau i gynulleidfa addas, gyda thermau a meintiau gwyddonol cywir. Gall adolygiad gan gydweithwyr a gwaith grwpiau eraill brofi dibynadwyedd, ond nid gwarantu bod pob casgliad yn wir.
Mewn iaith syml
Dechreuwch â chwestiwn y gellir ymchwilio iddo, dewiswch dystiolaeth addas, ac esboniwch sut mae'n cefnogi neu'n cyfyngu casgliad. Gall ymholi gynnwys arbrofi, arsylwi, modelu neu ddata eilaidd. Nid pob cwestiwn cymdeithasol neu foesegol sy'n cael un ateb drwy arbrawf.
Hunanwirio
Pam nad yw cyfartalu mwy o ddarlleniadau'n cywiro thermomedr sy'n darllen 2 °C yn rhy uchel?
Dangos yr ateb
Gall ailadrodd a chymedru leihau effaith hapgyfeiliornadau, ond nid gwrthbwyso cyfeiliornad systematig fel thermomedr sy'n darllen 2 °C yn rhy uchel bob tro. Gwiriwch neu galibrwch y cyfarpar. Gall canlyniadau fod yn drachywir heb fod yn agos at y gwir werth.
Sgiliau Mathemategol sylfaenolCraidd
Cwmpas: Craidd · shared-maths; core
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae ffurf ddegol, unedau SI/rhagddodiaid, trosi unedau, cymarebau, ffracsiynau, canrannau, ffigurau ystyrlon, cymedrau, tablau/diagramau, tebygolrwydd syml a threfn maint yn sgiliau i'w cymhwyso mewn gwyddoniaeth.
Mae amnewid gwerthoedd rhifiadol a datrys â'r unedau addas, trosi rhwng data graffigol/rhifiadol a phlotio data yn perthyn i'r sgiliau cyffredin. Dilynwch hefyd y sgiliau graff penodol a nodir mewn testun, e.e. cyflymder o graff pellter-amser.
Mae mesuriadau ongl mewn graddau ac arwynebeddau sgwariau, trionglau, petryalau a chylchoedd, cylchedd cylch, ac arwynebeddau arwyneb a chyfeintiau ciwbiau'n rhan o'r sgiliau geometreg.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Trosi unedau: 500 mm = 0.5 m, 250 cm³ = 0.250 dm³, 2 kW = 2000 W a 3 munud = 180 s. Defnyddiwch unedau SI a rhagddodiaid perthnasol; nid lluosi â 1000 ym mhob trosiad yw'r rheol.
Cymarebau/ffracsiynau/canrannau: 2:3 sydd â chyfanswm 5 rhan; 2/5 = 0.4 = 40%. Gyda 12 canlyniad o 20, y gyfran yw 0.6 a'r ganran 60%. Mae tebygolrwydd syml rhwng 0 ac 1, ond nid yn gwarantu canlyniad pob treial bach.
Cyfrifwch gymedr fel swm/nifer. Defnyddiwch nifer priodol o ffigurau ystyrlon: 6.283 wedi'i dalgrynnu i 2 ffigur ystyrlon yw 6.3. Cadwch gamau canol manwl cyn talgrynnu'r ateb, heb honni trachywiredd nad yw'r data'n ei gynnal.
Amnewid/datrys: yn y ffurf a roddir I=V/R, mae V=6 V ac R=3 Ω yn rhoi I=2 A. Cadwch unedau cyson a gwiriwch fod maint yr ateb yn rhesymol. Mae 200 tua 100 gwaith 2, felly gwahaniaeth o ddau drefn maint yw'r gymhariaeth.
Lluniwch/dehonglwch dablau a diagramau, plotiwch ddau newidyn ar echelinau â labeli ac unedau, a defnyddiwch raddfa gyson. Troswch rhwng pwyntiau graff a data rhifiadol. Defnyddiwch fariau ar gyfer categorïau ar wahân ac arddull graff sy'n addas i ddata parhaus.
Geometreg: arwynebedd petryal 3 cm × 4 cm = 12 cm²; sgwâr ochr 3 cm = 9 cm²; triongl â sail 4 cm ac uchder perpendicwlar 3 cm = 6 cm². Defnyddiwch yr uchder perpendicwlar, nid hyd ochr ogwydd.
Ciwb ochr 2 cm: cyfaint = 2³ = 8 cm³ ac arwynebedd arwyneb = 6 × 2² = 24 cm². Cylch radiws 3 cm: arwynebedd = πr² ≈ 28.3 cm² a chylchedd = 2πr ≈ 18.8 cm. Nid diamedr yw'r radiws.
Mesurwch onglau mewn graddau o'r llinell gyfeirio gywir, e.e. normal mewn diagram pelydr. Gwahaniaethwch hyd, arwynebedd a chyfaint drwy m, m² a m³; nid yr un unedau sydd ganddynt.
Mewn iaith syml
Cadwch yr unedau a'r ystyr wrth drosi, cyfrifo a chyflwyno data. Dewiswch nifer digonol o ffigurau ystyrlon a dangoswch gamau cyfrifo, yn hytrach na rhoi rhif heb uned neu graff heb labeli.
Hunanwirio
Troswch 500 mm i m, mynegwch 12 allan o 20 fel canran, a chyfrifwch gymedr 10.2, 10.4 a 10.3.
Dangos yr ateb
500 mm = 0.5 m. Mae 12/20 × 100 = 60%. Mae (10.2 + 10.4 + 10.3)/3 = 10.3 yn yr un unedau â'r darlleniadau. Peidiwch â thrin 500 mm fel 500 m.
Sgiliau Mathemategol Lefel UwchUwch
Cwmpas: Uwch · Uwch mewn naill ai Haen Uned 1 neu Haen Uned 2 neu Haen Uned 3 neu Haen Uned 4 neu Haen Uned 5 neu Haen Uned 6 · shared-maths; higher
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Mae'r sgiliau cyffredinol mewn print trwm yn Atodiad Ch yn cynnwys ffurf safonol, newid testun hafaliad, y=mx+c, pennu/dehongli graddiant/goledd llinol a dehongli rhyngdoriad llinol.
Mae amnewid mewn hafaliad a roddir yn wahanol i aildrefnu'r hafaliad. Mae sgiliau penodol mewn testunau'n cael eu dilyn hefyd, heb dybio bod pob cyfrifiad graff yn perthyn i'r un haen.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Ffurf safonol a×10ⁿ, gyda 1 ≤ a < 10: 0.0005 = 5×10⁻⁴ a 6000 = 6×10³. Cadwch arwydd yr esbonydd a chymharwch drefn maint; nid 5×10⁴ yw rhif bach 0.0005.
Newid testun: o V=IR, rhannwch y ddwy ochr ag I i gael R=V/I. O ΔPE=mgΔh, rhannwch â mg i gael Δh=ΔPE/(mg). Gwiriwch drwy amnewid yn ôl, gan gadw cromfachau'r enwadur.
Graddiant llinol = Δy/Δx; dewiswch ddau bwynt digon pell ar y llinell a defnyddiwch unedau y/unedau x. Gall goledd fod yn bositif, negatif neu sero. Nid defnyddio y/x mewn graff â rhyngdoriad nad yw'n sero yw'r dull.
Yn y=mx+c, m yw graddiant a c yw rhyngdoriad y. Dehonglwch eu hystyr a'u hunedau yn y cyd-destun, gan wahaniaethu rhwng llethr y llinell a'i gwerth ar x=0.
Mewn iaith syml
Defnyddiwch ffurf safonol ar gyfer meintiau mawr neu fach, a newidiwch destun hafaliad drwy wneud yr un weithred i'r ddwy ochr. Ar graff llinol, mae graddiant a rhyngdoriad yn disgrifio gwahanol bethau.
Hunanwirio
Mae llinell yn pasio drwy (0,2) a (4,14). Beth yw ei graddiant, ei rhyngdoriad y a'i hafaliad?
Dangos yr ateb
Mae'r graddiant (14 − 2)/(4 − 0) = 3 a'r rhyngdoriad y = 2. Felly y=3x+2. Mae'r 2 yn werth y pan fo x=0, nid rhan ychwanegol o'r graddiant.

Uned 7: Ymholiad gwyddonol ymarferolCanllaw asesu ymarferolCraidd
Cwmpas: Craidd · unit-7; core
Nid yw darllen y canllaw hwn yn cwblhau asesiad ymarferol. Nid yw’n cyfrif tuag at gynnydd yr arholiadau ysgrifenedig.
Agor y canllawiau adolygu
Beth i’w wybod
Dau o dri ymholiad, pob ymholiad yn seiliedig ar un o'r disgyblaethau gwyddoniaeth. Mae gan bob ymholiad dasg ymarferol 1 awr (6 marc) a thasg ysgrifenedig 1 awr (22 marc), cyfanswm 56 marc a 10% o'r cymhwyster.
Gall dysgwyr weithio mewn grwpiau o hyd at dri yn Tasg 1 gan ddefnyddio'r dull penodol. Rhaid gweithio'n annibynnol dan reolaeth uchel yn Tasg 2, gyda mynediad at y cofnod ymarferol yn ôl y pecyn swyddogol.
Mae hwn yn asesiad allanol i'w farcio gan CBAC, nid NEA. Nid oes haenau. Mae'n digwydd yn y flwyddyn astudio olaf, ar gael gyntaf yng ngwanwyn 2028, ac yna bob gwanwyn yn ystod oes y fanyleb.
Mae Unedau 1–3 ar gael gyntaf yn haf 2027; mae Unedau 4–6 a'r dyfarniad llawn ar gael gyntaf yn haf 2028. Mae Unedau 1–3 i'w haddysgu cyn 4–6.
Chwe arholiad ysgrifenedig 75 munud: Unedau 1–3 â 56 marc a 14.3% yr un; Unedau 4–6 â 64 marc a 15.7% yr un. Nid arholiadau ar y sgrin yw'r chwe phapur yn y fanyleb hon.
Mae tabl cyfnodol ar dudalen olaf papurau Uned 2 a 5, a hafaliadau ar dudalen 2 Uned 3 a 6. Dilynwch bapur a chanllawiau swyddogol eich cyfres; nid gwarant bod pob fformiwla ar gael mewn pob arholiad 2028 yw'r wybodaeth hon.
Mae haen Sylfaenol yn C–G a haen Uwch yn A*–D ar yr unedau ysgrifenedig, a gellir cofrestru ar haenau gwahanol ar draws unedau. Mae'r switsh yn y canllaw yn hidlo gwersi yn unig: nid yw'n newid eich cofrestriad arholiad.
Mae AA1 gwybodaeth/dealltwriaeth yn 25%, AA2 cymhwyso yn 50% ac AA3 dadansoddi/dehongli/gwerthuso yn 25% ar draws y cymhwyster. Nid ticio gwersi'n rhoi marciau na gradd yw'r cyfrif cynnydd.
Mae rheol derfynol 55% ac amodau ailsefyll yn berthnasol i ymgeiswyr cyn-16, gyda rheolau gwahanol ôl-16; gwiriwch y trefniant gyda'r ganolfan. Mae profiadau dysgu fel ymweliadau, gyrfaoedd a chydweithio yn werthfawr ond heb eu hasesu'n uniongyrchol ar eu pen eu hunain.
Beth i’w wneud mewn asesiad
Ymarferwch ddefnyddio dull penodol, gosod cyfarpar, arsylwi, mesur a chasglu data dibynadwy. Dilynwch gyfarwyddiadau'r athro a'r pecyn trefniant asesu swyddogol; nid paratoi atebion gyda chymorth allanol ar gyfer tasg gyfrinachol yw'r diben.
Paratowch i ddefnyddio sgiliau YG1–YG8, terminoleg Atodiad C a mathemateg Atodiad Ch wrth ddadansoddi a gwerthuso. Yn y tasg ysgrifenedig, dilynwch y trefniadau swyddogol ar fynediad at y cofnod ymarferol a'r gwaith annibynnol.
Defnyddiwch y canllaw hwn i ddeall y trefniant yn unig. Mae cwblhau a chofnodi'r asesiad swyddogol yn waith y ganolfan; nid yw'r adran hon yn ychwanegu at gyfrif gwersi'r arholiadau ysgrifenedig.
Mewn iaith syml
Mae Uned 7 yn asesiad allanol ar wahân o sgiliau ymholi, heb haenau. Mae'r ysgol yn dewis dau o dri ymholiad; ym mhob un mae tasg ymarferol a thasg ysgrifenedig. Nid ticio gwers na llenwi portffolio cartref yw cwblhau'r asesiad swyddogol.
Hunanwirio
Beth yw cyfanswm y marciau ar gyfer dau ymholiad, a sut mae trefniant gwaith Tasg 1 a Thasg 2 yn wahanol?
Dangos yr ateb
Mae Tasg 1 yn 6 marc a Thasg 2 yn 22, sef 28 i bob ymholiad; dau ymholiad = 56 marc. Gall hyd at dri gydweithio yn y tasg ymarferol, ond rhaid gwneud y tasg ysgrifenedig yn annibynnol dan reolaeth uchel. Mae'r ddwy dasg yn awr yr un.

Cofnodion adolygu blaenorol

Dyma eich ticiau o’r canllaw blaenorol. Nid ydynt yn cyfrif tuag at gynnydd y gwersi newydd, ac nid yw’r hen gynnwys yn rhan o’r addysgu presennol.

Cofnod adolygu blaenorol: Adeiledd a Threfniadaeth Celloedd
Adeiledd a Threfniadaeth Celloedd
Cofnod adolygu blaenorol: Uwch: cludiant actif
Uwch: cludiant actif
Cofnod adolygu blaenorol: Ensymau, Resbiradaeth a Ffotosynthesis
Ensymau, Resbiradaeth a Ffotosynthesis
Cofnod adolygu blaenorol: Uwch: ATP a ffactorau cyfyngol
Uwch: ATP a ffactorau cyfyngol
Cofnod adolygu blaenorol: Perthnasoedd ac Ecosystemau
Perthnasoedd ac Ecosystemau
Cofnod adolygu blaenorol: Systemau Cludiant, Treulio, Resbiradol a Chylchrediad
Systemau Cludiant, Treulio, Resbiradol a Chylchrediad
Cofnod adolygu blaenorol: Cynnwys Uwch (1.3.1)
Cynnwys Uwch (1.3.1)
Cofnod adolygu blaenorol: Adeiledd Atomig a Mater
Adeiledd Atomig a Mater
Cofnod adolygu blaenorol: Uwch: y môl a màs
Uwch: y môl a màs
Cofnod adolygu blaenorol: Y Tabl Cyfnodol ac Adweithedd
Y Tabl Cyfnodol ac Adweithedd
Cofnod adolygu blaenorol: Tueddiadau mewn Adweithedd (Haen Uwch)
Tueddiadau mewn Adweithedd (Haen Uwch)
Cofnod adolygu blaenorol: Adweithiau Cemegol a Chyfraddau Adwaith
Adweithiau Cemegol a Chyfraddau Adwaith
Cofnod adolygu blaenorol: Cyfrifo Cyfraddau Adwaith (Haen Uwch)
Cyfrifo Cyfraddau Adwaith (Haen Uwch)
Cofnod adolygu blaenorol: Adnoddau, Dŵr ac Atmosffer
Adnoddau, Dŵr ac Atmosffer
Cofnod adolygu blaenorol: Uwch: dolennau adborth positif
Uwch: dolennau adborth positif
Cofnod adolygu blaenorol: Mudiant a Stopio Cerbydau
Mudiant a Stopio Cerbydau
Cofnod adolygu blaenorol: Uwch: goledd ac arwynebedd graff cyflymder
Uwch: goledd ac arwynebedd graff cyflymder
Cofnod adolygu blaenorol: Egni, Pŵer a Chynhyrchu Trydan
Egni, Pŵer a Chynhyrchu Trydan
Cofnod adolygu blaenorol: Grymoedd a Deddfau Newton
Grymoedd a Deddfau Newton
Cofnod adolygu blaenorol: Uwch: datganiadau deddfau Newton
Uwch: datganiadau deddfau Newton
Cofnod adolygu blaenorol: Tonnau a'r Sbectrwm EM
Tonnau a'r Sbectrwm EM
Cofnod adolygu blaenorol: Ein Bydysawd
Ein Bydysawd
Cofnod adolygu blaenorol: Uwch: newid cydbwysedd grymoedd mewn sêr
Uwch: newid cydbwysedd grymoedd mewn sêr
Cofnod adolygu blaenorol: Effaith Gweithgarwch Dynol ar Ecosystemau
Effaith Gweithgarwch Dynol ar Ecosystemau
Cofnod adolygu blaenorol: Adeiledd DNA, Bôn-gelloedd ac Etifeddiad
Adeiledd DNA, Bôn-gelloedd ac Etifeddiad
Cofnod adolygu blaenorol: Cod Tripled (Uwch)
Cod Tripled (Uwch)
Cofnod adolygu blaenorol: Amrywiad, Esblygiad a Thechnoleg Genynnol
Amrywiad, Esblygiad a Thechnoleg Genynnol
Cofnod adolygu blaenorol: Amrywiad a Thechnoleg Uwch
Amrywiad a Thechnoleg Uwch
Cofnod adolygu blaenorol: Cydlynu a Rheoleiddio yn y Corff Dynol
Cydlynu a Rheoleiddio yn y Corff Dynol
Cofnod adolygu blaenorol: Uwch: llwybrau atgyrch ac adborth negatif
Uwch: llwybrau atgyrch ac adborth negatif
Cofnod adolygu blaenorol: Iechyd, Clefydau ac Amddiffyniad
Iechyd, Clefydau ac Amddiffyniad
Cofnod adolygu blaenorol: Imiwnedd Uwch
Imiwnedd Uwch
Cofnod adolygu blaenorol: Bondio Cemegol ac Adeiledd
Bondio Cemegol ac Adeiledd
Cofnod adolygu blaenorol: Uwch: diagramau bondiau dwbl
Uwch: diagramau bondiau dwbl
Cofnod adolygu blaenorol: Adweithiau Asidau ac Adnabod Halwynau
Adweithiau Asidau ac Adnabod Halwynau
Cofnod adolygu blaenorol: Adnabod ïonau metel (Uwch)
Adnabod ïonau metel (Uwch)
Cofnod adolygu blaenorol: Adweithedd, Echdynnu Metelau a Chyfrifiadau
Adweithedd, Echdynnu Metelau a Chyfrifiadau
Cofnod adolygu blaenorol: Electronau a Chyfrifiadau Cemegol (Uwch)
Electronau a Chyfrifiadau Cemegol (Uwch)
Cofnod adolygu blaenorol: Cemeg Organig, Olew Crai a Thanwyddau
Cemeg Organig, Olew Crai a Thanwyddau
Cofnod adolygu blaenorol: Isomerau ac Adweithiau Adio (Uwch)
Isomerau ac Adweithiau Adio (Uwch)
Cofnod adolygu blaenorol: Ymbelydredd
Ymbelydredd
Cofnod adolygu blaenorol: Hafaliadau Dadfeilio a Masau (Uwch)
Hafaliadau Dadfeilio a Masau (Uwch)
Cofnod adolygu blaenorol: Adlewyrchiad, Plygiant a Defnyddio Tonnau
Adlewyrchiad, Plygiant a Defnyddio Tonnau
Cofnod adolygu blaenorol: Cerrynt, Foltedd a Gwrthiant
Cerrynt, Foltedd a Gwrthiant
Cofnod adolygu blaenorol: Gwaith ac Egni
Gwaith ac Egni
Cofnod adolygu blaenorol: Egni Potensial a Chinetig (Uwch)
Egni Potensial a Chinetig (Uwch)
Cofnod adolygu blaenorol: Electromagnetedd
Electromagnetedd
Cofnod adolygu blaenorol: Egwyddorion Electromagnetig Uwch
Egwyddorion Electromagnetig Uwch
Cofnod adolygu blaenorol: Tarddiad ac Ehangiad y Bydysawd
Tarddiad ac Ehangiad y Bydysawd
Cofnod adolygu blaenorol: Syfliad Coch Cosmolegol (Uwch)
Syfliad Coch Cosmolegol (Uwch)
Cofnod adolygu blaenorol: Egwyddorion Ymholi Gwyddonol
Egwyddorion Ymholi Gwyddonol
Cofnod adolygu blaenorol: Sgiliau Mathemategol sylfaenol
Sgiliau Mathemategol sylfaenol
Cofnod adolygu blaenorol: Sgiliau Mathemategol Lefel Uwch
Sgiliau Mathemategol Lefel Uwch

Sut mae OmniStudy yn helpu

Atebwch gwestiynau arddull arholiad ar unrhyw destun isod a chael eich marcio mewn eiliadau, gydag adborth ar sut i ennill mwy o farciau.
Cardiau fflach, cwisiau a gemau adolygu ar gyfer pob testun.
Ymarfer papurau arholiad go iawn gyda chynlluniau marcio.
Cynllunydd astudio gyda chyfrif i lawr at eich arholiadau, wedi ei adeiladu o amgylch eich testunau gwannaf.
Mae popeth yn gweithio yn Gymraeg ac yn Saesneg.

Mae'r canllaw hwn ar gael yn Saesneg hefyd: Canllaw Saesneg

Barod i ddechrau?

Am ddim i ddechrau. Dewiswch eich pwnc, atebwch gwestiwn, a gwelwch eich marc cyntaf mewn munudau.

Dechreuwch adolygu am ddim

Pwyntiau adolygu, gyda’r esboniad wrth eu hochr

Haen Uned 1

Haen Uned 2

Haen Uned 3

Haen Uned 4

Haen Uned 5

Haen Uned 6

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Plant cells: onion epidermis and Elodea leaf

Human cheek-cell micrograph

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Human blood smear

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Etifeddiad monohybrid · goruchafiaeth gyflawn

Etifeddiad monohybrid · goruchafiaeth gyflawn

Pedigri · model awtosomaidd enciliol

Pedigri · model awtosomaidd enciliol

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Croen: rheoli tymheredd

Croen: rheoli tymheredd

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio

Beth i’w wybod

Beth i’w wneud mewn asesiad

Mewn iaith syml

Hunanwirio